„Skąpiec” Moliera, czyli „L’Avare”, to jedna z najsłynniejszych komedii europejskich. Utwór został wystawiony po raz pierwszy 9 września 1668 roku w paryskim teatrze Palais-Royal. Jest to komedia w pięciu aktach, napisana prozą. Należy do klasycznych przykładów komedii charakterów, ponieważ głównym źródłem komizmu jest dominująca wada bohatera: chorobliwe skąpstwo Harpagona.

Molier, właściwie Jean-Baptiste Poquelin, był najwybitniejszym komediopisarzem francuskiego klasycyzmu. Jego teatr często demaskował obłudę, śmieszność i moralne wady społeczeństwa. W „Świętoszku” ośmieszał fałszywą pobożność, w „Mizantropie” krytykował salonową hipokryzję, a w „Skąpcu” pokazał, jak żądza posiadania niszczy człowieka i jego relacje z najbliższymi.

Inspiracją dla „Skąpca” była antyczna komedia Plauta „Aulularia”, znana także jako „Komedii o garnku” albo „Skarbie”. U Plauta główny bohater nazywa się Euklion lub Euclio i obsesyjnie pilnuje ukrytego skarbu. Molier przejął od Plauta przede wszystkim motyw chciwego starca, ukrytego bogactwa i komicznych nieporozumień, ale stworzył dzieło samodzielne, mocno osadzone w realiach mieszczańskiego Paryża XVII wieku.

Nie należy pisać, że „Skąpiec” został na pewno zamówiony przez Ludwika XIV jako sztuka o jednym z siedmiu grzechów głównych. Molier działał w kręgu dworu królewskiego i korzystał z królewskiego patronatu, ale „Skąpiec” nie jest prostym kazaniem o grzechu chciwości. To przede wszystkim komedia społeczna, rodzinna i obyczajowa, która przez śmiech pokazuje poważny problem: człowiek opanowany przez pieniądze traci zdolność do miłości, zaufania i normalnych relacji.

Czas i miejsce akcji

Akcja „Skąpca” rozgrywa się w Paryżu, w domu Harpagona i jego najbliższym otoczeniu. Czas akcji jest krótki, obejmuje mniej więcej jeden dzień. Dzięki temu komedia zachowuje klasyczną zwartość: wydarzenia szybko prowadzą od konfliktów rodzinnych do finałowego rozpoznania i rozwiązania intrygi.

Miejsce akcji jest bardzo ważne. Dom Harpagona nie jest przestrzenią ciepła, bezpieczeństwa i rodzinnej bliskości. Przeciwnie — jest miejscem podejrzeń, kłamstw, lęku i ukrywania prawdy. Dzieci boją się ojca, słudzy oszukują pana, a sam Harpagon podejrzewa wszystkich o kradzież. Dom rodzinny zostaje podporządkowany jednej wartości: pieniądzom.

Harpagon

Harpagon jest tytułowym skąpcem. To bogaty, około sześćdziesięcioletni mieszczanin paryski, wdowiec i ojciec dwojga dorosłych dzieci: Kleanta i Elizy. Ma majątek, ale żyje tak, jakby ciągle groziła mu nędza. Oszczędza na wszystkim: jedzeniu, służbie, ubraniach, wygodzie dzieci, a nawet na własnym wizerunku.

Najważniejszym przedmiotem w jego życiu jest szkatułka z pieniędzmi, zakopana w ogrodzie. Harpagon obsesyjnie jej pilnuje. Boi się, że ktoś go okradnie, dlatego podejrzewa domowników, służbę, dzieci i przypadkowe osoby. Jego relacja z pieniędzmi przypomina chorobliwą namiętność. Nie posiada pieniędzy po to, aby z nich korzystać, lecz po to, aby je mieć.

Harpagon trudni się lichwą, czyli pożyczaniem pieniędzy na bardzo wysoki procent. To ważne, ponieważ pokazuje jego obłudę. Potrafi potępiać rozrzutność syna, ale sam działa niemoralnie, wykorzystując cudzą potrzebę. Pieniądze są dla niego ważniejsze niż uczciwość.

