509 p.n.e. – Ustanowienie republiki w Rzymie

W 509 roku p.n.e. w Rzymie nastąpiła ważna zmiana ustrojowa – obalono monarchię i wprowadzono ustrój republikański. Ostatnim królem Rzymu był Tarkwiniusz Pyszny (Tarquinius Superbus), tyraniczny władca z etruskiej dynastii Tarkwiniuszy. Zgodnie z rzymską tradycją jego rządy zakończyło powstanie arystokratów na czele z Lucjuszem Juniuszem Brutusem, wywołane oburzeniem na gwałt dokonany przez królewicza na szlachetnej Lukrecji. Wypędzenie Tarkwiniusza około 509 r. p.n.e. oznaczało kres okresu królestwa i zapoczątkowało republikę rzymską. W miejsce króla władzę przejęli wybierani corocznie dwaj urzędnicy zwani konsulami, a główną instytucją decyzyjną stał się Senat, złożony z przedstawicieli rodów patrycjuszowskich.

Ustanowienie republiki zdefiniowało ustrój Rzymu na kolejne niemal pięć stuleci i miało ogromne znaczenie dla rozwoju jego instytucji politycznych. Republikański Rzym wykształcił rozbudowany system urzędów (konsulowie, pretorzy, cenzorzy, edylowie, kwestorzy) oraz mechanizmy kontroli władzy (zasada kolegialności urzędów i kadencyjności). Choć początkowo władzę dzierżyli głównie patrycjusze, z czasem plebejusze wywalczyli sobie reprezentację (urząd trybuna ludowego od 494 p.n.e., spisanie Praw Dwunastu Tablic w 449 p.n.e.). Republika stała się również okresem ekspansji terytorialnej – od V do I w. p.n.e. Rzym podporządkował sobie całą Italię, a następnie kraje basenu Morza Śródziemnego. Idee republikańskie, takie jak rządy prawa, kolegialność i obywatele decydujący o losach państwa, wywarły dalekosiężny wpływ na późniejsze systemy polityczne.