Konto

Biblia

Damy sobie radę, mimo, że wyzwanie przy tej lekturze jest spore. Egzamin maturalny z języka polskiego wymaga znajomości Biblii jako fundamentalnego tekstu kultury. W podstawie programowej wskazano obowiązkowo znajomość fragmentów Starego Testamentu: Księgi Rodzaju, Księgi Hioba, Księgi Koheleta, Pieśni nad Pieśniami, Księgi Psalmów oraz fragmentów Nowego Testamentu: Apokalipsy św. Jana. Biblia dostarcza motywów literackich, archetypów postaci i wzorców, do których nawiązują liczne dzieła literatury polskiej i światowej.

Biblia jako tekst kultury – podstawowe informacje

Słowo Biblia wywodzi się z greckiego biblía, czyli „księgi”, „zwoje papirusu”. Biblia nie jest jedną księgą w dzisiejszym rozumieniu, lecz zbiorem wielu ksiąg o różnym charakterze: historycznym, prawnym, mądrościowym, poetyckim, prorockim i apokaliptycznym. Jest świętą księgą judaizmu i chrześcijaństwa, choć zakres ksiąg uznawanych za kanoniczne różni się w zależności od tradycji religijnej.

W kanonie katolickim Biblia składa się z 73 ksiąg: 46 ksiąg Starego Testamentu i 27 ksiąg Nowego Testamentu. W judaizmie świętym zbiorem jest Tanach, odpowiadający zasadniczo księgom Starego Testamentu, ale inaczej uporządkowany i liczony. W protestantyzmie Stary Testament obejmuje zwykle 39 ksiąg, ponieważ nie włącza się do kanonu ksiąg deuterokanonicznych uznawanych w katolicyzmie.

Biblia powstawała przez wiele stuleci. Najstarsze tradycje biblijne były przekazywane ustnie, a następnie utrwalane i redagowane na piśmie. Księgi Starego Testamentu powstawały głównie w I tysiącleciu p.n.e., natomiast księgi Nowego Testamentu zostały spisane w I wieku n.e., ewentualnie na przełomie I i II wieku w przypadku niektórych tekstów. Stary Testament powstał przede wszystkim w języku hebrajskim, z fragmentami aramejskimi, natomiast Nowy Testament zapisano po grecku, w odmianie języka zwanej greką koine.

W historii kultury ogromne znaczenie miały przekłady Biblii. Najważniejszym starożytnym przekładem Starego Testamentu na grekę była Septuaginta — tłumaczenie powstałe w środowisku Żydów aleksandryjskich między III a II wiekiem p.n.e. Najważniejszym przekładem łacińskim stała się Wulgata, związana z pracą św. Hieronima na przełomie IV i V wieku n.e. W języku polskim jednym z najstarszych zabytków biblijnych jest niepełna Biblia królowej Zofii z XV wieku. Pierwszym pełnym drukowanym przekładem całego Pisma Świętego na język polski była Biblia Leopolity z 1561 roku. Bardzo ważne miejsce zajmuje także Biblia Jakuba Wujka z 1599 roku, która przez stulecia była podstawowym katolickim przekładem Biblii w Polsce. Współcześnie najczęściej używanym przekładem katolickim jest Biblia Tysiąclecia.

Mimo religijnego charakteru Biblia od wieków oddziałuje na całą kulturę. Jest źródłem motywów, symboli, archetypów, frazeologizmów i tematów filozoficznych. Z Biblii pochodzą między innymi motywy stworzenia świata, raju utraconego, grzechu, potopu, ofiary, cierpienia niewinnego, przemijania, miłosierdzia, apokalipsy i Sądu Ostatecznego. Biblia jako tekst kultury jest ważna nie tylko dla osób wierzących. Oferuje uniwersalne pytania moralne i egzystencjalne: skąd pochodzi zło, dlaczego cierpią niewinni, czym jest miłość, czy człowiek może odnaleźć sens życia, jak rozumieć winę, karę, przebaczenie i nadzieję.

