1861 – Zjednoczenie Włoch

W 1861 roku spełniły się wielowiekowe dążenia do zjednocenia ziem włoskich w jedno państwo. Proces risorgimenta (odrodzenia narodowego Włoch) przyspieszył w połowie XIX wieku dzięki wysiłkom Królestwa Sardynii (Piemontu) pod rządami króla Wiktora Emanuela II i jego premiera Camilla Cavoura. Włochy były dotąd rozbite na kilka państw: na północy dominowała Austria (kontrolując Lombardię i Wenecję), istniały także niezależne księstwa (Toskania, Parma, Modena) i Państwo Kościelne papieża w centrum, a południem rządziła dynastia Burbonów (Królestwo Obojga Sycylii).

Pierwszym krokiem ku jedności była wojna Piemontu i Francji przeciw Austrii w 1859 r. Dzięki sojuszowi z cesarzem Napoleonem III, Piemont pokonał Austriaków w bitwach pod Magentą i Solferino. Pokój w Zurychu (1859) dał Piemontowi Lombardię (Francja przekazała ją Włochom w zamian za Sabaudię i Niceę). W ślad za tym w środkowych Włoszech doszło do powstań – Toskania, Parma, Modena i obszary Papieskie (Romagna) zrzuciły rządy dotychczasowych władców i poprzez plebiscyty zdecydowały o przyłączeniu do Piemontu.

Kolejny dramatyczny etap przeprowadził Giuseppe Garibaldi, legendarny rewolucjonista i żołnierz. Na wiosnę 1860 r. Garibaldi na czele tysiąca ochotników (słynnych „czerwonych koszul”) wyruszył na południe – w tzw. wyprawie tysiąca. Wylądował na Sycylii, wzniecił powstanie przeciw Burbonom i po serii bitew opanował całą Sycylię, a następnie przeprawił się na kontynent i zajął Neapol. Król Franciszek II Burbon został pokonany – dynastia upadła. Garibaldi, choć republikanin z przekonań, uznał prymat Wiktora Emanuela II – spotkał się z nim pod Teano i przekazał zdobyte ziemie królowi Sardynii.

W efekcie, na początku 1861 roku prawie całe Włochy były zjednoczone (oprócz Wenecji pozostającej pod Austrią i Lacjum z Rzymem, kontrolowanym wciąż przez papieża). 17 marca 1861 r. pierwsze włoskie ogólnonarodowe zgromadzenie w Turynie (dawnej stolicy Piemontu) proklamowało powstanie Królestwa Włoch z Wiktorem Emanuelem II jako królem. Turyn został pierwszą stolicą zjednoczonych Włoch.

Zjednoczenie Włoch nie zakończyło się jednak całkowicie w 1861 r. – państwo włoskie w kolejnych latach uzupełniło swe granice: w 1866 r., po wojnie prusko-austriackiej, dołączyła Wenecja (dzięki sojuszowi Włoch z Prusami i ich wspólnemu zwycięstwu nad Austrią). W 1870 r., gdy wybuchła wojna francusko-pruska, Francja wycofała swój garnizon chroniący Państwo Kościelne – wojska włoskie wkroczyły do Rzymu (wrzesień 1870), przyłączając Lacjum. Rzym ogłoszono nową stolicą Królestwa Włoch, co dopełniło procesu zjednoczenia. Papież Pius IX odrzucił jednak uznanie nowego statusu i ogłosił się „więźniem Watykanu”, co zainicjowało tzw. kwestię rzymską (uregulowaną dopiero w 1929 r. traktatami laterańskimi).

Powstanie zjednoczonego państwa włoskiego miało ogromne znaczenie dla układu sił w Europie. Włochy z kraju podzielonego i zależnego stały się liczącym się średnim mocarstwem. Naród włoski, po wiekach rozbicia, scalił się politycznie – choć przed nowym rządem stanęło wiele wyzwań, jak różnice między bogatszą północą a rolniczym południem czy walka z analfabetyzmem i integracja różnych tradycji regionalnych. Zjednoczenie Włoch było także inspiracją dla innych ruchów narodowych, dowodząc, że determinacja polityków (Cavour), pasja rewolucjonistów (Garibaldi) i sprzyjające okoliczności międzynarodowe mogą doprowadzić do realizacji marzeń o narodowej jedności.