1911 – 1912 – Rewolucja Xinhai w Chinach (obalenie monarchii)

W październiku 1911 roku w Chinach wybuchła rewolucja, która doprowadziła do obalenia rządzącej od dwóch i pół stulecia dynastii Qing i likwidacji cesarstwa – tym samym Chiny stały się republiką. Wydarzenie to zwane jest Rewolucją Xinhai (od roku 1911 według chińskiego kalendarza – rok Xinhai). Przyczyny rewolucji tkwiły w narastającym kryzysie cesarstwa: słaba centralna władza, głęboka korupcja, klęski w starciach z mocarstwami zachodnimi i Japonią (Chiny były de facto półkolonią podzieloną na sfery wpływów obcych państw), bunty chłopskie i nacjonalistyczne (np. Powstanie Bokserów w 1900 r.). Coraz większą popularność zyskiwały idee republikańskie i odnowy Chin głoszone przez działaczy takich jak Sun Jat-sen (Sun Yat-sen), przywódca Ligi Związkowej (Tongmenghui).

Iskrą zapalną rewolucji było powstanie w garnizonie Wuczangu (Wuhan) 10 października 1911 r. – zbuntowali się tam żołnierze sprzyjający republikanom. Bunt szybko rozprzestrzenił się na południową część kraju: kolejne prowincje ogłaszały wystąpienie z cesarstwa i przyłączenie do rewolucji. Rząd dynastii Qing próbował stłumić rewoltę, ale armia cesarska była niepewna i zdemoralizowana. Istotną rolę odegrał generał Yuan Shikai, dowódca nowoczesnej Armii Beiyang – początkowo wezwany przez dwór do stłumienia buntu, postawił on warunek, że cesarz musi abdykować. W międzyczasie w Nankinie przedstawiciele zbuntowanych prowincji zebrali się i 29 grudnia 1911 r. wybrali Sun Jat-sena na tymczasowego prezydenta nowej Republiki Chińskiej (Sun wrócił do kraju z zagranicy, gdzie przebywał na emigracji).

Ostatecznie, dzięki mediacji Yuan Shikaia i presji sytuacji, ostatni cesarz z dynastii Qing – 6-letni Puyi – abdykował 12 lutego 1912 roku. Był to formalny koniec ponad 2000 lat cesarstwa w Chinach. 15 lutego parlament tymczasowy w Nankinie wybrał Yuan Shikaia na nowego prezydenta republiki (Sun Jat-sen ustąpił z tej funkcji na jego rzecz, licząc że Yuan zjednoczy północne, monarchistyczne jeszcze regiony z nową republiką). Niebawem rząd republikański przeniósł się do Pekinu.

Obalenie monarchii Qing, rządzącej od 1644 r., było momentem zwrotnym w historii Chin. Rewolucja Xinhai nie była jednak w pełni skoordynowana i jej owoce zostały częściowo zmarnowane. Władzę przejął Yuan Shikai, który rządził krajem autorytarnie jako prezydent, a w 1915 r. nawet próbował się ogłosić cesarzem nowej dynastii (co skończyło się fiaskiem – Yuan zmarł w 1916 r.). Po jego śmierci Chiny pogrążyły się w erze rządów watażków (warlordów) – terytorialnych militarystów kontrolujących różne prowincje. Republika istniała nominalnie, ale faktycznie kraj był rozbity do końca lat 1920-tych.