1848 – Wiosna Ludów na ziemiach polskich

W 1848 r. przez Europę przetoczyła się fala rewolucji zwana Wiosną Ludów, która dotknęła również ziem polskich pod zaborami. Polacy, choć pozbawieni własnego państwa, wzięli czynny udział w wydarzeniach, starając się wykorzystać zamęt rewolucyjny do poprawy swojej sytuacji narodowej. Najwcześniej, bo już w marcu 1848 r., wieści rewolucyjne dotarły do Poznania (zaboru pruskiego). Tamtejsi działacze (m.in. Karol Libelt) zaczęli formować Komitet Narodowy Polski, który za zgodą początkowo ustępujących Prusaków miał organizować polskie oddziały „ochrony”. Wybuchły powstania w kilku miastach Wielkopolski. Pod naciskiem dyplomacji europejskiej król Prus Fryderyk Wilhelm IV zgodził się w kwietniu 1848 r. na utworzenie odrębnego, polskiego „Wielkiego Księstwa Poznańskiego” z polską administracją i wojskiem. Jednak były to tylko obietnice taktyczne – gdy tylko w Berlinie opadły rewolucyjne nastroje, wysłano wojsko pruskie do stłumienia polskich oddziałów. Doszło do walk: generał Ludwik Mierosławski dowodził Polakami w bitwach pod Miłosławiem (30 kwietnia, zwycięskiej) i Sokołowem (2 maja, nierozstrzygniętej). Ostatecznie jednak przewaga pruska zmusiła powstańców do kapitulacji do połowy maja 1848 r. Wielkie Księstwo Poznańskie zostało następnie prawie całkowicie wcielone do Prus, likwidując resztki polskiej autonomii.

W Galicji (zaborze austriackim) Wiosna Ludów miała inny przebieg. W marcu 1848 r. we Lwowie i Krakowie wybuchły manifestacje żądające uwłaszczenia chłopów, konstytucji i praw narodowych dla Polaków. Cesarz Ferdynand I, przerażony rewolucją wiedeńską, zgodził się 22 kwietnia 1848 r. na zniesienie pańszczyzny w Galicji – chłopi stali się wolnymi właścicielami użytkowanej ziemi, co definitywnie uspokoiło wieś i zapobiegło powtórce rabacji. Polscy działacze galicyjscy utworzyli we Lwowie Centralną Radę Narodową, która domagała się autonomii dla Galicji i równouprawnienia języka polskiego. Równolegle powstała we Lwowie Ruska Rada domagająca się podziału Galicji na część polską i ukraińską – władze austriackie umiejętnie rozgrywały te antagonizmy. W Krakowie utworzono Komitet Narodowy Polski. Po początkowych ustępstwach (wprowadzenie polskiego do szkół i urzędów szczebla lokalnego), Austriacy w listopadzie 1848 r. stłumili zbrojnie wystąpienia we Lwowie (bombardowanie miasta przez gen. Hammersteina). Ostatecznie Galicja utrzymała pewne zdobycze: uwłaszczenie (co czyniło chłopów bardziej przychylnymi Polakom niż przed rabacją) oraz rozwój polskiego życia kulturalnego – cenzura zelżała na chwilę, zaczęto wydawać polską prasę.

W zaborze rosyjskim (Królestwo Polskie) Wiosna Ludów bezpośrednio nie wywołała powstania – stacjonowała tam potężna armia rosyjska. Jednak wielu Polaków zaangażowało się w walki o wolność gdzie indziej: np. węgierska rewolucja 1848-1849 przyciągnęła legion polski pod wodzą generała Józefa Bema, który stał się bohaterem narodowym Węgrów (walczył m.in. w obronie Wiednia, a potem w Siedmiogrodzie). Polscy emigranci brali udział w walkach we Włoszech (np. Adam Mickiewicz tworzył Legion Polski we Włoszech walczący u boku Piemontu).