1979 – Rewolucja irańska – Edukacja czasem

W 1979 roku Iran przeszedł druzgocącą rewolucję, która obaliła prozachodni monarchiczny reżim szacha i ustanowiła na jego miejsce islamską republikę rządzoną przez szyicki kler. Przed rewolucją Iranem od 1941 rządził szach Mohammad Reza Pahlawi – sprzymierzeniec Zachodu, prowadzący politykę modernizacji i sekularyzacji (tzw. Biała Rewolucja od lat 60.), ale też znany z autorytaryzmu i luksusowego stylu życia. Jego reżim opierał się na dochodach z ropy i silnej tajnej policji SAVAK, tłumiącej opozycję. Rosnące niezadowolenie społeczne budziły nierówności ekonomiczne, zachodni wpływ na kulturę oraz represje polityczne. Symbolem sprzeciwu stał się ajatollah Ruhollah Chomeini – charyzmatyczny szyicki duchowny, który krytykował szacha od lat 60. i za to został skazany na wygnanie (przebywał najpierw w Iraku, potem we Francji). W drugiej połowie lat 70. narastały protesty przeciw reżimowi: brała w nich udział zarówno islamska opozycja, jak i świeccy intelektualiści, lewicowcy, studenci, a także zwykli ludzie rozczarowani korupcją.

Jesienią 1978 manifestacje nasiliły się – odbywały się niemal co tydzień (po tradycyjnych 40-dniowych okresach żałoby po ofiarach poprzednich tłumień), przyciągając setki tysięcy osób. Szach tracił kontrolę nad krajem. 16 stycznia 1979, ciężko chory i pozbawiony poparcia armii, opuścił Iran, formalnie udając się „na urlop” – już nigdy nie wrócił (zmarł na wygnaniu w Egipcie w 1980). 1 lutego 1979 roku triumfalnie do Iranu powrócił z wygnania ajatollah Chomeini, witany entuzjastycznie przez miliony. Władza szacha rozpadła się – w lutym doszło do bezkrwawego przejęcia kontroli przez siły rewolucyjne (żołnierze masowo dezerterowali lub przechodzili na stronę rewolucji). Utworzono tymczasowy rząd, ale realna władza spoczywała w rękach Chomeiniego i jego religijnych zwolenników.

1 kwietnia 1979, po przeprowadzeniu powszechnego referendum, Iran został ogłoszony Islamską Republiką. Nowa konstytucja, przyjęta w grudniu, ustanowiła teokratyczny system rządów: na czele państwa stanął Najwyższy Przywódca (Chomeini) – wódz duchowy o niemal nieograniczonych kompetencjach, za którym stała Rada Strażników Rewolucji strzegąca zgodności praw z islamem. Rozpoczęła się islamizacja kraju – narzucono surowe normy obyczajowe (kobiety zmuszono do noszenia hidżabu, zakazano alkoholu, zamknięto liberalne gazety), a dawni funkcjonariusze szacha i opozycjoniści byli prześladowani lub rozstrzeliwani (tzw. sądy rewolucyjne). Iran zerwał sojusz z USA, które dotąd traktowały go jako kluczowego partnera w regionie. W listopadzie 1979 islamscy „studenci” zaatakowali ambasadę amerykańską w Teheranie, biorąc 52 dyplomatów jako zakładników. Kryzys zakładników trwał aż 444 dni i spowodował głęboką wrogość między Waszyngtonem a nowym Teheranem. Ameryka zerwała stosunki, nałożyła sankcje, a prezydent Carter nieudolnie próbował odbić zakładników siłą (nieudana operacja wojskowa Eagle Claw w kwietniu 1980). Ostatecznie zakładników uwolniono dopiero w styczniu 1981, chwilę po zaprzysiężeniu prezydenta Reagana – co powszechnie odebrano jako poniżający pokaz siły Iranu.

Rewolucja irańska 1979 roku gruntownie zmieniła układ sił na Bliskim Wschodzie. Powstało duże, bogate w ropę państwo, które otwarcie przeciwstawiało się Zachodowi i eksportowało hasła radykalnego islamu. Szyicki Iran stał się zagrożeniem dla sąsiedniego Iraku (rządzonego przez świecki reżim Saddama Husajna) oraz monarchii Zatoki Perskiej obawiających się rewolucji islamskiej u siebie. W 1980 Irak, zachęcany po cichu przez USA i ZSRR, zaatakował Iran, rozpoczynając krwawą wojnę iracko-irańską (1980–1988), która pochłonęła około miliona ofiar, ale nie przyniosła rozstrzygnięcia. Iran po rewolucji stał się też patronem szyickich ruchów w regionie – wspierał m.in. powstanie libańskiego Hezbollahu. W oczach wielu muzułmanów rewolucja Chomeiniego stała się inspiracją, że można obalić świecki, prozachodni reżim i zastąpić go państwem opartym na prawie koranicznym. W pewnym sensie był to prolog do globalnego wzrostu islamskiego fundamentalizmu pod koniec XX wieku. Dla Irańczyków natomiast upadł epoka w miarę liberalnej (choć autokratycznej) monarchii, a zaczęła się era rządów ajatollahów – z jednej strony przynosząca dumę z niezależności i tradycji, z drugiej strony ograniczająca wolności jednostki i izolująca kraj. Rewolucja 1979 pozostaje jednym z najważniejszych wydarzeń Bliskiego Wschodu w XX stuleciu, którego skutki geopolityczne odczuwane są do dziś.