1919 – Traktat wersalski

W Wersalu pod Paryżem podpisano traktat pokojowy kończący wojnę między państwami ententy a pokonanymi Niemcami. Był to najważniejszy spośród serii traktatów pokojowych (osobne układy zawarto także z Austrią w Saint-Germain, z Bułgarią w Neuilly, z Węgrami w Trianon i z Turcją w Sèvres). Traktat wersalski narzucał Niemcom bardzo surowe warunki. Niemcy utraciły około 13% terytorium sprzed wojny – m.in. Alzację i Lotaryngię na rzecz Francji, Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie na rzecz odrodzonej Polski (tworząc tzw. korytarz polski do Bałtyku) oraz pograniczne obszary na rzecz Belgii, Danii i Czechosłowacji. Zagwarantowano ponadto Francji prawa do eksploatacji zagłębia Saary przez 15 lat. Niemcy musiały uznać niepodległość Austrii, Polski i Czechosłowacji, a ich siły zbrojne zostały ograniczone do 100 tys. żołnierzy (zakaz posiadania czołgów, lotnictwa, floty podwodnej). Na Niemcy nałożono również obowiązek spłaty wysokich reparacji wojennych (ich wysokość ustalono ostatecznie na 132 miliardy marek w złocie) i obarczono je pełną winą za wywołanie wojny (kontrowersyjna klauzula art. 231 – tzw. „klauzula o winie wojennej”).

Traktat wersalski ukształtował nowy porządek w Europie, jednak od początku budził ogromne spory. Z jednej strony zaspokajał dążenia wielu narodów do samostanowienia (np. Polacy, Czesi, narody bałtyckie odzyskały lub uzyskały państwowość), z drugiej strony pozostawiał wiele mniejszości narodowych poza granicami macierzystych krajów, co rodziło napięcia (np. liczni Niemcy znaleźli się w Polsce czy Czechosłowacji). W 1919 r. na mocy traktatu powołano również Ligę Narodów – pierwszą ogólnoświatową organizację mającą dbać o pokój i współpracę między państwami. Liga Narodów okazała się jednak słaba (m.in. z powodu nieprzystąpienia do niej USA) i nie zapobiegła kolejnym konfliktom. System wersalski zapewnił pokój na dwie dekady, ale w Niemczech traktat był odbierany jako „dyktat wersalski” – upokorzenie rodzące chęć rewanżu. Niezadowolenie Niemców z postanowień wersalskich stało się później jednym z czynników dojścia do władzy Hitlera i wybuchu II wojny światowej.