Dynastia Jagiellonów

Dynastia Jagiellonów panowała w Polsce od 1386 do 1572 roku, a jej nazwa pochodzi od wielkiego księcia litewskiego Władysława Jagiełły, który poślubił królową Jadwigę. Jagiellonowie objęli tron polski w wyniku unii polsko-litewskiej – było to wydarzenie kluczowe, które ukształtowało Rzeczpospolitą Obojga Narodów na kolejne stulecia. Władysław II Jagiełło (pan. 1386–1434) zapoczątkował dynastię, stając się tym samym władcą dwóch państw: jako wielki książę litewski (od 1377, pod imieniem Jogaiła) i król Polski (od 1386). Jego koronacja w Krakowie oznaczała zjednoczenie sił Polski i Litwy przeciw wspólnym wrogom, przede wszystkim przeciwko Zakonowi Krzyżackiemu, który zagrażał zarówno ziemiom polskim (Pomorze Gdańskie), jak i litewskim (Żmudź).

Władca	Lata panowania	Główne wydarzenia za panowania
Władysław II Jagiełło	1386–1434	Unia Polski z Litwą (Krewo 1385); chrystianizacja Litwy; zwycięstwo pod Grunwaldem 1410 i wojna z Krzyżakami; przywileje dla szlachty (początki demokracji szlacheckiej).
Władysław III Warneńczyk	1434–1444	Małoletni król; jednocześnie król Węgier (od 1440); zginął w bitwie z Turkami pod Warną (1444) – koniec unii z Węgrami.
Kazimierz IV Jagiellończyk	1447–1492	Wojna trzynastoletnia z Krzyżakami zakończona II pokojem toruńskim 1466 (odzyskanie Pomorza, Prusy Zakonne lennem); rozwój parlamentaryzmu (sejm walny); Jagiellonowie na tronach Czech i Węgier (dynastia rozgałęzia się).
Jan I Olbracht	1492–1501	Pierwsze obrady dwuizbowego sejmu (1493); przywileje piotrkowskie 1496; nieudana wyprawa mołdawska 1497 (“za Olbrachta wyginęła szlachta”).
Aleksander Jagiellończyk	1501–1506	Unia personalna z Litwą przywrócona; konstytucja Nihil novi 1505 ograniczająca władzę króla; zmagania z Moskwą (początek utraty Smoleńska).
Zygmunt I Stary	1506–1548	Apogeum polskiego renesansu; hołd pruski 1525 (sekularyzacja państwa krzyżackiego); wojny z Moskwą (bitwa pod Orszą 1514); pierwsze oznaki reformacji i ruchu egzekucyjnego szlachty.
Zygmunt II August	1548–1572	Ostateczna unia realna z Litwą – Unia Lubelska 1569 (powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów); wojna o Inflanty z Moskwą; tolerancja religijna (zgoda na konfederację warszawską 1573 tuż po jego śmierci); ostatni Jagiellon na tronie polskim.

Panowanie Władysława Jagiełły obfitowało w wydarzenia militarne i polityczne kształtujące potęgę państwa polsko-litewskiego. Najważniejszym z nich była wojna z Zakonem Krzyżackim w latach 1409–1411, podczas której doszło do słynnej bitwy pod Grunwaldem 15 lipca 1410 r. – jednej z największych bitew średniowiecznej Europy. Armie polska i litewska, zjednoczone pod wodzą Jagiełły (oraz księcia Witolda prowadzącego Litwinów), rozgromiły siły krzyżackie, zabijając wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena. Zwycięstwo to miało ogromne znaczenie propagandowe i militarne: zahamowało ekspansję Zakonu i podważyło mit jego niezwyciężoności. Wprawdzie pierwszy pokój toruński (1411) nie dawał Polsce i Litwie wszystkich oczekiwanych zdobyczy (odzyskano tylko ziemię dobrzyńską, a Żmudź dla Litwy jedynie tymczasowo), ale zakon został trwale osłabiony. W kolejnych latach Jagiełło prowadził dalsze dyplomatyczne zmagania z Krzyżakami – m.in. zawarto unię w Horodle (1413), która zacieśniła sojusz polsko-litewski i zjednoczyła szlachtę obu krajów (bojarowie litewscy przyjęli polskie herby i przywileje). Władysław Jagiełło zasłynął także jako władca dbający o pokój wewnętrzny – wielokrotnie zwoływał zjazdy i wiece z udziałem szlachty, nadając jej przywileje (np. przywilej czerwiński 1422, gwarantujący nienaruszalność dóbr szlacheckich, czy jedlneńsko-krakowski 1430/33, zapewniający neminem captivabimus – nietykalność osobistą szlachcica bez wyroku sądu). Za Jagiełły ukształtował się zwyczaj współrządzenia kraju przez króla i stany – rosło znaczenie rad królewskich i zjazdów szlacheckich.