Dla maturzysty Biblia jest szczególnie ważna, ponieważ stanowi jeden z najważniejszych kontekstów interpretacyjnych literatury europejskiej. Odwołują się do niej średniowieczne misteria, renesansowe psalmy Jana Kochanowskiego, barokowe utwory o przemijaniu, romantyczne wizje cierpienia narodu, poezja Czesława Miłosza, Zbigniewa Herberta czy Krzysztofa Kamila Baczyńskiego. Znajomość Biblii pomaga rozumieć wiele lektur obowiązkowych i tworzyć dojrzalsze wypracowania maturalne.

Struktura Biblii, czyli Stary i Nowy Testament

Biblia dzieli się na Stary Testament i Nowy Testament. Dla judaizmu święty charakter ma zbiór ksiąg odpowiadający Staremu Testamentowi. Dla chrześcijaństwa Stary i Nowy Testament tworzą całość: Stary Testament ukazuje dzieje stworzenia, przymierza Boga z Izraelem i zapowiedzi mesjańskie, natomiast Nowy Testament przedstawia życie, nauczanie, śmierć i zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa oraz początki Kościoła.

CechaStary TestamentNowy Testament
Język oryginałuhebrajski (większość ksiąg), aramejskigrecki (koine); wyjątek: Ewangelia Mateusza pierwotnie po aramejsku
Okres powstawaniaok. VIII w. p.n.e. – II w. p.n.e. (kanon kształtuje się do I w. n.e.)ok. 50–100 n.e. (I wiek naszej ery, bezpośrednio po życiu Chrystusa)
Zawartość i tematykaHistoria i wiara narodu Izraela, przymierze Boga z ludźmi, Prawo (Tora), dzieje proroków, mądrość życiowa; zapowiedź MesjaszaŻycie, nauczanie, śmierć i zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa; początek Kościoła, nauki apostolskie; nowe przymierze z ludzkością
Liczba ksiąg (katolicki kanon)46 ksiąg (m.in. Pięcioksiąg Mojżesza, księgi historyczne, mądrościowe, prorockie)27 ksiąg (4 Ewangelie, Dzieje Apostolskie, Listy Apostołów, Apokalipsa)
Przykładowe gatunkiopowieści historyczne (np. Kroniki), mity i legendy (Genesis), psalmy, przypowieści mądrościowe, proroctwaewangelia (opis życia Jezusa), list (np. Listy św. Pawła), apokalipsa (proroctwo końca czasów)

Biblia nie jest jednolitym opowiadaniem, lecz biblioteką różnorodnych tekstów. Zawiera epickie opisy początków świata i dziejów rodów, zbiory praw i zasad etycznych, psalmy i pieśni, przypowieści, teksty prorockie, listy apostolskie oraz apokaliptyczne wizje końca świata. Dzięki temu jej język jest bardzo bogaty: obejmuje styl podniosły, modlitewny, symboliczny, poetycki, narracyjny, dydaktyczny i profetyczny.

Księgi biblijne obowiązkowe na maturze (omawiamy tutaj każdą z osobna, idąc po prostu za wymogami CKE)

Poniżej omówiono najważniejsze księgi biblijne, których znajomości wymaga matura. Każda z tych ksiąg niesie odrębne treści i motywy, istotne z punktu widzenia kultury. Znajdziesz tu krótkie streszczenie fragmentów, kluczowe pojęcia oraz przesłanie danej księgi.

Księga Rodzaju (Genesis)

Księga Rodzaju to pierwsza księga Biblii i pierwsza księga Starego Testamentu. Opowiada o początkach świata, człowieka, grzechu, cierpienia oraz narodu wybranego. Jej treść ma charakter religijny, symboliczny i archetypiczny. Nie należy czytać jej wyłącznie jako kroniki historycznej, lecz jako opowieść o sensie istnienia świata i człowieka w relacji z Bogiem.

Warto pamiętać, że w Księdze Rodzaju znajdują się dwa uzupełniające się opisy stworzenia. Pierwszy, z rozdziału 1, ukazuje Boga jako Stwórcę, który stwarza świat słowem w uporządkowanym rytmie sześciu dni, a siódmego dnia odpoczywa. Drugi, z rozdziału 2, ma bardziej obrazowy i antropomorficzny charakter: Bóg lepi człowieka z prochu ziemi, tchnie w niego życie, umieszcza go w ogrodzie Eden, a następnie tworzy kobietę.

