27 p.n.e. – Początek pryncypatu Oktawiana Augusta

Ustrój polityczny Rzymu uległ przekształceniu – formalnie przywrócono republikę, ale faktycznie władzę autokratyczną objął Oktawian, który otrzymał od Senatu tytuł Augusta („wywyższony przez bogów”). Po zwycięstwie nad Markiem Antoniuszem Oktawian stał się jedynowładcą rozległego państwa, jednak wyciągnął wnioski z losu Juliusza Cezara i nie ogłosił się dyktatorem czy królem. Zamiast tego w styczniu 27 p.n.e. demonstracyjnie „zwrócił” władzę Senatowi i ludowi, za co Senat uhonorował go tytułem Augustus oraz przyznał mu nadzwyczajne kompetencje. Oktawian August zachował fasadę instytucji republikańskich, sam przyjmując skromny tytuł princeps senatus (pierwszego senatora) – stąd nazwa nowego ustroju jako pryncypat. W rzeczywistości jednak skumulował najważniejsze urzędy: miał władzę konsularną i trybunską, był najwyższym kapłanem (pontifex maximus) oraz naczelnym wodzem (imperatorem). O kontrolowaniu państwa przez Augusta świadczył fakt, że zarządzał on kluczowymi prowincjami poprzez legatów, pozostawiając Senatowi tylko spokojniejsze terytoria.

Ustanowienie pryncypatu przez Oktawiana Augusta jest uznawane za początek Cesarstwa Rzymskiego, choć Rzymianie sami uważali, że republika nadal trwa (tylko „przywrócona”). Rządy Augusta zapoczątkowały okres długotrwałego pokoju i stabilizacji znany jako Pax Romana – pokój rzymski. Wewnętrzne reformy Augusta objęły m.in. reorganizację armii (utworzenie stałej, zawodowej armii złożonej z legionów i oddziałów pomocniczych oraz gwardii pretoriańskiej), administracji prowincji, systemu podatkowego i monetarnego. Rozkwitła kultura w tzw. okresie augustowskim – sam cesarz mecenatem wspierał poetów (Wergiliusz, Horacy, Owidiusz). August zmarł w 14 r. n.e., pozostawiając ustrój cesarski utrwalony – kolejni władcy przyjmowali jego tytuł i prerogatywy. Transformacja z 27 r. p.n.e. zapewniła Rzymowi centralne przywództwo, które pozwoliło imperium przetrwać kolejne wieki; jednocześnie oznaczała definitywny kres efektywnego funkcjonowania dawnych instytucji republikańskich.