Pragmatyzm

Pragmatyzm to kierunek filozoficzny powstały w Stanach Zjednoczonych pod koniec XIX wieku. Jego najważniejszymi przedstawicielami byli Charles Sanders Peirce, William James i John Dewey. Pragmatyzm akcentuje znaczenie praktyki, działania, doświadczenia i skutków, jakie mają nasze idee. Filozofia nie powinna zajmować się wyłącznie abstrakcyjnymi sporami oderwanymi od życia, ale pomagać człowiekowi rozumieć świat, rozwiązywać problemy i skutecznie działać.

Nazwa „pragmatyzm” pochodzi od greckiego słowa pragma, oznaczającego czyn, działanie lub sprawę praktyczną. Nie należy jednak mylić filozoficznego pragmatyzmu ze zwykłym potocznym „pragmatyzmem”, rozumianym jako spryt, interesowność albo kierowanie się wyłącznie korzyścią. Pragmatyzm filozoficzny nie mówi po prostu: „prawdziwe jest to, co mi się opłaca”. Chodzi raczej o to, że znaczenie i wartość idei ujawniają się w doświadczeniu, działaniu, badaniu i praktycznych konsekwencjach.

Charles Sanders Peirce był twórcą pragmatyzmu jako metody wyjaśniania pojęć. Sformułował tak zwaną maksymę pragmatyczną. Według niej, aby zrozumieć znaczenie jakiegoś pojęcia, trzeba zapytać, jakie praktyczne skutki wynikałyby z uznania go za prawdziwe. Innymi słowy, sens pojęcia nie polega na ukrytej, abstrakcyjnej definicji, lecz na tym, jak dane pojęcie działa w doświadczeniu i jakie różnice w praktyce powoduje.

Dobrym przykładem może być pojęcie „twardości”. Jeśli mówimy, że jakiś materiał jest twardy, to znaczy między innymi, że nie daje się łatwo zarysować, przeciąć albo odkształcić. Znaczenie pojęcia ujawnia się więc przez możliwe doświadczenia i działania. Nie warto pytać o tajemniczą „twardość samą w sobie” oderwaną od wszelkich skutków. Trzeba zapytać, co realnie wynika z tego, że coś uznajemy za twarde.

Peirce traktował pragmatyzm przede wszystkim jako metodę oczyszczania myślenia z mętnych pojęć. Jeśli jakaś idea nie ma żadnych możliwych konsekwencji praktycznych, poznawczych ani doświadczalnych, to jej sens jest podejrzany albo pusty. Pragmatyzm miał więc pomagać w nauce, filozofii i logicznym porządkowaniu sporów. Peirce był również zwolennikiem fallibilizmu, czyli przekonania, że ludzkie poznanie jest omylne i zawsze może zostać poprawione przez dalsze badanie.

Ważne jest, że u Peirce’a prawda nie jest chwilową użytecznością dla jednej osoby. Prawda wiąże się raczej z długotrwałym procesem badania prowadzonym przez wspólnotę uczonych i badaczy. Przekonanie jest tym bardziej wiarygodne, im lepiej wytrzymuje krytykę, testowanie, doświadczenie i dalsze dociekanie. W tym sensie pragmatyzm Peirce’a jest bliski duchowi nauki: nie zamyka drogi badaniu, lecz zakłada, że prawda ujawnia się w procesie dociekania.

William James spopularyzował pragmatyzm i nadał mu bardziej psychologiczny oraz egzystencjalny charakter. Interesowało go, jak przekonania działają w ludzkim życiu. Według Jamesa prawdziwe idee to takie, które sprawdzają się w doświadczeniu, pomagają człowiekowi orientować się w świecie i prowadzą do owocnych skutków. Mówił o „gotówkowej wartości” idei, czyli o tym, jaką realną różnicę robi dana myśl w praktyce życia.

Pragmatyzm – główne tezy	Znaczenie
Prawda to to, co działa	Teoria/idea jest prawdziwa, jeśli sprawdza się w praktyce – pozwala skutecznie przewidywać i osiągać cele. Prawdy są więc sprawdzane przez doświadczenie i mogą ewoluować, gdy warunki się zmienią. (William James tak uzasadniał np. wiarę religijną – jeśli wiara czyni czyjeś życie lepszym, to jest dla tej osoby „prawdą”).
Znaczenie = konsekwencje praktyczne	(Maksyma Peirce’a) – znaczenie pojęcia lub przekonania wyczerpuje się w przewidywanych zmysłowych efektach jego prawdziwości. Innymi słowy, by zrozumieć „co to znaczy?”, spytaj „co by było, gdyby to była prawda – co byśmy doświadczyli/ zrobili inaczej?”.
Myślenie jako narzędzie	Pragmatyści uważają rozum, naukę, filozofię za instrumenty rozwiązywania problemów ludzkich, a nie odkrywania „nagiej prawdy” dla niej samej. Ważniejsza jest skuteczność, użyteczność wiedzy niż jej zgodność z jakąś absolutną rzeczywistością.
Elastyczność i eksperyment	W życiu społecznym i osobistym powinniśmy być gotowi zmieniać poglądy, prawa, metody – testując, co przynosi lepsze skutki. Nie ma świętych dogmatów; są tylko hipotezy do sprawdzenia. Dewey: demokracja i edukacja to ciągły eksperyment doskonalenia doświadczenia zbiorowego.