Po śmierci Jagiełły władzę objął jego młodszy syn Władysław III Warneńczyk (1434–1444). Był jeszcze niepełnoletni, więc początkowo rządy faktycznie sprawowała rada regencyjna z biskupem Zbigniewem Oleśnickim na czele. Młody król zasłynął przede wszystkim z wypraw na Turków. W 1440 r. został także wybrany na króla Węgier, co czasowo rozszerzyło wpływy Jagiellonów (unia personalna Polski, Litwy i Węgier). Jako król polski i węgierski poprowadził krucjatę przeciw Imperium Osmańskiemu. Niestety, zakończyła się ona klęską – Władysław Warneńczyk zginął w bitwie z Turkami pod Warną w 1444 r., mając zaledwie 20 lat. Jego bohaterska śmierć (stąd przydomek “Warneńczyk”) przerwała linię męską potomków Jagiełły w pierwszym pokoleniu. W Polsce ponownie nastąpił okres bezkrólewia, a na tron powrócił przedstawiciel starszej generacji Jagiellonów.

Po krótkiej przerwie, w 1447 r. Kazimierz IV Jagiellończyk – młodszy brat Warneńczyka – został koronowany na króla Polski (Kazimierz panował już od 1440 r. jako wielki książę litewski, a od 1447 r. połączył oba trony). Panowanie Kazimierza IV (1447–1492) to czas konsolidacji obu państw i kolejnych triumfów nad Krzyżakami. Król ten musiał najpierw ugruntować swoją władzę – objął tron wbrew początkowej niechęci części możnych (biskup Oleśnicki wolał kandydata z dynastii habsburskiej), ale ostatecznie zdołał pokonać opozycję możnowładczą i rządził samodzielnie. Najważniejszym wydarzeniem jego panowania była wojna trzynastoletnia z Zakonem Krzyżackim (1454–1466), wygrana przez Królestwo Polskie. Konflikt wybuchł, gdy zbuntowani przeciw Krzyżakom mieszczanie pruscy (Związek Pruski) poprosili Kazimierza o przyłączenie ich ziem do Polski. Król zgodził się, co wywołało wojnę. Po trzynastu latach walk, wspieranych finansowo i militarnie przez polskie rycerstwo oraz miasta (Gdańsk, Toruń), zakon został pokonany. Pokój zawarto w 1466 r. w Toruniu: Polska odzyskała Pomorze Gdańskie z Gdańskiem (tzw. Prusy Królewskie), ziemię chełmińską oraz Warmię, zaś pozostała część państwa zakonnego (Prusy Zakonne ze stolicą w Królewcu) stała się lennem Królestwa Polskiego. Było to ogromne zwycięstwo polityczne Jagiellonów – zapewniło dostęp do morza, bogate porty (Gdańsk) i uczyniło z Polski mocarstwo bałtyckie. Kazimierz Jagiellończyk doczekał się licznego potomstwa (aż 13 dzieci), z których wielu odegrało znaczącą rolę w Europie: dzięki korzystnym mariażom Jagiellonowie zasiedli na tronie Czech i Węgier (syn Władysław Jagiellończyk został królem Czech 1471 i Węgier 1490). Sam Kazimierz, rządząc wspólnie ze szlachtą (za jego czasów odbywały się już zjazdy generalne szlachty – zaczątki sejmu walnego), utrzymywał równowagę między monarchią a stanami.

Po śmierci Kazimierza IV królem został jego syn Jan I Olbracht (1492–1501). Olbracht odziedziczył tylko tron polski, bo wielkim księciem litewskim został wówczas jego brat Aleksander (Litwa i Polska miały przez kilka lat osobnych władców, lecz w ramach tej samej dynastii). Panowanie Jana Olbrachta w Polsce było naznaczone problemami wewnętrznymi i nieudanymi wyprawami wojennymi. Król zasłynął powiedzeniem “za króla Olbrachta wyginęła szlachta” – co nawiązuje do tragicznej wyprawy wojennej do Mołdawii w 1497 r., zakończonej klęską i wybiciem wielu polskich rycerzy. Mimo tych niepowodzeń, za Jana Olbrachta dokonały się istotne zmiany ustrojowe: w 1493 r. po raz pierwszy zebrał się dwuizbowy parlament – Sejm walny, złożony z Senatu (dawna rada królewska) i Izby Poselskiej (wybierani posłowie szlacheccy z sejmików ziemskich). Był to zalążek późniejszej demokracji szlacheckiej. Ponadto w 1496 r. Jan Olbracht nadał szlachcie przywilej piotrkowski, umacniający jej kontrolę nad chłopami (ograniczenie prawa opuszczania wsi przez chłopów) i zakazujący mieszczaństwu nabywania dóbr ziemskich – co świadczy o wzroście potęgi stanu szlacheckiego. Król zmarł bezpotomnie, a koronę przejął kolejny brat.

