1945 – Zakończenie II wojny światowej

Rok 1945 przyniósł definitywny koniec drugiej wojny światowej. Na początku tego roku alianci zachodni (USA, Wielka Brytania, Francja i inni) oraz Armia Czerwona systematycznie wyzwalali terytoria okupowane przez Niemcy. 12 stycznia ruszyła wielka ofensywa zimowa Sowietów, która w ciągu kilku miesięcy doprowadziła ich wojska nad Odrę i do przedmieść Berlina. Na zachodzie alianci po udanym lądowaniu w Normandii (czerwiec 1944) wyzwolili Francję, a na wiosnę 1945 wkroczyli do zachodnich Niemiec. W obliczu beznadziejnej sytuacji militarnej reżim hitlerowski chwiał się w posadach – 30 kwietnia 1945 Adolf Hitler popełnił samobójstwo w oblężonym Berlinie. 8 maja 1945 r. w kwaterze alianckiej w Berlinie przedstawiciele Wehrmachtu podpisali akt bezwarunkowej kapitulacji Niemiec. Dzień wcześniej kapitulację podpisano również przed dowództwem radzieckim w Reims (co w Moskwie ze względu na różnicę czasu przypadło już na 9 maja, stąd w krajach byłego ZSRR Dzień Zwycięstwa obchodzony jest 9 maja). Kapitulacja Niemiec oznaczała zakończenie wojny w Europie – sześć lat walk zniszczyło kontynent, ale ostatecznie naziści zostali pokonani, a ich zbrodnicza polityka ujawniona światu.

Po upadku Niemiec pozostała jeszcze wojna na Pacyfiku. Japonia, mimo że od połowy 1944 ponosiła kolejne klęski (m.in. utrata Marianów, Iwo Jimy, Okinawy) i była wyniszczona nalotami bombowymi, wciąż odmawiała kapitulacji. W tej sytuacji prezydent USA Harry Truman zdecydował się użyć nowo opracowanej broni o niewyobrażalnej sile rażenia – bomby atomowej. 6 sierpnia 1945 amerykański bombowiec Enola Gay zrzucił bombę atomową na japońskie miasto Hiroszima, zabijając bezpośrednio ok. 70–80 tysięcy osób (a kolejne dziesiątki tysięcy zmarły później wskutek promieniowania). 9 sierpnia drugą bombę zrzucono na Nagasaki, powodując podobną hekatombę. Dodatkowo 8 sierpnia do wojny przeciw Japonii przystąpił Związek Radziecki, atakując japońskie siły w Mandżurii. Wobec tak miażdżącej przewagi aliantów cesarz Japonii Hirohito ogłosił 15 sierpnia 1945 gotowość do kapitulacji. Formalny akt bezwarunkowej kapitulacji Japonii podpisano 2 września 1945 na pokładzie pancernika USS Missouri w obecności przedstawicieli aliantów.

Zakończenie II wojny światowej przyniosło światu upragniony pokój, ale i ujawniło ogrom zniszczeń oraz ofiar. Szacuje się, że w latach 1939–1945 zginęło ponad 60 milionów ludzi, w tym około 6 milionów Żydów zamordowanych w Holokauście. Europa leżała w gruzach – miasta takie jak Warszawa, Stalingrad, Drezno czy Tokio (w Azji) zostały zrównane z ziemią. II wojna światowa zmieniła układ sił na świecie: wyłoniły się dwa supermocarstwa – Stany Zjednoczone i Związek Radziecki – reprezentujące odmienne systemy polityczne. Już w lipcu-sierpniu 1945 na konferencji w Poczdamie alianci ustalili główne zasady powojennego ładu (m.in. podział Niemiec na strefy okupacyjne, przesunięcie granic Polski na Zachód). Tragiczne doświadczenia wojny doprowadziły do powstania w 1945 Organizacji Narodów Zjednoczonych, mającej zapobiegać kolejnym globalnym konfliktom. Jednak wkrótce dawni sojusznicy z czasów wojny stali się rywalami – świat wkroczył w epokę tzw. zimnej wojny między Wschodem a Zachodem.

24 października 1945 roku oficjalnie rozpoczęła działalność Organizacja Narodów Zjednoczonych – globalna instytucja powołana do utrzymania pokoju i bezpieczeństwa na świecie oraz wspierania współpracy międzynarodowej. Idee utworzenia takiej organizacji zrodziły się już w trakcie wojny: w 1941 Franklin D. Roosevelt i Winston Churchill ogłosili Kartę Atlantycką, a 1 stycznia 1942 przedstawiciele 26 walczących z osią państw podpisali Deklarację Narodów Zjednoczonych, zobowiązując się do wspólnej walki i odrzucenia separatystycznych pokój. W 1944 roku na konferencji w Dumbarton Oaks opracowano zręby statutu przyszłej organizacji. Ostatecznie 25 kwietnia 1945 w San Francisco zebrała się konferencja założycielska z udziałem delegatów 50 państw sprzymierzonych (oraz Polski, która dołączyła nieco później jako 51. założyciel). 26 czerwca 1945 podpisano Kartę Narodów Zjednoczonych – dokument statutowy ONZ. Po jej ratyfikacji przez większość sygnatariuszy (w tym wszystkich pięciu przyszłych stałych członków Rady Bezpieczeństwa), 24 października 1945 Karta weszła w życie.

ONZ stała się następczynią Ligi Narodów, starając się wyciągnąć wnioski z jej słabości. Najważniejszym organem nowej organizacji została Rada Bezpieczeństwa, odpowiedzialna za utrzymanie pokoju – posiada ona uprawnienia do nakładania sankcji, a nawet do autoryzowania użycia siły. W skład RB ONZ wchodzi 15 państw, z czego 5 ma status członków stałych z prawem weta (USA, ZSRR – obecnie Rosja, Wielka Brytania, Francja i Chiny). Drugim forum jest Zgromadzenie Ogólne, gdzie zasiadają przedstawiciele wszystkich członków – może ono uchwalać rezolucje i zalecenia (niemające jednak mocy wiążącej). ONZ szybko utworzyła też wyspecjalizowane agendy do współpracy w różnych dziedzinach: gospodarczych (Bank Światowy, MFW), zdrowotnych (WHO), kulturalno-edukacyjnych (UNESCO), humanitarnych (UNICEF, UNHCR) i innych. Siedzibą główną ONZ stał się Nowy Jork.

W pierwszych latach swego istnienia ONZ stała przed trudnym zadaniem – świat wkraczał w okres zimnej wojny, a rywalizacja supermocarstw paraliżowała często decyzje Rady Bezpieczeństwa (weto bywało używane przez USA lub ZSRR). Mimo to ONZ odegrała istotną rolę m.in. w procesie dekolonizacji (udzielając pomocy nowym państwom i nadzorując niektóre przejścia do niepodległości), a także w działaniach pokojowych. Od 1948 roku organizacja wysyła tzw. „błękitne hełmy” – misje pokojowe nadzorujące zawieszenie broni w regionach konfliktów. ONZ stała się też ważnym forum dyskusji nad prawami człowieka (już w 1948 przyjęto Powszechną Deklarację Praw Człowieka) oraz współpracy w kwestiach globalnych jak rozwój, zdrowie, kultura. Mimo licznych krytyk i ograniczeń, ONZ po dziś dzień pozostaje centralną instytucją międzynarodową, skupiającą niemal wszystkie państwa świata i dążącą do pokojowego rozwiązywania sporów.