John Dewey rozwinął pragmatyzm w kierunku społecznym, edukacyjnym i politycznym. Jego stanowisko bywa nazywane instrumentalizmem, ponieważ Dewey traktował idee, pojęcia i teorie jako narzędzia rozwiązywania problemów. Myślenie nie jest biernym oglądaniem rzeczywistości. Jest działaniem, które pojawia się wtedy, gdy człowiek napotyka trudność i szuka sposobu jej rozwiązania.

Dewey uważał, że szkoła powinna przygotowywać do życia przez aktywne działanie, doświadczenie i współpracę. Uczeń nie powinien być jedynie biernym odbiorcą gotowej wiedzy. Powinien uczyć się przez rozwiązywanie problemów, eksperymentowanie, rozmowę i praktyczne działanie. Stąd z pragmatyzmem Deweya wiąże się hasło „learning by doing”, czyli uczenie się przez działanie.

W polityce Dewey rozumiał demokrację nie tylko jako system wyborów, ale jako sposób życia społecznego. Demokracja powinna oznaczać wspólne rozwiązywanie problemów, debatę, eksperymentowanie z instytucjami, korektę błędów i udział obywateli w życiu publicznym. Społeczeństwo nie jest gotową, zamkniętą strukturą. Powinno stale się uczyć, sprawdzać rozwiązania i poprawiać warunki życia.

Pragmatyzm ma charakter antydogmatyczny. Nie ufa wielkim, zamkniętym systemom, które twierdzą, że raz na zawsze rozwiązały wszystkie problemy. Zamiast tego proponuje postawę otwartości, eksperymentu i gotowości do korekty. Człowiek powinien pytać: jakie skutki ma dana idea? Czy pomaga rozwiązać problem? Czy sprawdza się w doświadczeniu? Czy pozwala działać lepiej, mądrzej i skuteczniej?

Nie znaczy to jednak, że pragmatyzm odrzuca prawdę. Raczej inaczej ją rozumie. Tradycyjna teoria korespondencyjna mówi, że prawda polega na zgodności sądu z rzeczywistością. Pragmatyści przesuwają uwagę na to, jak pojęcie prawdy działa w praktyce badania, uzasadniania i rozwiązywania problemów. Prawda jest związana z tym, co wytrzymuje próbę doświadczenia, krytyki i działania.

Pragmatyzm bywa krytykowany za relatywizowanie prawdy. Krytycy pytają: jeśli prawdziwe jest to, co działa, to czy skuteczne kłamstwo też jest prawdą? To ważny zarzut. Dlatego trzeba podkreślić, że dojrzały pragmatyzm nie powinien być rozumiany jako pochwała manipulacji. Przekonanie prawdziwe musi sprawdzać się nie tylko chwilowo i prywatnie, ale w szerszym procesie doświadczenia, badania, komunikacji i krytyki. Krótkotrwała korzyść nie wystarcza.

Pragmatyzm jest filozofią bardzo amerykańską w duchu. Łączy się z praktycznością, przedsiębiorczością, eksperymentowaniem, demokracją, nauką i przekonaniem, że idee mają służyć życiu. Zamiast pytać wyłącznie, czym rzeczy są „same w sobie”, pragmatysta pyta, co z daną ideą można zrobić, jaką różnicę wprowadza ona w doświadczeniu i czy pomaga człowiekowi lepiej działać.

Wpływ pragmatyzmu był szczególnie silny w Stanach Zjednoczonych. Oddziałał na filozofię, pedagogikę, teorię demokracji, psychologię, nauki społeczne i myślenie o edukacji. W XX wieku pojawił się także neopragmatyzm, związany między innymi z Richardem Rortym i Hilarym Putnamem. To jednak późniejszy etap, bardziej akademicki i związany z filozofią języka, wiedzy oraz kultury.

Porównanie	Opis
Podobieństwo do Empiryzmu	Pragmatyzm rozwija tradycję empiryczną – tak jak empiryści, pragmatyści uważają doświadczenie za kluczowe. Oba nurty cenią eksperymentowanie i obserwację: dla empiryzmu stanowią one podstawę wiedzy, dla pragmatyzmu również kryterium prawdy (skuteczność działań opartych na danym przekonaniu). Zarówno empiryści, jak i pragmatyści, sprzeciwiają się wierze w czystą spekulację rozumu: stawiają na to, co można zaobserwować i sprawdzić. Pragmatyzm poszedł dalej – dodał aspekt działania: nie tylko obserwujemy biernie, ale aktywnie testujemy idee w praktyce. Niemniej rdzeń pozostaje wspólny z empiryzmem: wiedza pochodzi z doświadczenia, a nie z jakichś wrodzonych absolutów.
Różnica względem Idealizmu (niemieckiego)	Pragmatyzm zrodził się w kontrze do abstrakcyjnego idealizmu. Podczas gdy niemieccy idealiści (Fichte, Hegel) budowali złożone systemy z założenia praw uniwersalnych rozumu i absolutnych idei, pragmatyści odrzucili takie „wieczne prawdy”. Dla idealisty prawda jest czymś obiektywnym, niezależnym od ludzkich działań (np. Heglowska Idea rozwija się niezależnie od woli jednostek), natomiast dla pragmatysty prawda to proces – wytwarza się w trakcie działania i doświadczenia. Idealizm dążył do jednolitej teorii wszystkiego, pragmatyzm akceptuje wielość rozwiązań dla różnych problemów i zmienność prawd. W skrócie: idealizm szuka absolutnego Rozumu rządzącego światem, pragmatyzm pyta „co konkretnie z tego wynika?” i uznaje za prawdziwe to, co lokalnie skuteczne – bez potrzeby odwoływania się do ogólnych metafizycznych zasad.

