1700–1721 – Wielka wojna północna

Początek XVIII wieku przyniósł wielką rywalizację o dominację w Europie Północno-Wschodniej – Wielką wojnę północną (1700–1721). Przeciwko istniejącej od XVII w. potędze Szwecji (rządzonej przez młodego króla Karola XII) wystąpiła koalicja złożona z Rosji, Saksonii-Polski oraz Danii-Norwegii, z czasem dołączyła także Prusy i Hanower. Ambicją koalicjantów było przełamanie szwedzkiej hegemonii na Bałtyku i odzyskanie utraconych wcześniej terytoriów. Wojna rozpoczęła się dla Szwecji pomyślnie – Karol XII rozgromił kolejno armię duńską, rosyjską (słynna bitwa pod Narwą 1700 r.) i wkroczył do Polski, gdzie doprowadził do detronizacji króla polskiego (i jednocześnie elektora saskiego) Augusta II Mocnego, osadzając na tronie swego protegowanego Stanisława Leszczyńskiego.

Losy wojny odwróciły się wraz z reformami cara Piotra I Wielkiego, który unowocześnił armię rosyjską. Decydującym momentem była bitwa pod Połtawą (1709 r.) na Ukrainie – wojska rosyjskie zadały Szwedom miażdżącą klęskę, a Karol XII musiał uciekać do Turcji. Od tego czasu inicjatywę przejęła Rosja: opanowała Inflanty i inne ziemie nadbałtyckie. Wojna ciągnęła się jeszcze kilkanaście lat, aż została zakończona pokojem w Nystad w 1721 r. Na jego mocy Szwecja utraciła na rzecz Rosji m.in. Estonię, Inflanty (Łotwę) i część Karelii, stając się drugorzędnym państwem. Rosja uzyskała upragniony dostęp do Morza Bałtyckiego i umocniła się jako nowe wielkie mocarstwo – car Piotr I przyjął tytuł cesarza Wszechrosji, a nowa stolica Petersburg stała się „oknem na Europę”.

Wielka wojna północna zmieniła układ sił w Europie: Szwecja zakończyła okres swej imperialnej świetności, a Rosja weszła do grona czołowych potęg europejskich. Rzeczpospolita Obojga Narodów, będąca polem walk (tzw. „Polska nierządem stoi” – okres walk wewnętrznych i obcej interwencji), wyszła z wojny zrujnowana i osłabiona politycznie. Dla państw takich jak Prusy czy Hanower wojna umożliwiła terytorialne zyski i awans polityczny. Ogółem konflikt ten na ponad 200 lat ugruntował rosyjską dominację nad wschodnią częścią Bałtyku i stworzył nową dynamikę bezpieczeństwa w Europie Północnej, gdzie carowie rosyjscy stali się głównymi graczami.