Najbardziej przerażające jest to, że skąpstwo zniszczyło w nim uczucia rodzinne. Harpagon nie traktuje Kleanta i Elizy jak kochanych dzieci, lecz jak koszt i przeszkodę. Chce wydać córkę za Anzelma, ponieważ ten zgadza się wziąć ją bez posagu. Synowi również planuje małżeństwo korzystne finansowo. Nie pyta dzieci o uczucia. Małżeństwo jest dla niego transakcją.

Sam Harpagon chce poślubić młodą Mariannę. Nie przeszkadza mu ogromna różnica wieku ani to, że dziewczyna kocha Kleanta. Interesuje go przede wszystkim to, że Marianna jest uboga, skromna i — jak mu się wydaje — nie będzie wymagała kosztownego posagu ani wydatków. Nawet w miłości myśli kategoriami oszczędności.

Harpagon jest postacią komiczną, ale także niepokojącą. Śmieszy, gdy panikuje, gdy powtarza formułę „bez posagu”, gdy podejrzewa wszystkich o kradzież albo gdy po utracie szkatułki zachowuje się tak, jakby stracił najbliższą osobę. Jednocześnie budzi odrazę, bo jego skąpstwo krzywdzi dzieci i niszczy dom.

Najważniejsze jest to, że Harpagon nie przechodzi przemiany. W finale odzyskuje szkatułkę i zgadza się na małżeństwa dzieci tylko dlatego, że nie musi za nie płacić. Nie odkrywa wartości miłości ani rodziny. Zostaje sam ze swoimi pieniędzmi. To zakończenie jest komediowe, ale ma gorzki sens: skąpiec odzyskuje skarb, lecz pozostaje moralnie pusty.

Kleant

Kleant jest synem Harpagona. To młody człowiek zakochany w Mariannie. Jego miłość jest szczera, ale od początku skazana na konflikt z ojcem, ponieważ Harpagon także zamierza poślubić Mariannę.

Kleant reprezentuje młode pokolenie, które chce decydować o własnym życiu i małżeństwie. Pragnie miłości, a nie transakcji finansowej. Nie chce podporządkować się ojcowskiej tyranii. Jego bunt wynika z naturalnej potrzeby szczęścia.

Nie jest jednak postacią idealną. Kleant potrafi działać podstępnie, próbuje zaciągnąć pożyczkę, a później wykorzystuje szkatułkę Harpagona jako kartę przetargową. Jego zachowanie nie zawsze jest moralnie nieskazitelne, ale Molier pokazuje, że to skąpstwo ojca zmusza dzieci do kłamstwa i intrygi.

Kleant jest przeciwieństwem Harpagona. Ojciec kocha pieniądze, syn kocha Mariannę. Ojciec chce gromadzić, syn chce żyć. Ojciec myśli rachunkiem, syn uczuciem. Ten konflikt pokazuje szerszy spór między światem starych interesów a światem młodej miłości.

Eliza

Eliza jest córką Harpagona. Kocha Walerego, który zatrudnił się w domu jej ojca jako zarządca, aby być blisko niej. Eliza jest czuła, delikatna i bardziej lękliwa niż Kleant. Boi się gniewu ojca, ale nie chce zrezygnować z miłości.

Harpagon planuje wydać ją za Anzelma, ponieważ ten nie żąda posagu. Dla ojca jest to idealne rozwiązanie: pozbywa się córki bez kosztów. Dla Elizy jest to dramat, bo miałaby poślubić człowieka, którego nie kocha.

Postać Elizy pokazuje położenie młodej kobiety w dawnym społeczeństwie. Jej los zależy od decyzji ojca. Nie ma pełnej samodzielności, a jej uczucia są lekceważone. Molier krytykuje taki model rodziny, w którym dzieci są traktowane jak element majątkowej kalkulacji.

