1804 – 1815 – Napoleon cesarzem Francuzów

W 1804 roku rewolucyjna Francja, po 15 latach od obalenia monarchii Burbonów, znów stała się monarchią – tyle że na czele z byłym rewolucyjnym generałem. Napoleon Bonaparte, zwycięski dowódca i od 1799 r. Pierwszy Konsul Francji, postanowił ugruntować swoją władzę. 2 grudnia 1804 r. w katedrze Notre-Dame w Paryżu odbyła się uroczysta koronacja: w obecności papieża Piusa VII Napoleon sam włożył sobie na głowę koronę cesarską, ogłaszając się cesarzem Francuzów Napoleonem I. Tym samym Francja stała się cesarstwem, formalnie kończąc rewolucyjny eksperyment z republiką (choć wiele zdobyczy rewolucji utrzymano).

Objęcie tronu przez Napoleona nastąpiło w szczytowym momencie jego potęgi politycznej. Już wcześniej, w marcu 1804 r., Bonaparte zapewnił sobie trwałe miejsce w historii prawa, publikując Kodeks Cywilny zwany Kodeksem Napoleona. Był to nowoczesny zestaw przepisów regulujących prawo prywatne – gwarantował m.in. równość obywateli wobec prawa, nienaruszalność własności prywatnej, świecki charakter małżeństwa i państwa, wolność osobistą (choć zarazem utrwalał pewne patriarchalne wzorce w rodzinie). Kodeks Napoleona stał się podstawą systemów prawnych wielu krajów Europy (wprowadzono go na podbitych terytoriach, a po upadku Napoleona wiele państw naśladowało jego rozwiązania), wywierając ogromny wpływ na kształt nowoczesnego prawa.

Lata cesarstwa (1804–1814/15) to okres, w którym Napoleon dążył do hegemonii w Europie. Toczył wojny z kolejnymi koalicjami monarchii (wojny napoleońskie), odnosząc początkowo pasmo świetnych zwycięstw (Austerlitz 1805 – rozgromienie Austrii i Rosji, Wagram 1809 – pokonanie Austrii, liczne wygrane kampanie). Pod panowaniem lub wpływem Napoleona znalazła się większość Europy kontynentalnej: od Hiszpanii i Włoch, po Niemcy i Polskę (Księstwo Warszawskie), aż po Księstwo Warszawskie. Wprowadzano tam liczne reformy wzorowane na francuskich – znoszono feudalizm, przeprowadzano sekularyzację, modernizowano administrację.

Napoleon jako cesarz scentralizował władzę i wprowadził autorytarne rządy, ograniczając wolność prasy i podporządkowując sobie instytucje. Jednak dzięki talentowi administracyjnemu i wojskowemu utrzymywał poparcie wielu Francuzów, dumnych z jego zwycięstw. Wprowadzone przez niego reformy (wspomniany kodeks, reorganizacja edukacji, bank centralny, konkordat z Kościołem) przetrwały we Francji długo po jego upadku. Ogłoszenie Napoleona cesarzem było punktem kulminacyjnym rewolucyjnej epopei – rewolucja, która obaliła króla, doprowadziła w końcu do wyłonienia nowej dynastii cesarskiej. Epoka napoleońska miała się jednak zakończyć wraz z klęską militarną cesarza, ale jej wpływ na kształt XIX-wiecznej Europy był niezatarty.