1914 – Wybuch I wojny światowej

28 lipca 1914 roku wybuchła I wojna światowa – konflikt, który w ciągu następnych czterech lat objął swoim zasięgiem większość świata i na zawsze zmienił oblicze polityczne globu. Bezpośrednią przyczyną wojny był zamach w Sarajewie (28 czerwca 1914), w którym serbski nacjonalista Gavrilo Princip zastrzelił austriackiego następcę tronu arcyksięcia Franciszka Ferdynanda. To wydarzenie rozpaliło tlące się od lat napięcia między wielkimi mocarstwami u progu XX wieku.

Po zamachu Austro-Węgry, wspierane przez sojusznicze Niemcy, postawiły Serbii ultimatum pełne daleko idących żądań. Serbia, chroniona z kolei przez Rosję, odrzuciła częściowo te żądania. W efekcie 28 lipca 1914 r. Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii. Uruchomił się mechanizm sojuszy i strategii wojennych: Rosja ogłosiła mobilizację przeciw Austrii (28 lipca), co Niemcy uznały za zagrożenie i 1 sierpnia wypowiedziały wojnę Rosji. 3 sierpnia Niemcy wypowiedziały wojnę sojuszniczce Rosji – Francji – i przystąpiły do realizacji planu Schlieffena, zakładającego szybkie pokonanie Francji przez uderzenie przez neutralną Belgię. Wkroczenie wojsk niemieckich do Belgii spowodowało 4 sierpnia przystąpienie do wojny Wielkiej Brytanii (gwarantującej neutralność Belgii) przeciw Niemcom. W kolejnych dniach i tygodniach do konfliktu dołączyły dalsze państwa: Japonia (po stronie Ententy) zaatakowała niemieckie posiadłości w Azji, Imperium Osmańskie i Bułgaria stanęły po stronie Państw Centralnych w 1914–15, a Włochy w 1915 r. dołączyły do Ententy (choć początkowo były sprzymierzone z Niemcami i Austrią, zmieniły front w zamian za obietnice terytorialne).

Tak rozpoczęła się wojna, jakiej świat dotąd nie widział. W ciągu kilku tygodni zanikły nadzieje na krótką kampanię „do Bożego Narodzenia”. Na froncie zachodnim (Francja-Belgia) Niemcy zostały zatrzymane w bitwie nad Marną (wrzesień 1914), po czym front ugrzązł w wojnie pozycyjnej – szeregu okopów od Morza Północnego po Szwajcarię. Rozpoczęły się krwawe, długotrwałe bitwy na wyniszczenie (Verdun, Somma w 1916 r., Ypres i inne), w których ginęły setki tysięcy żołnierzy przy minimalnych postępach terytorialnych. Na froncie wschodnim Niemcy i Austro-Węgry walczyły z Rosją – tam front był bardziej ruchomy (zwycięstwa Niemców pod Tannenbergiem 1914 i Gorlicami 1915 zmusiły Rosjan do odwrotu głąb kraju). Wojna objęła także Bałkany, Bliski Wschód (kampanie na Kaukazie i w Mezopotamii, powstanie arabskie przeciw Turkom) i Afrykę (walki o kolonie niemieckie). Na morzach brytyjska flota zablokowała Niemcy, a niemieckie okręty podwodne usiłowały odciąć Wyspy Brytyjskie (wojna podwodna).

Wojna światowa przyniosła techniczne nowości: użycie gazów bojowych (chlorki pod Ypres 1915), czołgów (przez Brytyjczyków nad Sommą w 1916), lotnictwa do zwiadu i bombardowań, masowe użycie radiostacji, karabinów maszynowych, artylerii dalekosiężnej. Była to wojna na wyniszczenie – zaangażowane państwa przeznaczyły na nią cały swój potencjał ekonomiczny (stąd pojęcie „wojna totalna”). Na froncie i na zapleczu zginęły miliony ludzi, a jeszcze więcej padło ofiarą głodu i chorób.

Dla układu sił w świecie wybuch I wojny oznaczał kres długiego okresu względnego pokoju (od 1815 nie było ogólnoeuropejskiego konfliktu). W momencie jej rozpoczęcia nikt nie przewidywał, że potoczy się tak tragicznie. Entuzjazm pierwszych dni („do domu wrócimy zanim spadną liście” – jak powiedział Wilhelm II) szybko ustąpił brutalnej rzeczywistości. I wojna światowa stała się cezurą historyczną – doprowadziła do upadku czterech cesarstw (niemieckiego, austro-węgierskiego, rosyjskiego i osmańskiego), przyniosła rewolucję w Rosji, powstanie nowych państw (w tym odrodzenie Polski), zmieniła granice i wstrząsnęła społeczeństwami. Świat po 1914–1918 nigdy już nie powrócił do dawnego porządku, co czyni wybuch wojny w 1914 jednym z najważniejszych punktów zwrotnych w dziejach nowożytnych.