1789 – Wybuch rewolucji francuskiej

14 lipca 1789 roku paryżanie zdobyli Bastylię – ponurą fortecę-więzienie będącą symboliem absolutnej władzy królewskiej. Szturm na Bastylię stał się punktem zwrotnym i symbolicznym początkiem rewolucji francuskiej. Wydarzenie to poprzedziły długotrwałe napięcia społeczne i polityczne we Francji: narastający kryzys finansowy państwa (ogromne długi), nieurodzaje i drożyzna, niezadowolenie stanu trzeciego (mieszczaństwa i chłopów) z przywilejów szlachty i duchowieństwa, a także inspiracje ideami oświeceniowymi (żądanie wolności, równości i braterstwa). W maju 1789 r. król Ludwik XVI zwołał do Wersalu Stany Generalne, by zażegnać kryzys, lecz przedstawiciele stanu trzeciego przekształcili je w Zgromadzenie Narodowe, obwołując się prawowitym reprezentantem narodu.

Po zdobyciu Bastylii rewolucja nabrała rozpędu. Latem 1789 r. wybuchła „wielka trwoga” na prowincji – chłopi, zachęceni wydarzeniami w Paryżu, buntowali się przeciw panom feudalnym. 4 sierpnia 1789 r. Konstytuanta (Zgromadzenie Ustawodawcze) zniosła feudalne przywileje i poddaństwo chłopów. 26 sierpnia 1789 r. uchwalono Deklarację Praw Człowieka i Obywatela, proklamującą równość wszystkich obywateli wobec prawa, suwerenność narodu i podstawowe wolności (słowa, religii). Był to akt o fundamentalnym znaczeniu, który stał się jednym z filarów nowych porządków.

W kolejnych latach rewolucja przechodziła różne fazy. W 1791 r. Francja otrzymała pierwszą konstytucję, ustanawiającą monarchię konstytucyjną. Jednak ucieczka króla (schwytanego w Varennes) i klęski w wojnie z interweniującymi monarchiami europejskimi zradykalizowały nastroje. 21 września 1792 r. zniesiono monarchię i proklamowano pierwszą Republikę Francuską. Król Ludwik XVI został w styczniu 1793 r. stracony na gilotynie za zdradę. Nastąpił okres Wielkiego Terroru (1793–1794) pod rządami jakobinów Robespierre’a – rewolucja broniła swych zdobyczy stosując masowe egzekucje podejrzanych o kontrrewolucję. Po upadku jakobinów nastąpiła rządząca burżuazja (Dyrektoriat), lecz kraj wciąż targały kryzysy, wojny i walki stronnictw.

Rewolucja francuska odmieniła Francję i Europę. Obaliła ustrój feudalny i absolutyzm we Francji, zapoczątkowała kształtowanie społeczeństwa obywatelskiego i państwa prawa. Idee rewolucji – wolność, równość, demokracja, prawa człowieka – rozprzestrzeniły się szeroko, inspirując inne narody. Z drugiej strony rewolucja przyniosła lata krwawych wstrząsów, wojen domowych i międzynarodowych. Jej dziedzictwo stało się mieszanką nowoczesnej demokracji i ostrzeżenia przed radykalizmem. W wyniku rewolucji na historyczną scenę wkroczył też młody generał Napoleon Bonaparte, który w 1799 r. przejął władzę, kończąc burzliwy okres republiki i wprowadzając nowe rządy konsularne, a wkrótce potem cesarstwo.