Stworzenie świata i człowieka – Bóg stwarza świat jako uporządkowaną i dobrą całość. Kolejne elementy stworzenia zostają powołane do istnienia: światło, niebo, ziemia, rośliny, ciała niebieskie, zwierzęta i człowiek. Człowiek zostaje stworzony na obraz i podobieństwo Boga, co nadaje mu szczególną godność. W sensie kulturowym jest to archetyp początku i ładu.

Rajski ogród i grzech pierworodny – Adam i Ewa żyją w Edenie w harmonii z Bogiem, światem i sobą nawzajem. Łamią jednak Boży zakaz i zjadają owoc z drzewa poznania dobra i zła. W tradycji chrześcijańskiej wydarzenie to interpretowane jest jako grzech pierworodny. Skutkiem upadku jest utrata niewinności, wygnanie z raju, cierpienie, trud pracy, ból i śmierć. Motyw raju utraconego stał się jednym z najważniejszych motywów kultury europejskiej.

Kain i Abel – synowie Adama i Ewy stają się bohaterami historii o pierwszym morderstwie. Kain z zazdrości zabija swojego brata Abla. Bóg naznacza Kaina znamieniem i skazuje go na tułaczkę. Opowieść ta ukazuje motyw bratobójstwa, zazdrości, winy i kary. Frazeologizm „znamię Kaina” oznacza piętno zbrodni lub moralnej winy.

Potop i Noe – gdy ludzkość pogrąża się w złu, Bóg zsyła potop jako karę i oczyszczenie świata. Ratuje sprawiedliwego Noego, jego rodzinę oraz przedstawicieli zwierząt, którym Noe zapewnia schronienie w arce. Po potopie Bóg zawiera z Noem przymierze, a znakiem tego przymierza staje się tęcza. Motyw potopu łączy katastrofę z odnową moralną świata.

Wieża Babel – ludzie, mówiący dotąd jednym językiem, postanawiają zbudować wieżę sięgającą nieba. Ich działanie wynika z pychy i pragnienia dorównania Bogu. Bóg miesza ich języki, przez co przestają się rozumieć i rozpraszają się po świecie. Wieża Babel jest symbolem pychy, ludzkich ambicji przekraczających granice oraz niemożności porozumienia.

Patriarchowie Izraela – druga część Księgi Rodzaju opisuje dzieje praojców narodu wybranego. Abraham zawiera z Bogiem przymierze i otrzymuje obietnicę licznego potomstwa. Jego wiara zostaje wystawiona na próbę w historii ofiary z Izaaka, gdy Abraham jest gotów poświęcić syna, lecz Bóg powstrzymuje jego rękę. Izaak kontynuuje linię przymierza, Jakub otrzymuje imię Izrael i staje się ojcem dwunastu synów, od których wywodzi się dwanaście pokoleń Izraela. Józef, sprzedany przez braci do Egiptu, dzięki mądrości i Bożej opatrzności staje się ważną postacią na dworze faraona i ratuje rodzinę przed głodem.

Przesłanie Księgi Rodzaju jest fundamentalne dla całej Biblii. Świat zostaje ukazany jako dzieło Boga, człowiek jako istota obdarzona godnością i wolnością, a grzech jako źródło pęknięcia w relacji człowieka z Bogiem, drugim człowiekiem i światem. Jednocześnie Bóg nie opuszcza ludzi: zawiera przymierza, prowadzi wybranych i zapowiada możliwość odnowy. Dla maturzysty najważniejsze motywy z Księgi Rodzaju to: stworzenie, raj utracony, grzech i kara, bratobójstwo, potop, wieża Babel, przymierze, ofiara i początki narodu wybranego.

Księga Hioba

Księga Hioba, nazywana w niektórych przekładach Księgą Joba, należy do ksiąg mądrościowych Starego Testamentu. Porusza jeden z najtrudniejszych problemów filozoficznych i religijnych: dlaczego cierpi człowiek sprawiedliwy? Jest to księga o cierpieniu niezawinionym, próbie wiary i ograniczoności ludzkiego rozumu wobec tajemnicy Boga.