Aleksander Jagiellończyk (1501–1506), dotąd wielki książę litewski, został wybrany na króla Polski po Olbrachcie, co ponownie połączyło unię personalną z Litwą. Jego krótki okres panowania zapisał się przede wszystkim dalszym rozwojem ustroju Rzeczypospolitej. W 1505 r. na sejmie w Radomiu uchwalono konstytucję Nihil novi, która stanowiła, że “nic nowego” nie może zostać ustanowione bez zgody sejmu (obu izb). Był to jeden z fundamentalnych aktów polskiego parlamentaryzmu – faktycznie ograniczał władzę monarchy na rzecz szlachty zgromadzonej w parlamencie. Za Aleksandra kontynuowano też zmagania z Moskwą – Wielkie Księstwo Litewskie toczyło wojny obronne z ekspansją Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, niestety z niekorzystnym skutkiem (utrata Smoleńska nastąpiła już kilka lat później, za kolejnego władcy). Aleksander zmarł młodo, również nie pozostawiając potomka, co skierowało sukcesję na ostatniego żyjącego brata.

W 1506 r. królem został Zygmunt I Stary (1506–1548) – jeden z najwybitniejszych władców z dynastii Jagiellonów. Rządy Zygmunta I objęły okres renesansu w Polsce i stopniowego stabilizowania systemu “złotej wolności” szlacheckiej. Sam król, choć dążył do wzmocnienia autorytetu władzy, musiał respektować rosnące uprawnienia sejmu. Za jego panowania sytuacja międzynarodowa Polski była względnie korzystna: głównym wyzwaniem były stosunki z nowo ukształtowanym Państwem Moskiewskim oraz problem krzyżacki. W 1514 r. wojska litewsko-polskie odniosły znaczące zwycięstwo nad Moskwą w bitwie pod Orszą (hetman Konstanty Ostrogski rozbił armię moskiewską), lecz mimo to Litwa utraciła na rzecz Moskwy strategiczny Smoleńsk. Bardziej pomyślnie rozwiązano za to kwestię krzyżacką: ostatni wielki mistrz krzyżacki Albrecht Hohenzollern (bratanek Zygmunta) po przegranej wojnie z Polską (1519–1521) zgodził się na sekularyzację państwa zakonnego. W 1525 r. w Krakowie odbył się uroczysty hołd pruski – Albrecht jako już świecki książę Prus złożył przysięgę lenną Zygmuntowi Staremu. W ten sposób dawny Zakon Krzyżacki przekształcono w świeckie Prusy Książęce, będące lennem Polski (co pozostawało w mocy do 1657 r.). Wydarzenie to ukoronowało długoletnie zmagania z Krzyżakami i zapewniło pokój na północy na wiele lat. Zygmunt Stary prowadził również aktywną politykę wobec Wielkiego Księstwa Litewskiego i Rusi – wspierał rozwój tamtejszych ziem, sprowadzał osadników na tereny ukrainne, umacniał obronę południowo-wschodniej granicy przed Tatarami (budowa twierdz na kresach).

Czasy Zygmunta Starego to także rozkwit kultury renesansu w Polsce. Na dwór królewski przybyła z Włoch jego żona, królowa Bona Sforza, która wniosła ze sobą wpływy włoskiego odrodzenia. Rozwinęła się sztuka (przebudowa Wawelu w stylu renesansowym, działali artyści tacy jak Bartolommeo Berrecci), nauka i literatura. W 1543 r. Mikołaj Kopernik wydał swoje epokowe dzieło O obrotach sfer niebieskich – przykład wkładu polsko-litewskiego państwa w naukę europejską. Jednak oprócz renesansowego rozkwitu, w państwie pojawiły się też nowe wyzwania: z Zachodu dotarła reformacja. Za Zygmunta I do Polski przenikały idee luteranizmu (zwłaszcza do Prus Królewskich i miast pruskich, a także na Litwę i do Małopolski kalwinizm). Król pozostał katolicki i początkowo starał się tłumić reformację (edykty przeciw innowiercom 1520s), ale tolerancyjne nastawienie społeczeństwa sprawiło, że protestantyzm zakorzenił się przede wszystkim w miastach i wśród części szlachty.

