1642–1649 – Angielska wojna domowa

W połowie XVII wieku Anglię wstrząsnął konflikt wewnętrzny o władzę, który przeszedł do historii jako angielska wojna domowa (często dzielona na trzy etapy w latach 1642–1649). Starły się w niej dwie siły: zwolennicy króla Karola I Stuarta (ang. royaliści lub kawalerowie) oraz stronnicy parlamentu (tzw. okrągłogłowi, wśród których znaczącą rolę odgrywali purytanie). Przyczyną wojny były narastające spory Karola I z Parlamentem o zakres władzy – król usiłował rządzić samodzielnie (bez aprobaty parlamentu nakładał podatki, więził przeciwników, lekceważył prawa), co budziło opór. Istotną rolę odgrywały też różnice religijne: Karol I sprzyjał wysokiemu anglikanizmowi (a nawet katolicyzmowi), podczas gdy wielu parlamentarzystów było gorliwymi purytanami domagającymi się głębokich reform Kościoła.

Wojna rozpoczęła się w 1642 r., gdy król podjął nieudaną próbę aresztowania liderów opozycji w Parlamencie, a następnie obie strony chwyciły za broń. Walki toczyły się na terenie całej Anglii, a kluczową rolę odegrała nowo sformowana armia parlamentu dowodzona i zreformowana przez Olivera Cromwella (tzw. „Armia Nowego Wzoru”). Po decydującej porażce royalistów w bitwie pod Naseby (1645) los Karola I był przesądzony – w 1646 r. dostał się do niewoli. W 1649 r., po krótkim wznowieniu działań zbrojnych (tzw. druga wojna domowa), skazano króla na śmierć za tyranię. 30 stycznia 1649 roku Karol I został publicznie ścięty – pierwszy raz w historii Anglii poddano monarchę egzekucji z wyroku sądu.

Po obaleniu monarchii Anglia stała się na krótko republiką (Commonwealth), a realną władzę przejął Oliver Cromwell jako Lord Protektor (od 1653 r.). Wojna domowa przyniosła głębokie zmiany: pokazała, że król nie jest nietykalny i że parlament reprezentujący naród ma swoje niezbywalne prawa. Był to punkt zwrotny w historii ustroju Anglii – choć po śmierci Cromwella przywrócono monarchię (1660), to już nigdy władza królewska nie odzyskała absolutnego charakteru. Angielska wojna domowa, wraz z poprzedzającą ją rewolucją parlamentarną i następującą „Chwalebną Rewolucją” 1688 r., utorowała drogę do monarchii konstytucyjnej i parlamentaryzmu, kładąc fundamenty pod nowoczesną demokrację brytyjską.