1807 – Utworzenie Księstwa Warszawskiego

W 1807 r., na mocy pokoju w Tylży zawartego między cesarzem Francuzów Napoleonem Bonaparte a carem Aleksandrem I, na części ziem zaboru pruskiego utworzono namiastkę polskiej państwowości – Księstwo Warszawskie. Był to rezultat zwycięstw Napoleona nad Prusami i Rosją w wojnie 1806–1807 (m.in. bitwy pod Jeną, Frydlandem). Napoleon, dążąc do osłabienia Prus i zyskania polskiego poparcia, postanowił wskrzesić Polskę w minimalnej formie. Na mocy traktatów tylżyckich (lipiec 1807) z ziem II i III zaboru pruskiego utworzono Księstwo Warszawskie o powierzchni ok. 104 tys. km² i ludności ~2,6 mln. Obejmowało ono m.in. Mazowsze z Warszawą, część Podlasia, Kujawy, ziemię łęczycką, kaliską, poznańską i sieradzką oraz ziemię chełmińską. W 1809 r., po wojnie Napoleona z Austrią, do Księstwa dołączono tereny z zaboru austriackiego (tzw. Galicję Zachodnią) z Lublinem, Radomiem i Krakowem – powierzchnia Księstwa wzrosła do ~155 tys. km², a ludność do ok. 4,3 mln.

Formalnie Księstwo Warszawskie nie było państwem całkowicie suwerennym – znajdowało się pod protektoratem Napoleona i w unii personalnej z Królestwem Saksonii (na mocy traktatu królem Księstwa został Fryderyk August, władca Saksonii, sojusznik Francji). Miało jednak własną armię, skarb, administrację i nowoczesną, oktrojowaną przez Napoleona konstytucję (ogłoszoną w 1807 r.). Konstytucja wprowadzała kodeks Napoleona – znosząc m.in. poddaństwo chłopów (choć bez uwłaszczenia ziemi), gwarantowała równość obywateli wobec prawa i wolność religii. Językiem urzędowym stał się polski. Marszałkiem konfederacji (najwyższy urząd cywilny) został Stanisław Małachowski, a rząd (Radę Ministrów) tworzyli polscy politycy. Wojsko Księstwa liczyło początkowo 30 tys., a w szczycie (1812) ok. 100 tys. żołnierzy – polscy żołnierze walczyli u boku Napoleona w wielu kampaniach (Hiszpania, Austria 1809, Rosja 1812).

Utworzenie Księstwa Warszawskiego rozbudziło nadzieje Polaków na pełną niepodległość. Było to pierwsze polskie państwo (choć satelickie) od rozbiorów. Powszechnie traktowano je jako zalążek przyszłej odbudowanej Rzeczypospolitej – stąd ogromny wysiłek zbrojny i ofiarność Polaków po stronie Napoleona. Księstwo stało się też poligonem nowoczesnych reform – wprowadzono nowy podział administracyjny, Kodeks Napoleona, rozwijano edukację (założono np. Szkołę Prawa i Szkołę Lekarską w Warszawie). Jednak istniało tylko 8 lat. Upadek Napoleona po katastrofalnej wyprawie na Moskwę w 1812 r. pociągnął za sobą koniec Księstwa. W 1813 r. wkroczyły do niego wojska rosyjskie, a kongres wiedeński (1815) przekształcił większość terytorium w podporządkowane Rosji Królestwo Polskie. Mimo to Księstwo Warszawskie odegrało ogromną rolę – utrzymało przy życiu ideę polskiej państwowości, wyszkoliło kadrę oficerów i urzędników, którzy później służyli w Kongresówce i powstaniach. Stało się pomostem między I Rzeczpospolitą a walką o wolność w XIX w., a pamięć o nim (legiony Dąbrowskiego, triumfy Szarży pod Somosierrą czy bitwy pod Raszynem) pozostała w tradycji narodowej.