Eliza jest jednak zdolna do odwagi. W finale wyznaje prawdę o miłości do Walerego i broni swojego prawa do szczęścia. Dzięki szczęśliwemu rozpoznaniu może poślubić ukochanego.

Walery

Walery jest ukochanym Elizy. Na początku występuje jako zarządca w domu Harpagona. Zatrudnił się tam nie z powodów zawodowych, lecz po to, aby być blisko Elizy i zdobyć zaufanie jej ojca.

Walery jest sprytny i umie się przystosować. Często przytakuje Harpagonowi, udaje, że popiera jego zdanie, i chwali jego oszczędność. Nie dlatego, że naprawdę podziela poglądy skąpca, lecz dlatego, że chce osiągnąć cel: uzyskać zgodę na małżeństwo z Elizą.

Jego strategia jest dwuznaczna. Z jednej strony pokazuje oddanie miłości. Z drugiej — opiera się na pochlebstwie i udawaniu. Molier pokazuje świat, w którym szczerość jest trudna, bo tyrania Harpagona zmusza wszystkich do gry.

W finale okazuje się, że Walery jest synem Anzelma, czyli Don Tomasza d’Alburciego, zaginionym po katastrofie morskiej. Dzięki temu przestaje być ubogim zarządcą, a staje się dobrą partią. To typowy dla komedii motyw rozpoznania, który pozwala szczęśliwie zakończyć intrygę.

Marianna

Marianna jest młodą, piękną i ubogą dziewczyną. Mieszka z chorą matką i kocha Kleanta. Harpagon chce ją poślubić, ponieważ pociąga go jej uroda, ale także dlatego, że uważa ją za osobę skromną i tanią w utrzymaniu.

Marianna nie pragnie małżeństwa z Harpagonem. Jest wobec niego skrępowana i niechętna. Jej sytuacja jest jednak trudna, ponieważ bieda ogranicza jej wolność. Może zostać zmuszona do małżeństwa ze względów ekonomicznych.

W relacji z Kleantem Marianna reprezentuje miłość szczerą i bezinteresowną. Gdy spotyka go w domu Harpagona, sytuacja staje się komiczna i dramatyczna jednocześnie: ukochany okazuje się synem starca, który chce ją poślubić. Młodzi muszą ukrywać uczucia, a Harpagon nie rozumie albo nie chce rozumieć ich wzajemnej bliskości.

W finale okazuje się, że Marianna jest córką Anzelma i siostrą Walerego. To rozpoznanie zmienia jej sytuację społeczną i umożliwia małżeństwo z Kleantem.

Problematyka skąpstwa

Głównym tematem komedii jest skąpstwo. Harpagon jest nie tylko oszczędny, ale chorobliwie przywiązany do pieniędzy. Jego skąpstwo jest tak silne, że staje się podstawą całej osobowości. Nie umie kochać, ufać ani myśleć o innych. Wszystko przelicza na zysk i stratę.

Molier pokazuje, że skąpstwo niszczy człowieka od środka. Harpagon jest bogaty, ale żyje w lęku. Ma dzieci, ale nie ma z nimi więzi. Ma dom, ale nie tworzy rodziny. Ma pieniądze, ale nie korzysta z nich. Jego życie jest paradoksem: posiada wiele, a zachowuje się jak ktoś ciągle zagrożony utratą.

Skąpstwo prowadzi też do społecznego rozkładu. Ponieważ Harpagon nikomu nie ufa, wszyscy zaczynają go oszukiwać. Dzieci ukrywają uczucia, słudzy kombinują, Frozyna kłamie, Walery udaje, a Kleant szantażuje ojca. Skąpiec sam tworzy świat nieuczciwości, którego potem się boi.

Najbardziej symboliczna jest szkatułka. Dla Harpagona jest ważniejsza niż dzieci, miłość, godność i spokój. Po jej kradzieży zachowuje się tak, jakby stracił część siebie. Szkatułka staje się jego prawdziwym „ukochanym” przedmiotem. Dlatego ostatnie słowa sztuki, w których Harpagon chce uściskać odzyskaną szkatułkę, mają gorzki sens: bohater wybiera pieniądze zamiast ludzi.

