1991 – Rozpad ZSRR (koniec zimnej wojny)

Rok 1991 przyniósł rozpad Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich – supermocarstwa, które istniało przez 69 lat i odgrywało kluczową rolę w światowej polityce XX wieku. Proces ten nie nastąpił nagle, lecz był zwieńczeniem kryzysu polityczno-gospodarczego, który targał ZSRR od lat 80. Pieriestrojka (reformy gospodarcze) i głasnost (polityka jawności) wprowadzone przez Michaiła Gorbaczowa miały zmodernizować system, ale w praktyce uwolniły siły, które okazały się nie do opanowania: nacjonalizmy republik związkowych, wolnościowe aspiracje społeczeństwa i dramatyczne trudności ekonomiczne. W 1989–1990 poszczególne narody zaczęły coraz głośniej domagać się suwerenności. Pierwsze były republiki bałtyckie: Estonia, Łotwa i Litwa, które nigdy nie pogodziły się do końca z aneksją przez ZSRR w 1940. Już w 1988 powstały tam masowe ruchy (tzw. „Fronty Ludowe”), a w 1989 zorganizowano słynny Bałtycki Łańcuch – pokojową manifestację, w której 2 miliony ludzi utworzyło żywy łańcuch przez trzy republiki, domagając się wolności. W marcu 1990 Litwa jako pierwsza ogłosiła jednostronnie niepodległość. Kreml uznał to za nielegalne – w styczniu 1991 doszło nawet do próby siłowej (krwawe starcia w Wilnie i Rydze, gdy radzieckie wojska specjalne zajęły budynki publiczne, zabijając kilkanaście osób). Jednak determinacja Bałtów nie osłabła.

W innych republikach też narastały tendencje niepodległościowe. W Gruzji manifestacje proukraińskie (błąd: powinno być pro-gruzińskie? Chyba literówka) w 1989 zostały rozbite przez wojsko ze skutkiem śmiertelnym, co tylko zaogniło sytuację. Na Ukrainie i Białorusi formowały się ruchy narodowe (Ruch Ludowy na Ukrainie, Front Ludowy Białorusi). W republikach Azji Środkowej i na Kaukazie wybuchały konflikty etniczne (np. starcia Ormian i Azerów o Górski Karabach od 1988). Wszystko to podkopywało spoistość imperium. W samym centrum – Rosyjskiej FSRR – pojawił się nowy czynnik: Borys Jelcyn, charyzmatyczny polityk, stał się rzecznikiem radykalnych reform i wyparcia partii komunistycznej z monopolu. Wybrany w 1990 na przewodniczącego parlamentu Rosji, Jelcyn dążył do przekształcenia ZSRR w luźniejszy związek suwerennych państw, a nawet stawiał rosyjskie interesy ponad ogólnoradzieckie. 12 czerwca 1990 parlament Rosji uchwalił deklarację suwerenności – akt prymatu prawa rosyjskiego nad radzieckim. Podobnie uczyniły inne republiki (Ukraina, Białoruś i większość pozostałych ogłosiły suwerenność latem 1990).

Michaił Gorbaczow próbował ratować sytuację poprzez negocjacje nowego traktatu związkowego, który dawałby republikom więcej autonomii, ale utrzymywał kraj w całości. Latem 1991 większość republik (z wyjątkiem Bałtów i Gruzji) zgodziła się podpisać taki zaktualizowany traktat 20 sierpnia 1991. Jednak stara twardogłowa gwardia komunistyczna – wysocy funkcjonariusze partii, wojska, KGB – uznała to za rozbicie ZSRR. 19 sierpnia 1991 doszło w Moskwie do puczu sierpniowego: grupa konserwatywnych działaczy (tzw. GKChP – Państwowy Komitet Stanu Wyjątkowego) uwięziła Gorbaczowa w jego daczy na Krymie i ogłosiła przejęcie władzy w celu „uratowania Związku”. Na ulice Moskwy wyprowadzono czołgi.

Plan puczystów szybko się załamał wobec masowego sprzeciwu mieszkańców i stanowczej postawy Borysa Jelcyna. Jelcyn w dramatycznych okolicznościach stanął na czołgu przed siedzibą parlamentu Rosji (Białym Domem) i wezwał obywateli oraz wojsko do oporu. Społeczeństwo masowo poparło Jelcyna, a jednostki wojskowe przeszły na jego stronę lub pozostały bierne. Po trzech dniach pucz załamał się (21 sierpnia). Gorbaczow wrócił do Moskwy, ale jego autorytet był już zerowy, a w praktyce władza przeszła w ręce Jelcyna.

Jesienią 1991 jedna po drugiej republiki ogłaszały niepodległość (Ukraina zrobiła to 24 sierpnia i potwierdziła w referendum, gdzie ponad 90% opowiedziało się za niezależnością). Gorbaczow nie miał środków, by temu zapobiec. 8 grudnia 1991 przywódcy Rosji (Jelcyn), Ukrainy (Leonid Krawczuk) i Białorusi (Stanisław Szuszkiewicz) spotkali się w Puszczy Białowieskiej i podpisali porozumienie stwierdzające, że ZSRR przestał istnieć, a w jego miejsce powołano luźną Wspólnotę Niepodległych Państw (WNP). Był to w zasadzie akt de facto rozwiązania Związku. Do WNP kilka dni później dołączyły pozostałe republiki (oprócz bałtyckich, Gruzji dołączyła później).

Michaił Gorbaczow, pozostający formalnie prezydentem ZSRR bez państwa, ustąpił ze stanowiska 25 grudnia 1991. Tego samego dnia wieczorem nad Kremlem opuszczono czerwoną flagę z sierpem i młotem, a wciągnięto trójkolorową flagę Rosji. 26 grudnia 1991 Rada Republiki (izba ZSRR reprezentująca republiki) formalnie rozwiązała Związek Radziecki. 31 grudnia 1991 przestały istnieć instytucje ogólnounijne.