1241 – Najazd Mongołów i bitwa pod Legnicą

W roku 1241 ziemie polskie doświadczyły niszczycielskiego najazdu Mongołów. Imperium mongolskie, które podbiło już ogromne obszary Azji, ruszyło na Europę Środkową – główne siły Batu-chana uderzyły na Węgry, a jedna z kolumn mongolskich (pod wodzą Bajdara i Ordy) wkroczyła na południową Polskę. W marcu 1241 Mongołowie spalili Kraków (opuszczony wcześniej przez mieszkańców) i ruszyli na zachód. Książę śląski Henryk II Pobożny, sprawujący też władzę nad Małopolską, zorganizował pośpiesznie siły rycerskie, by stawić czoło najeźdźcom. Do decydującego starcia doszło 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą (dokładniej na Polach Legnickich, w okolicach wsi Legnickie Pole). Armia polska – złożona z rycerstwa śląskiego, małopolskiego oraz posiłków małopolskich templariuszy i nielicznych rycerzy z Niemiec i Moraw – stanęła naprzeciw doświadczonych hord mongolskich. Bitwa pod Legnicą zakończyła się klęską chrześcijańskich wojsk: mimo waleczności rycerstwa, Mongołowie użyli podstępu (udając odwrót) i trujących dymów, co wywołało panikę w szeregach Polaków. Książę Henryk Pobożny poległ w walce – według przekazów jego głowę nabito na włócznię jako przestrogę. Po bitwie Mongołowie odstąpili od dalszego marszu w głąb Europy Zachodniej, łącząc się z główną armią Batu-chana na Węgrzech.

Najazd tatarski z 1241 roku i bitwa legnicka miały znaczące konsekwencje dla Polski. Choć najeźdźcy wycofali się (głównie z powodu wieści o śmierci wielkiego chana Ugedeja i konieczności powrotu do Azji), spustoszenia były ogromne: zniszczone zostały Kraków, Sandomierz, wiele grodów i wsi Małopolski oraz Śląska. Zabity Henryk Pobożny – jeden z wybitniejszych książąt dzielnicowych – uchodził za kandydata do zjednoczenia kraju; jego śmierć zahamowała te plany i pogłębiła rozbicie (Śląsk rozpadł się na drobniejsze księstwa w rękach jego synów). Bitwa pod Legnicą, choć przegrana, stała się w legendzie symbolem heroicznej obrony chrześcijaństwa przed „tatarskim potopem”. Henryk Pobożny bywał w późniejszych przekazach porównywany do męczennika za wiarę, a miejsce bitwy upamiętniono (w Legnickim Polu wzniesiono później kościół). Najazdy mongolskie (powtórzyły się jeszcze w latach 1259 i 1287) uzmysłowiły Polakom zagrożenie ze wschodu i przyczyniły się do osłabienia gospodarczego kraju w XIII wieku. Wyludnienie południowej Małopolski i Śląska po 1241 r. sprzyjało późniejszemu osadnictwu niemieckiemu na te tereny (tzw. kolonizacji na prawie niemieckim). Mimo klęski militarnej, zniszczenia i traumy, Polska przetrwała najazd – rozdrobniona politycznie, nie została całkowicie podbita jak Ruś Kijowska, co było istotne dla kontynuacji bytu państwowości polskiej.