Rodzina i konflikt pokoleń

„Skąpiec” jest także komedią rodzinną. Pokazuje konflikt między ojcem a dziećmi. Harpagon traktuje Kleanta i Elizę despotycznie. Chce decydować o ich małżeństwach, nie pytając o uczucia. Dla niego dzieci są częścią majątkowej strategii.

Kleant i Eliza reprezentują młode pokolenie, które pragnie miłości i samodzielności. Nie chcą małżeństw narzuconych przez ojca. Ich bunt jest zrozumiały, bo Harpagon nadużywa władzy rodzicielskiej.

Molier krytykuje model rodziny oparty na absolutnej władzy ojca. Pokazuje, że jeśli rodzic nie kocha, lecz kontroluje i kalkuluje, dzieci zaczynają kłamać. Rodzina Harpagona nie działa jak wspólnota, ale jak pole walki interesów.

Konflikt pokoleń zostaje rozwiązany komediowo, ale nie moralnie. Młodzi osiągają szczęście, jednak Harpagon się nie zmienia. Nie staje się dobrym ojcem. Zgadza się na śluby tylko dlatego, że odzyskuje pieniądze i nie musi płacić. To pokazuje, że komedia Moliera ma gorzkie drugie dno.

Miłość i pieniądze

W „Skąpcu” miłość zostaje przeciwstawiona pieniądzom. Kleant kocha Mariannę, Eliza kocha Walerego, a młodzi pragną małżeństw z uczucia. Harpagon traktuje małżeństwo jak transakcję. Nie pyta, kto kogo kocha, tylko kto ile kosztuje.

Najważniejszym słowem Harpagona jest właściwie „bez posagu”. Córkę chce wydać za Anzelma, bo ten nie żąda posagu. Mariannę chce poślubić, bo wydaje mu się skromna i tania. W jego świecie uczucia są mniej ważne niż rachunek.

Molier staje po stronie miłości młodych. Finał komedii pozwala Kleantowi poślubić Mariannę, a Elizie Walerego. Jednocześnie autor ironicznie pokazuje, że nawet zwycięstwo miłości musi zostać „opłacone” w sposób akceptowalny dla Harpagona: Anzelm przejmuje koszty, a szkatułka wraca do właściciela.

To bardzo trafna obserwacja społeczna. Miłość w świecie pieniądza nie może zwyciężyć sama. Musi jeszcze pokonać rachunek ekonomiczny. Komedia kończy się szczęśliwie, ale dlatego, że znalazł się ktoś, kto zapłaci za szczęście młodych.

Obraz społeczeństwa

„Skąpiec” pokazuje społeczeństwo, w którym pieniądze mają ogromną władzę. Małżeństwa zależą od posagów, pożyczek, długów i majątkowych kalkulacji. Lichwa jest obecna jako sposób zdobywania zysku. Swatka pracuje dla pieniędzy. Służący kombinują, aby przetrwać. Dzieci są zależne finansowo od ojca.

Molier krytykuje mieszczańską chciwość i świat, w którym relacje międzyludzkie zostają przeliczone na wartość pieniężną. Harpagon jest skrajnym przykładem tej mentalności, ale nie jedyną osobą działającą interesownie. Frozyna chce zapłaty, Simon pośredniczy w lichwie, Anzelm jest atrakcyjny dla Harpagona głównie dlatego, że nie wymaga posagu.

W tym sensie „Skąpiec” jest nie tylko portretem jednego człowieka, ale także satyrą społeczną. Pokazuje, jak pieniądz deformuje rodzinę, miłość, uczciwość i zaufanie.

Komedia charakterów i komedia intrygi

„Skąpiec” jest przede wszystkim komedią charakterów. Oznacza to, że głównym źródłem komizmu jest wyrazista cecha bohatera: skąpstwo Harpagona. Ta cecha jest wyolbrzymiona do granic karykatury. Harpagon niemal zawsze myśli o pieniądzach, podejrzewa wszystkich o kradzież i wpada w panikę na myśl o wydatkach.

