1308 – Najazd Krzyżacki na Gdańsk i utrata Pomorza Gdańskiego

W roku 1308 doszło do dramatycznego wydarzenia na Pomorzu Gdańskim – interwencji i przejęcia tej ziemi przez Zakon Krzyżacki. Po śmierci Wacława II, Pomorze Gdańskie, wcześniej zjednoczone z resztą Polski, znalazło się pod władzą księcia Władysława Łokietka. Wykorzystując trudności wewnętrzne Łokietka (walki o opanowanie Małopolski i Wielkopolski), margrabiowie brandenburscy wysunęli roszczenia do Pomorza i w lecie 1308 roku ich wojska zaatakowały Gdańsk. Książę Łokietek, nie mając dostatecznych sił, zwrócił się o pomoc do Krzyżaków, którzy mieli sprzymierzeńcem Polski przeciw Brandenburgii. Do Gdańska przybył oddział zakonu krzyżackiego – początkowo występując jako sojusznik – i wypędził Brandenburczyków z miasta. Wkrótce jednak Krzyżacy sami obrócili się przeciwko Polakom: w listopadzie 1308 roku podstępnie przejęli kontrolę nad grodem gdańskim. Doszło wtedy do tzw. rzezi Gdańska – według kronikarzy Krzyżacy wymordowali znaczną część obrońców i mieszkańców miasta (co stało się jednym z punktów oskarżenia Polski przeciw Zakonowi w późniejszym procesie papieskim). W ciągu kolejnego roku (1309) Zakon opanował całe Pomorze Gdańskie, zajmując m.in. Tczew, Świecie i inne grody. Na zdobytych terenach Krzyżacy utworzyli własne państwo, przenosząc w 1309 stolicę zakonu z Wenecji do Malborka.

Utrata Pomorza Gdańskiego w latach 1308–1309 była dla Polski ciosem o ogromnych konsekwencjach. Władysław Łokietek utracił dostęp do Morza Bałtyckiego i bogate ziemie pomorskie, co osłabiło potencjał odradzającego się państwa polskiego. Zakon Krzyżacki, dotąd sojusznik, stał się odtąd głównym wrogiem Polski na kilka następnych stuleci. Konflikt o Pomorze Gdańskie zdeterminował politykę zagraniczną polskich królów (Łokietek i Kazimierz Wielki prowadzili starania dyplomatyczne – np. proces w Inowrocławiu i Brześciu Kujawskim w 1320-21, zakończony wyrokiem nakazującym zwrot Pomorza, zignorowanym przez Zakon). Dla Krzyżaków zdobycie Pomorza oznaczało połączenie posiadłości pruskich z Rzeszą Niemiecką (Brandenburgią) i umocnienie państwa zakonnego jako lokalnej potęgi. Rzeź Gdańska stała się symbolem krzyżackiej zdrady i okrucieństwa w polskiej tradycji, pogłębiając nienawiść i chęć odwetu wśród Polaków. W perspektywie historycznej, wydarzenia 1308 roku doprowadziły do trwającego ponad sto lat sporu polsko-krzyżackiego, który znajdzie swój finał w wielkiej wojnie 1409-1411 i dopiero w II pokoju toruńskim 1466 Polska odzyska część Pomorza. Epizod gdański ostrzegawczo ukazał również niebezpieczeństwo polegania na obcych najemnikach – lekcja, którą musieli zapamiętać kolejni władcy. W dziejach Polski rok 1308 jest więc zapamiętany jako tragiczny moment utraty „bramy na Bałtyk” i początek długotrwałej walki o jej odzyskanie.