1946 – Referendum ludowe i słynne „3 x TAK”

30 czerwca 1946 r. w Polsce odbyło się tzw. referendum ludowe, propagandowo nazwane przez władze komunistyczne „głosowaniem 3 razy TAK”. Był to plebiscyt mający w założeniu uwiarygodnić poparcie społeczne dla przemian ustrojowych dokonywanych przez obóz władzy przed planowanymi wyborami. Mieszkańcom Polski zadano trzy pytania: 1) Czy jesteś za zniesieniem Senatu? 2) Czy chcesz utrwalenia reformy rolnej i nacjonalizacji przemysłu? 3) Czy chcesz utrwalenia granicy zachodniej na Odrze i Nysie Łużyckiej? Komuniści (PPR) i ich sojusznicy agitowali, by odpowiadać „TAK” na wszystkie trzy pytania – stąd hasło „3 razy TAK”.

Opozycyjne Polskie Stronnictwo Ludowe Stanisława Mikołajczyka, największa niezależna od władzy partia, zajęło krytyczne stanowisko wobec referendum. Uważało je za manipulację: pytania nr 2 i 3 były skonstruowane tak, by praktycznie każdy patriota odpowiedział „TAK” (bo kto chciałby oddawać ziemie zachodnie lub cofać reformę rolną?), natomiast pytanie nr 1 – o Senat – celowo łączono z innymi. PSL wezwało zwolenników, by na pierwsze pytanie odpowiedzieć „NIE”, a na dwa pozostałe „TAK”. Chodziło o to, by nie pozwolić komunistom interpretować wyniku jako jednogłośnego poparcia.

Głosowanie odbyło się 30 czerwca 1946 przy frekwencji ok. 90%. Bezpieczeństwo i milicja dopilnowały, by przebiegło po myśli władz – jednak w wielu obwodach ludzie posłuchali PSL i odpowiedzieli na pierwsze pytanie przecząco. PPR zadecydowała więc o masowym sfałszowaniu wyników. Za organizację operacji odpowiadał minister bezpieczeństwa publicznego gen. Stanisław Radkiewicz i sam szef PPR Władysław Gomułka. Jeszcze przed referendum przygotowano w tajemnicy odpowiednie „właściwe” protokoły. Po głosowaniu liczne prawdziwe protokoły z lokalnych komisji zostały zniszczone, a liczenie odbywało się w trybie tajnym przez zaufanych funkcjonariuszy.

14 lipca ogłoszono „oficjalne wyniki”: rzekomo około 68% głosujących poparło zniesienie Senatu, 77% reformy społeczne i 91% granicę zachodnią. Propaganda ogłosiła wielki sukces plebiscytu, dowód na poparcie społeczeństwa dla „programu frontu demokratycznego”. W rzeczywistości – jak ujawniły później badania – wyniki zostały odwrócone szczególnie w przypadku pierwszego pytania. Prawdopodobnie większość opowiedziała się w referendum przeciw likwidacji Senatu (czyli posłuchała PSL), co było jedynym legalnym testem opinii publicznej przed wyborami. Komuniści wyciągnęli wnioski i do stycznia 1947 (termin wyborów do Sejmu) dopracowali aparat fałszowania do perfekcji.