Ostatnim męskim przedstawicielem Jagiellonów był Zygmunt II August (panował 1548–1572), syn Zygmunta Starego i Bony. Jeszcze za życia ojca został koronowany vivente rege (żyjącego króla) w 1530 r., co miało zabezpieczyć sukcesję – była to praktyka wyjątkowa, napotykająca opór szlachty, i już się potem nie powtórzyła. Zygmunt August początkowo rządził wspólnie z ojcem (na Litwie od 1544, w Polsce faktycznie od 1548). Był to władca dobrze wykształcony, koneser sztuki i polityk dążący do kompromisu ze stanami. Najdonioślejszym osiągnięciem jego panowania było zawarcie unii realnej Polski z Litwą. Ponieważ Zygmunt August nie miał legalnego potomstwa (jego trzy małżeństwa – m.in. z Barbarą Radziwiłłówną – nie dały mu dzieci), narastała obawa przed kryzysem dynastycznym. Jednocześnie Litwa stanęła w obliczu rosnącego zagrożenia ze strony Rosji (trwała długa wojna litewsko-moskiewska o Inflanty). W tej sytuacji obie strony – polska szlachta i elita litewska – skłonne były zacieśnić związek obu państw, by zapewnić trwałość unii po śmierci ostatniego Jagiellona i łatwiejszą obronę przed Moskwą. Po negocjacjach na Sejmie w Lublinie zawarto w 1569 r. Unię Lubelską. Na mocy unii Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie połączyły się w jedno państwo – Rzeczpospolitą Obojga Narodów – z jednym monarchą, wspólnym Sejmem i polityką zagraniczną, przy zachowaniu odrębnych urzędów, skarbu i armii dla każdej części. Unia Lubelska była kamieniem milowym – stworzyła unikatowe, rozległe państwo federacyjne, które stało się jednym z największych obszarowo państw w Europie. Zygmunt August, popierając unię, oddał Polsce część ziem litewskich (ziemie ukraińskie: Wołyń, Podlasie, Kijowszczyznę, Bracławszczyznę włączono do Korony). Sam król mawiał: “Nie jestem królem waszych sumień” – co odzwierciedlało jego tolerancyjny stosunek do kwestii religijnych. Za jego panowania szczyt osiągnął ruch reformacji wśród szlachty – kalwinizm i arianizm (bracia polscy) zyskały pewne wpływy. W odpowiedzi duchowieństwo katolickie rozpoczęło kontrreformację, ale konflikty starano się łagodzić. Tuż po śmierci Zygmunta Augusta, w 1573 r., szlachta wszystkich wyznań uchwaliła konfederację warszawską, gwarantującą pokój religijny i równouprawnienie innowierców – był to ewenement w skłóconej religijnie Europie i dowód, że Rzeczpospolita poszła drogą tolerancji.

Panowanie Zygmunta II Augusta zakończyło erę Jagiellonów – król zmarł bezpotomnie w 1572 r., co oznaczało wygaśnięcie dynastii w linii męskiej. Bilans rządów Jagiellonów jest bardzo pozytywny: był to okres złotego wieku Polski. Terytorium państwa powiększyło się i ustabilizowało (od Bałtyku po stepy na Ukrainie), rozwinął się handel zbożem (Wisłą do Gdańska – podstawa zamożności szlachty), rozkwitła kultura i sztuka (renesans). Wzrosło międzynarodowe znaczenie Rzeczypospolitej – Jagiellonowie poprzez koligacje królewskie stali się jedną z najpotężniejszych dynastii Europy Środkowej (w połowie XVI w. zasiadali jednocześnie na tronie polskim, litewskim, czeskim i węgierskim). Ukształtował się w tym okresie ustrój demokracji szlacheckiej – stopniowo ograniczano władzę monarchy na rzecz parlamentu i sejmików szlacheckich. Pod koniec dynastii pojawiły się też zjawiska mniej korzystne, jak nadmierne rozdrobnienie wewnętrzne stanowe (magnateria uzyskująca ogromne wpływy) czy zaczątki liberum veto (pierwszy raz użyte w 1652, ale geneza w przywilejach z XV/XVI w.). Mimo to Rzeczpospolita Jagiellonów uchodzi za sprawnie funkcjonujące i silne państwo.