1848 – Wiosna Ludów w Europie i narodziny socjalizmu

Wiosna Ludów to fala rewolucji i powstań, które przetoczyły się przez Europę w latach 1848–1849, ogarniając większość krajów kontynentu. Był to zryw o niespotykanej dotąd skali geograficznej – od Paryża po Budapeszt, od Berlina i Warszawy po Palermo – stąd poetycka nazwa podkreślająca powszechność przebudzenia narodów. Przyczyny Wiosny Ludów były złożone: narastające niezadowolenie społeczne (głód i kryzys ekonomiczny po klęskach nieurodzaju ziemniaczanego 1845–46), żądania liberalnych reform politycznych (konstytucje, parlamenty, prawa obywatelskie) oraz dążenia narodowowyzwoleńcze (Polacy, Węgrzy, Włosi, Niemcy pragnęli niepodległości lub zjednoczenia).

Zaczęło się we Francji – w lutym 1848 r. rewolucja obaliła monarchię Ludwika Filipa Orleańskiego. Utworzono rząd tymczasowy i proklamowano Drugą Republikę. Wprowadzono powszechne prawo wyborcze dla mężczyzn, zniesiono karę śmierci za przestępstwa polityczne i proklamowano kilka postępowych reform społecznych (m.in. skrócenie dnia pracy do 10 godzin w Paryżu). Te wydarzenia w Paryżu zainspirowały ruchy w krajach niemieckich i włoskich, a także w imperium Habsburgów. W marcu 1848 r. wybuchły powstania w Wiedniu (ustąpienie kanclerza Metternicha i zapowiedź konstytucji), w Berlinie (król Prus Fryderyk Wilhelm IV obiecał konstytucję po starciach ulicznych) oraz powstania narodowe: węgierskie w Peszcie (Lajos Kossuth domagał się autonomii dla Węgier), włoskie w Mediolanie i Wenecji przeciw Austriakom, polskie próby w Poznaniu i Galicji.

Na fali Wiosny Ludów doszło do pierwszych prób zjednoczenia Niemiec – we Frankfurcie nad Menem zebrało się ogólnoniemieckie zgromadzenie (parlament frankfurcki), które debatowało nad konstytucją zjednoczonych Niemiec i zaproponowało koronę cesarską królowi Prus. Jednak Fryderyk Wilhelm IV odmówił jej przyjęcia (1849 r.), co pogrzebało tę koncepcję. W Austrii cesarz Ferdynand abdykował pod presją i tron objął młody Franciszek Józef, który stopniowo wraz z armią i pomocą rosyjską przywrócił kontrolę: powstanie wiedeńskie zostało stłumione, czescy działacze rozproszeni, a największe wyzwanie – rewolucja węgierska – zdławiono do lata 1849 r. (w bitwie pod Villágos Węgrzy się poddali po interwencji carskiej). We Włoszech rewolucjoniści początkowo odnosili sukcesy (powstała Republika Rzymska pod przywództwem Garibaldiego, król Sardynii Karol Albert wsparł powstanie w Lombardii), ale ostatecznie Austriacy odzyskali kontrolę (porażka Sardynii pod Novarą 1849, upadek Wenecji i Rzymu).

Choć większość ruchów Wiosny Ludów została do 1849 r. pokonana, a dawni władcy wrócili do rządów, epoka ta pozostawiła trwałe skutki. Wielu monarchów zmuszono do wydania konstytucji i ustanowienia parlamentów (w Prusach, Austrii i innych krajach początkowo je nadano, choć potem nieraz ograniczano). Poddaństwo chłopów zostało przyspieszonym trybem zniesione w cesarstwie austriackim jako ustępstwo wobec rewolucji (co zmieniło strukturę społeczną). Idea zjednoczenia Włoch i Niemiec przetrwała i w następnym pokoleniu została zrealizowana przez bardziej zorganizowane działania polityczno-militarne (realizm polityczny Cavoura we Włoszech i Bismarcka w Niemczech). Wiosna Ludów zasiała też ziarna późniejszych ruchów robotniczych – w trakcie tych wydarzeń po raz pierwszy wystąpiły wyraźnie postulaty socjalne (np. warsztaty narodowe we Francji dla bezrobotnych). W lutym 1848 r., niemal równocześnie z wybuchem rewolucji, ukazał się w Londynie „Manifest komunistyczny” Karola Marksa i Fryderyka Engelsa, który wzywał proletariat wszystkich krajów do walki klasowej i obalenia kapitalizmu. Choć wtedy miał niewielki oddźwięk, z czasem stał się jednym z najważniejszych tekstów ideologicznych XIX wieku.