Utwór jest także komedią intrygi. Fabuła opiera się na potajemnych miłościach, ukrytych zamiarach, pośrednikach, kradzieży szkatułki, nieporozumieniach i końcowym rozpoznaniu tożsamości Walerego oraz Marianny. Wydarzenia komplikują się, aby w finale zostać rozwiązane w sposób szczęśliwy.

Molier wykorzystuje różne rodzaje komizmu. Komizm charakteru wynika ze skąpstwa Harpagona. Komizm sytuacyjny pojawia się w scenach nieporozumień, na przykład gdy Walery sądzi, że jest oskarżany o miłość do Elizy, a Harpagon myśli o kradzieży szkatułki. Komizm słowny ujawnia się w dialogach, powtórzeniach, ripostach i dwuznacznościach. Komizm postaci widoczny jest w zachowaniu Harpagona, Frozyny, Jakuba i innych bohaterów.

Ważna jest również ironia. Harpagon uważa się za rozsądnego gospodarza, ale w rzeczywistości jest śmieszny i moralnie ślepy. Chce kontrolować wszystkich, lecz sam staje się ofiarą intryg. Najbardziej boi się złodziei, a jego własne skąpstwo prowokuje kradzież.

Plan wydarzeń

Eliza i Walery rozmawiają o swojej miłości. Są potajemnie zaręczeni, ale boją się reakcji Harpagona. Walery zatrudnił się w domu skąpca, aby być blisko ukochanej i zdobyć zaufanie jej ojca.

Kleant zwierza się Elizie, że kocha Mariannę, ubogą dziewczynę mieszkającą z chorą matką. Rodzeństwo martwi się, że Harpagon nigdy nie zgodzi się na małżeństwa z miłości.

Harpagon ujawnia swoje plany. Sam chce poślubić Mariannę, co czyni go rywalem własnego syna. Elizę zamierza wydać za Anzelma, ponieważ ten zgadza się wziąć ją bez posagu. Dzieci są przerażone i zrozpaczone.

Walery, chcąc przypodobać się Harpagonowi, udaje, że popiera jego decyzje. Eliza odbiera to jako zdradę, choć Walery robi to z obawy przed ujawnieniem ich związku.

Kleant próbuje zdobyć pieniądze, aby uniezależnić się od ojca i poślubić Mariannę. Za pośrednictwem służącego Strzałki stara się o pożyczkę. Okazuje się, że lichwiarzem oferującym pożyczkę na haniebnych warunkach jest sam Harpagon. Ojciec i syn odkrywają swoje wzajemne zamiary i wybucha konflikt.

Frozyna prowadzi intrygę matrymonialną. Próbuje przekonać Harpagona, że Marianna będzie dla niego idealną żoną: skromną, oszczędną i niewymagającą. Skąpiec jest zachwycony głównie tym, że małżeństwo może go niewiele kosztować. Frozyna liczy na zapłatę, ale Harpagon unika wynagrodzenia jej usług.

Harpagon przygotowuje kolację dla Marianny. Wydaje służbie absurdalne polecenia oszczędnościowe. Chce dobrze wypaść, ale bez wydawania pieniędzy. Jakub, pełniący funkcję kucharza i woźnicy, mówi mu prawdę o niemożności urządzenia uczty bez kosztów, za co zostaje ukarany.

Marianna przybywa do domu Harpagona. Spotyka Kleanta i oboje odkrywają, że są uwikłani w ten sam plan matrymonialny skąpca. Kleant musi udawać wobec niej grzeczność syna gospodarza, choć naprawdę okazuje jej uczucie. Harpagon staje się podejrzliwy, ale nadal bardziej pilnuje pieniędzy niż rozumie ludzi.

Strzałka kradnie szkatułkę Harpagona z ogrodu. To punkt zwrotny akcji. Harpagon wpada w rozpacz i panikę. Krzyczy, podejrzewa wszystkich i zachowuje się tak, jakby utracił najdroższą osobę.

