1994 – pierwsze wybory powszechne dla wszystkich i umowny koniec apartheidu w RPA

Apartheid, wprowadzony oficjalnie przez rządzących Afrykanerów (potomków białych osadników) od 1948, oznaczał prawne rozdzielenie rasy białej i innych. Większość czarnoskórych została pozbawiona obywatelstwa RPA i zmuszona do życia w tzw. bantustanach (rzekomych quasi-autonomicznych rezerwatach, faktycznie gettach biedy) lub w osobnych dzielnicach miast. Zakazane były małżeństwa mieszane, a nawet wspólne plaże czy środki transportu dla różnych ras. Politycznie tylko biali mieli prawo głosu; niewielką reprezentację mieli też Koloredzi (mieszana rasa) i Azjaci, ale czarni – 70% ludności – żadnej. Opozycja przeciw apartheidowi, kierowana przez ANC i inne ugrupowania, była brutalnie tłumiona: manifestacje pokojowe pacyfikowano (np. masakra w Sharpeville 1960 – policja zabiła 69 nieuzbrojonych demonstrantów), organizacje delegalizowano, liderów więziono lub zmuszano do emigracji. Nelson Mandela, przywódca zbrojnego skrzydła ANC, został aresztowany w 1962 i skazany na dożywocie. Przez 27 lat siedział w więzieniu, głównie na Wyspie Robben.

W latach 80. RPA znalazła się pod rosnącą presją: wewnętrzną – czarna większość wzniecała powstania w townshipach (przedmieściach-gettach) jak Soweto 1976 i późniejsze bunty lat 80.; oraz zewnętrzną – społeczność międzynarodowa izolowała kraj, nakładając sankcje gospodarcze, kulturalne, sportowe (RPA nie mogła uczestniczyć w olimpiadach czy mistrzostwach). Prezydent RPA od 1989, F.W. de Klerk, zdając sobie sprawę z niemożności utrzymania status quo, podjął historyczną decyzję o negocjacjach. W 1990 roku uwolnił Nelsona Mandelę i zalegalizował ANC oraz inne wcześniej zakazane organizacje (Pan Afrykański Kongres, partię komunistyczną).

Rozpoczął się proces pokojowej transformacji. Latem 1991 apartheid został oficjalnie uchylony – parlament zniósł rasistowskie ustawy (np. zakaz małżeństw mieszanych, prawa o rejestracji populacji według rasy, o miejscach zamieszkania). Jednak negocjacje nowego ustroju były trudne i krwawe – różne frakcje czarnej społeczności (np. zuluska partia Inkatha pod wodzą Mangosuthu Butheleziego) rywalizowały z ANC, dochodziło do przemocy politycznej, czasem podsycanej przez służby specjalne starych władz (tzw. „wojna hostelowa” – masakry w hostelu w Boipatong 1992 i inne). Mimo to przywódcy – w szczególności Mandela i de Klerk – zdołali utrzymać kurs na pojednanie.

Opracowano tymczasową konstytucję, która m.in. gwarantowała przez pierwszą kadencję rząd jedności narodowej (udział partii mniejszościowych w rządzie, by biali czuli się bezpieczniej). Zdecydowano o wyborach w kwietniu 1994. Kampania była napięta, dochodziło do zamachów (np. zabójstwo charyzmatycznego lidera komunistów Chrisa Haniego w 1993 przez białych ekstremistów, co omal nie wykoleiło procesu pokojowego). Ostatecznie jednak do wyborów doszło i przebiegły one względnie sprawnie. Frekwencja była ogromna – ludzie stali w długich kolejkach, czarni głosowali pierwszy raz w życiu.

ANC Mandeli zdobył ok. 62% głosów, wygrywając zdecydowanie (ale poniżej 2/3, co uspokoiło mniejszości, że ANC nie może samemu zmieniać konstytucji). Drugie miejsce zajęła dotychczasowa partia rządząca NP (białej mniejszości) z 20%. Trzeci był Inkatha (głównie Zulusi) z 10%. Powstał zgodnie z ustaleniami rząd jedności: Mandela jako prezydent, de Klerk i Thabo Mbeki jako wiceprezydenci, kilku ministrów z NP i Inkathy w gabinecie. 10 maja 1994 Mandela został zaprzysiężony na pierwszego czarnoskórego prezydenta RPA, na uroczystość przybyli globalni przywódcy – widok niewyobrażalny jeszcze kilka lat wcześniej.