W kulturze polskiej pragmatyzm nie był nurtem dominującym, ale można wskazać pewne pokrewne postawy. Szczególnie bliski jest mu pozytywistyczny praktycyzm: przekonanie, że idee należy wcielać w czyn, a wartość programu społecznego mierzy się jego skutkami. Hasła pracy organicznej, pracy u podstaw, edukacji, modernizacji i reform społecznych dobrze współgrają z pragmatycznym pytaniem: co realnie poprawia życie ludzi?

Z pragmatyzmem można ostrożnie zestawić także prakseologię Tadeusza Kotarbińskiego, czyli ogólną teorię sprawnego działania. Kotarbiński nie był po prostu pragmatystą w amerykańskim sensie, ale jego refleksja nad „dobrą robotą”, skutecznością, celowością i sprawnością działania jest bliska praktycznemu duchowi pragmatyzmu. To ważna korekta: nie mówimy o „prazmityzmie”, tylko o prakseologii.

W literaturze pragmatyzm można wykorzystywać jako kontekst przy bohaterach, którzy mierzą wartość idei przez działanie i skutki. Bliskie temu są postawy pozytywistów: Wokulski jako przedsiębiorca i modernizator w Lalce, bohaterowie zaangażowani w edukację najuboższych w nowelach pozytywistycznych czy postacie wybierające pracę społeczną zamiast pustych deklaracji. Pragmatyczne pytanie brzmi: czy dana idea realnie zmienia świat, czy pozostaje tylko pięknym hasłem?

Protokół 30%

Pragmatyzm to kierunek filozoficzny powstały w Stanach Zjednoczonych pod koniec XIX wieku. Jego główni przedstawiciele to Charles Sanders Peirce, William James i John Dewey. Pragmatyzm głosi, że znaczenie idei i pojęć ujawnia się przez ich praktyczne konsekwencje. Filozofia nie powinna być jałowym sporem oderwanym od życia, ale narzędziem rozwiązywania realnych problemów.

Peirce sformułował maksymę pragmatyczną: aby zrozumieć sens pojęcia, trzeba zapytać, jakie skutki praktyczne wynikałyby z jego uznania. James spopularyzował pragmatyzm i podkreślał, że prawda sprawdza się w doświadczeniu. Nie oznacza to jednak, że prawdziwe jest każde wygodne kłamstwo. Chodzi o przekonania, które pomagają orientować się w świecie, wytrzymują próbę doświadczenia i działania oraz mogą być korygowane przez dalsze badanie.

Dewey rozwinął pragmatyzm w edukacji i polityce. Uważał, że myślenie jest narzędziem rozwiązywania problemów, a szkoła powinna uczyć przez działanie. Demokrację rozumiał nie tylko jako wybory, ale jako wspólne, społeczne uczenie się, debatowanie i poprawianie instytucji metodą doświadczenia oraz korekty błędów.

Przedstawiciele	Najważniejsze założenia	Najpopularniejsze dzieło
Charles S. Peirce, William James, John Dewey	Prawda i pojęcia są wartościowe o tyle, o ile mają przydatne skutki praktyczne. Myślenie jest narzędziem do rozwiązywania problemów życiowych – znaczenie idei przejawia się w konsekwencjach jej zastosowania (słynne twierdzenie: „prawdziwe jest to, co działa”). Pragmatyści odrzucają absoluty i pewniki metafizyczne: wiedza jest zawsze prowizoryczna i zależna od kontekstu. Doświadczenie jest procesem interakcji organizmu ze środowiskiem – poznajemy, eksperymentując i obserwując wyniki działań. Idee naukowe czy moralne są jak przyrządy: jeśli się sprawdzają w praktyce, są uzasadnione. W filozofii Jamesa jest również wątek pluralizmu i wolności: rzeczywistość nie jest jednolitym, z góry ustalonym systemem – jest zbiorem doświadczeń, które ciągle się kształtują, a przyszłość pozostaje otwarta. Pragmatyzm ceni elastyczność, tolerancję dla różnych punktów widzenia i dostosowywanie przekonań, gdy przestają działać.	William James, Pragmatyzm (seria wykładów)