Harpagon rozpoczyna śledztwo. Sprowadza komisarza i przesłuchuje domowników. Jakub, chcąc zemścić się na Walerym, sugeruje, że to on może być winny. Dochodzi do komicznego nieporozumienia: Harpagon mówi o kradzieży szkatułki, a Walery myśli, że chodzi o jego potajemny związek z Elizą.

Walery wyznaje miłość do Elizy i ujawnia swoją historię. W obecności Anzelma okazuje się, że Walery jest jego zaginionym synem, a Marianna zaginioną córką. Rodzina zostaje rozpoznana po latach rozłąki.

Anzelm zgadza się na małżeństwa młodych i deklaruje, że pokryje koszty obu ślubów. Kleant oddaje Harpagonowi szkatułkę w zamian za zgodę na ślub z Marianną. Harpagon akceptuje wszystko, ponieważ odzyskuje pieniądze i nie musi ponosić wydatków.

Finał jest szczęśliwy dla młodych: Kleant może poślubić Mariannę, a Eliza Walerego. Anzelm odzyskuje dzieci. Harpagon pozostaje sam ze swoją szkatułką. Ostatnie słowa skąpca pokazują, że bohater nie przeszedł żadnej przemiany: nadal najbardziej kocha pieniądze.

Najważniejsze motywy

Najważniejszy jest motyw skąpstwa. Harpagon jest człowiekiem całkowicie podporządkowanym pieniądzom. Jego wada niszczy relacje rodzinne, społeczne i moralne.

Bardzo ważny jest motyw rodziny. Dom Harpagona pokazuje rodzinę rozbitą przez egoizm ojca. Dzieci nie ufają ojcu, a ojciec nie troszczy się o ich szczęście.

Istotny jest motyw konfliktu pokoleń. Młodzi pragną miłości i wolności wyboru, starszy ojciec kieruje się majątkiem i kontrolą.

Ważny jest motyw miłości. Uczucia Kleanta i Marianny oraz Elizy i Walerego są przeciwstawione interesowności Harpagona.

Pojawia się motyw pieniądza. Pieniądze są w komedii siłą, która wpływa na małżeństwa, relacje rodzinne, władzę ojca, pozycję społeczną i uczciwość bohaterów.

Istotny jest motyw lichwy. Harpagon nie tylko oszczędza, ale także zarabia na cudzej potrzebie, co pokazuje jego moralne zepsucie.

Ważny jest motyw maski i udawania. Walery udaje wiernego zarządcę, Frozyna pochlebia Harpagonowi, dzieci ukrywają miłość, a wiele postaci mówi nie wprost. W świecie Harpagona szczerość jest niebezpieczna.

Pojawia się motyw rozpoznania. W finale okazuje się, że Walery i Marianna są dziećmi Anzelma. To typowy chwyt komediowy, który pozwala szczęśliwie rozwiązać intrygę.

Znaczenie utworu

„Skąpiec” jest komedią, ale ma poważne przesłanie. Molier pokazuje, że skrajne przywiązanie do pieniędzy prowadzi do samotności, śmieszności i moralnej degradacji. Harpagon nie traci majątku, ale traci coś ważniejszego: zaufanie dzieci, szacunek otoczenia i zdolność do miłości.

Utwór ma znaczenie uniwersalne, ponieważ skąpstwo nie jest tylko wadą XVII-wiecznego mieszczanina. To każda sytuacja, w której człowiek zaczyna cenić rzeczy bardziej niż ludzi. Molier pokazuje, że pieniądze same w sobie nie są złe, ale stają się niszczące, gdy człowiek czyni z nich najwyższą wartość.

„Skąpiec” jest też ważny jako przykład klasycznej komedii. Bawi, ale jednocześnie demaskuje. Śmiech nie jest pustą rozrywką. Ma funkcję krytyczną: ośmiesza wadę, aby widz mógł ją rozpoznać i odrzucić.