Głównym bohaterem jest Hiob — człowiek prawy, uczciwy, bogobojny i szczęśliwy. W prologu księgi pojawia się szatan rozumiany jako oskarżyciel, który podważa bezinteresowność wiary Hioba. Sugeruje, że Hiob jest wierny Bogu tylko dlatego, że wiedzie dostatnie życie. Bóg dopuszcza więc próbę: Hiob traci majątek, dzieci i zdrowie. Zostaje dotknięty ogromnym cierpieniem, choć nie popełnił winy, która mogłaby je uzasadniać.

Hiob początkowo przyjmuje nieszczęście z pokorą, wypowiadając słowa: „Pan dał, Pan zabrał”. Nie oznacza to jednak, że jest bierny. W dalszej części księgi Hiob cierpi, lamentuje, pyta o sens swojego losu, broni własnej niewinności i pragnie stanąć przed Bogiem. To bardzo ważne: Hiob nie jest tylko milczącym wzorem cierpliwości, ale człowiekiem, który uczciwie mierzy się z bólem i nie rozumie własnego cierpienia.

Do Hioba przychodzą jego przyjaciele: Elifaz, Bildad i Sofar. Ich wypowiedzi pokazują dawny, uproszczony sposób myślenia: skoro człowiek cierpi, musiał zgrzeszyć; cierpienie jest karą. Hiob stanowczo odrzuca takie wyjaśnienie, ponieważ wie, że nie zasłużył na swój los. W księdze pojawia się także postać Elihu, młodszego mówcy, który również próbuje interpretować cierpienie Hioba.

Ostatecznie Bóg odpowiada Hiobowi z wichru. Nie podaje prostego wyjaśnienia cierpienia, ale ukazuje potęgę i tajemnicę stworzenia, które przekracza ludzkie rozumienie. Hiob uznaje, że człowiek nie jest w stanie pojąć całego Bożego planu. Na końcu księgi Bóg przywraca Hiobowi utracone dobra, a jego życie zostaje odnowione.

Najważniejsze przesłanie Księgi Hioba polega na odrzuceniu prostego schematu: „cierpisz, więc jesteś winny”. Księga pokazuje, że cierpienie nie zawsze jest karą za grzech. Może być próbą, tajemnicą, doświadczeniem granicznym, które zmusza człowieka do zadania pytań o sens życia, sprawiedliwość i wiarę. Hiob jest archetypem człowieka dotkniętego cierpieniem niezawinionym.

Dla maturzysty Księga Hioba jest bardzo ważnym kontekstem do tematów o cierpieniu, niewinności, buncie, wierze i relacji człowieka z Bogiem. Można ją zestawiać z „Trenami” Jana Kochanowskiego, w których poeta po śmierci córki również przeżywa kryzys światopoglądowy, z III częścią „Dziadów”, gdzie Konrad pyta Boga o sens cierpienia narodu, albo z literaturą wojenną, w której cierpienie niewinnych staje się jednym z głównych problemów moralnych. Z Księgi Hioba pochodzą także frazeologizmy: „hiobowe wieści”, czyli tragiczne wiadomości, oraz „hiobowa cierpliwość”, oznaczająca zdolność znoszenia nieszczęść.

Księga Koheleta (Eklezjasty)

Księga Koheleta, znana też jako Księga Eklezjastesa, należy do ksiąg mądrościowych Starego Testamentu. Tradycyjnie wiązano ją z królem Salomonem, ponieważ autor przedstawia się jako „syn Dawida, król w Jeruzalem”. Współczesne badania zwykle uznają jednak, że księga powstała dużo później, prawdopodobnie w okresie powygnaniowym, często datowanym na IV–III wiek p.n.e. Nazwa „Kohelet” oznacza osobę przemawiającą do zgromadzenia, nauczyciela lub mędrca.

Księga Koheleta ma charakter filozoficznej refleksji nad sensem życia, przemijaniem, pracą, bogactwem, mądrością i śmiercią. Dominuje w niej ton sceptyczny, chwilami pesymistyczny, ale nie jest to czysty nihilizm. Kohelet nie twierdzi, że życie nie ma żadnego sensu, lecz że wiele spraw, za którymi ludzie gonią, jest nietrwałych i nie daje trwałego szczęścia.

