1853–1856 – Wojna krymska

Wojna krymska (1853–1856) była konfliktem między Imperium Rosyjskim a koalicją Imperium Osmańskiego, Francji, Wielkiej Brytanii (później dołączyło Sardynii-Piemont). Toczyła się głównie na Półwyspie Krymskim nad Morzem Czarnym, stąd jej nazwa, choć działania objęły też Bałkany, Kaukaz i Morze Bałtyckie. Przyczyną wojny była rywalizacja mocarstw o wpływy na Bliskim Wschodzie i opiekę nad miejscami świętymi w Palestynie. Rosja, prezentująca się jako protektorka prawosławnych poddanych sułtana, zażądała od osłabionego Imperium Osmańskiego przywilejów i terytoriów. Gdy Turcja odrzuciła żądania, wojska cara Mikołaja I wkroczyły do księstw naddunajskich (Mołdawii i Wołoszczyzny). W październiku 1853 r. wybuchła wojna rosyjsko-turecka, a po zatopieniu floty tureckiej przez Rosjan pod Synopą (listopad 1853) do konfliktu przystąpiły dla równowagi sił Francja i Wielka Brytania (marzec 1854).

Głównym teatrem wojny stał się Krym, gdzie sprzymierzeni wylądowali we wrześniu 1854 r. Celem była baza rosyjskiej Floty Czarnomorskiej – twierdza Sewastopol. Rozpoczęło się trwające 11 miesięcy oblężenie Sewastopola. W trakcie walk stoczono kilka krwawych bitew, m.in. nad rzeką Almą (1854, zwycięstwo aliantów), pod Bałakławą (1854, gdzie doszło do słynnej szarży Lekkiej Brygady kawalerii brytyjskiej – bohaterskiej, ale tragicznie nieskutecznej), czy pod Inkermanem (1854). Warunki bytowe na froncie były straszliwe – żołnierze cierpieli od chorób i zimna. Właśnie podczas wojny krymskiej Florence Nightingale zorganizowała pionierską służbę pielęgniarską, znacznie zmniejszając śmiertelność rannych w brytyjskich szpitalach polowych. Wojna krymska była też jednym z pierwszych konfliktów relacjonowanych przez korespondentów prasowych i dokumentowanych fotograficznie (reportaże Williama Russella, zdjęcia Rogera Fentona).

Ostatecznie, po ciężkich bojach i stratach po obu stronach, we wrześniu 1855 r. Sewastopol padł – sprzymierzeni zdobyli kluczowe forty rosyjskie. Wobec tej klęski i śmierci cara Mikołaja I (zastąpił go Aleksander II) Rosja zgodziła się rokować pokój. Traktat paryski z marca 1856 r. zakończył wojnę: Rosja musiała zrzec się protektoratu nad księstwami naddunajskimi (Mołdawia i Wołoszczyzna otrzymały autonomię pod nominalną zwierzchnością sułtana), zneutralizowano Morze Czarne (zakaz posiadania flot wojennych i baz nad tym morzem), a Rosja oddała południową Besarabię. Imperium Osmańskie formalnie zachowało integralność terytorialną, gwarantowaną teraz przez mocarstwa zachodnie.

Wojna krymska odsłoniła słabości i zmieniła układ sił w Europie. Rosja doznała prestiżowej porażki – ujawniło to zacofanie jej armii i infrastruktury wobec nowoczesnych armii zachodnich. To wstrząsnęło elitami rosyjskimi i stało się impulsem do reform epoki Aleksandra II (zniesienie pańszczyzny w 1861 r., modernizacja armii i administracji). Wielka Brytania i Francja działając razem powstrzymały ekspansję rosyjską na Bliskim Wschodzie – wojna ta była apogeum potęgi Napoleona III (cesarza Francuzów), który szukał chwały militarnej dorównującej wujowi (Napoleonowi I). Dla Austrii wojna krymska okazała się pułapką dyplomatyczną: choć formalnie neutralna, swoim groźnym nastawieniem wobec Rosji zraziła dawnego sojusznika (Rosja nie zapomniała, że Austria nie wsparła jej po pomocy w tłumieniu Wiosny Ludów na Węgrzech). Izolowana Austria wkrótce potem znalazła się w konflikcie z Piemontem i Francją w kwestii włoskiej (1859). Z kolei zwycięska Sardynia-Piemont, choć jej wkład militarny był skromny, zyskała miejsce przy stole rokowań dzięki udziałowi w wojnie – premier Camillo Cavour wykorzystał to do nagłośnienia sprawy włoskiej, co otworzyło drogę do zjednoczenia Włoch. Wojna krymska położyła kres świętemu przymierzu i systemowi wiedeńskiemu – odtąd mocarstwa częściej rywalizowały otwarcie o wpływy, a kwestia wschodnia (los imperium osmańskiego) stała się polem tej rywalizacji aż do I wojny światowej.