1772–1795 – Rozbiory Polski (Polska Górą…?)

Niegdyś potężne państwo polsko-litewskie całkowicie zniknęło z mapy Europy na 123 lata. Aktu rozbiorów dokonały trzy sąsiednie mocarstwa: Rosja, Prusy i Austria, korzystając z wewnętrznego osłabienia Rzeczypospolitej (anarchia magnacka, słabość władzy centralnej) oraz chcąc wykorzystać jej terytorium do równoważenia swoich wpływów.

• I rozbiór (1772): W wyniku porozumienia trzech dworów Rzeczpospolita utraciła około 30% terytorium. Rosja zagarnęła wschodnią część Polski i Litwy (m.in. część Inflant i Białorusi), Austria zajęła południowe ziemie polskie (zabór austriacki objął m.in. większość Małopolski z Lwowem – tzw. Królestwo Galicji i Lodomerii), a Prusy – bogate Prusy Królewskie z Warmią (odcinając okrojone państwo od morza). Ten bezprecedensowy akt podziału cudzego państwa uzasadniano oficjalnie zaprowadzeniem porządku w Polsce, choć faktycznym powodem była chęć terytorialnych nabytków.
• II rozbiór (1793): Wykorzystując osłabienie Rzeczypospolitej po wojnie w obronie Konstytucji 3 maja, Rosja i Prusy dokonały kolejnego rozbioru (Austria tym razem nie wzięła udziału, zaangażowana w wojny z rewolucyjną Francją). Prusy przejęły m.in. Gdańsk, Toruń oraz Wielkopolskę, zaś Rosja – ogromne obszary Ukrainy (ziemie po rzekę Zbrucz) i resztę Białorusi. Po II rozbiorze Polska została zredukowana do niewielkiego terytorium wokół Warszawy i części Litwy, faktycznie zależnego od Rosji.
• III rozbiór (1795): Po nieudanej próbie ratowania niepodległości w powstaniu kościuszkowskim (1794), trzy mocarstwa dokończyły dzieła likwidacji Polski. W 1795 r. Rosja zajęła resztę Litwy z Wilnem i Żmudzią, Austrii przypadły m.in. ziemie centralnej Polski z Lublinem i Krakowem, a Prusy zagarnęły Mazowsze z Warszawą. Król Stanisław August Poniatowski abdykował, a państwo polskie formalnie przestało istnieć.

Rozbiory Polski były wydarzeniem bezprecedensowym – pierwszy raz w nowożytnej historii mocarstwa w drodze dyplomatycznego porozumienia dokonały rozbioru innego suwerennego kraju bez otwartej wojny między sobą. Dla układu sił w Europie oznaczało to umocnienie Rosji, Prus i Austrii, które powiększyły swe terytoria i zyskały nowe ludności. Zniknięcie Polski stworzyło nową architekturę polityczną w Europie Środkowo-Wschodniej, czyniąc z trzech rozbiorczych mocarstw bezpośrednich sąsiadów. Sama idea rozbiorów jako „metody” rozwiązywania problemów stała się groźnym precedensem (później próbowano ją stosować np. wobec Turcji). Dla Polaków rozbiory były narodową tragedią, ale też początkiem walki o odzyskanie niepodległości, która stała się istotnym czynnikiem krzepiącym świadomość narodową w XIX wieku.