Najbardziej znane zdanie księgi brzmi: „Marność nad marnościami i wszystko marność”. Łacińska formuła tego motywu to vanitas vanitatum et omnia vanitas. Hebrajskie słowo oznaczające „marność” można rozumieć jako „tchnienie”, „mgłę”, „parę”, coś ulotnego i nietrwałego. Kohelet obserwuje, że bogactwo, uroda, siła, sława, mądrość i przyjemność przemijają. Ten sam los spotyka mądrego i głupiego, bogatego i biednego — wszyscy podlegają śmierci.

Ważny jest także fragment zaczynający się od słów: „Wszystko ma swój czas”. Kohelet pokazuje cykliczność ludzkiego życia: jest czas rodzenia i umierania, budowania i burzenia, płaczu i śmiechu, milczenia i mówienia. Człowiek nie panuje nad całością istnienia. Musi uznać, że życie składa się ze zmiennych etapów, których nie da się całkowicie kontrolować.

Kohelet głosi również, że „nie ma nic nowego pod słońcem”. Oznacza to, że historia powtarza pewne schematy, a ludzkie ambicje często okazują się złudne. Nawet wiedza i mądrość nie przynoszą pełnego szczęścia, ponieważ im więcej człowiek rozumie, tym wyraźniej widzi kruchość świata i ograniczoność ludzkich możliwości.

Nie należy jednak sprowadzać Koheleta wyłącznie do pesymizmu. Autor dochodzi do wniosku, że skoro człowiek nie może zatrzymać przemijania, powinien z wdzięcznością korzystać z prostych darów życia: pracy, jedzenia, odpoczynku, relacji i codziennych radości. Nie jest to zachęta do pustego hedonizmu, ale do mądrego, umiarkowanego życia w świadomości własnych granic.

Księga Koheleta jest źródłem motywu vanitas, czyli marności rzeczy doczesnych. Motyw ten był szczególnie ważny w średniowieczu i baroku. W średniowieczu łączył się z tematami śmierci i tańca śmierci, czyli danse macabre. W baroku pojawiał się w poezji metafizycznej i malarstwie martwych natur z czaszką, klepsydrą, gasnącą świecą czy zwiędłym kwiatem. W literaturze polskiej do Koheleta nawiązuje Jan Kochanowski we fraszce „O żywocie ludzkim”, gdy pisze o przemijaniu sławy, urody, bogactwa i siły.

Dla maturzysty Kohelet jest bardzo przydatnym kontekstem do tematów o przemijaniu, marności świata, sensie życia, śmierci, kryzysie wartości i ograniczeniach człowieka. Można go zestawiać z poezją barokową, „Trenami” Kochanowskiego, utworami o śmierci, a także z nowoczesną refleksją egzystencjalną.

Pieśń nad Pieśniami

Pieśń nad Pieśniami to wyjątkowa księga Starego Testamentu. Ma formę zbioru poematów miłosnych, zbudowanych głównie jako dialog oblubieńca i oblubienicy. Tradycyjnie łączono ją z królem Salomonem, choć jej ostateczny kształt jest trudny do jednoznacznego datowania. Najczęściej przyjmuje się, że powstawała lub została zredagowana między okresem monarchii a epoką powygnaniową, prawdopodobnie między VI a III wiekiem p.n.e.

Księga opisuje miłość kobiety i mężczyzny w sposób zmysłowy, poetycki i pełen obrazów zaczerpniętych z natury. Kochankowie tęsknią za sobą, szukają się, zachwycają się swoją urodą i pragną bliskości. Pojawiają się obrazy ogrodu, winnicy, kwiatów, wonności, owoców, źródeł, pól i stad. Język jest metaforyczny, subtelny i bardzo obrazowy. Ukochana bywa porównywana do lilii, gołębicy, ogrodu zamkniętego; ukochany do jabłoni, gazeli, młodego jelenia czy wonnych olejków.

Pieśń nad Pieśniami jest księgą niezwykłą, ponieważ prawie nie zawiera bezpośrednich pouczeń moralnych ani klasycznej narracji religijnej. Nie ma tu typowej fabuły, rozbudowanego opowiadania ani prawa. Są głosy zakochanych, pełne zachwytu, tęsknoty i pragnienia wzajemności. Najważniejszym przesłaniem jest pochwała miłości jako siły pięknej, potężnej i godnej poetyckiego wywyższenia.

Na przestrzeni wieków Pieśń nad Pieśniami była interpretowana na kilka sposobów. W interpretacji dosłownej jest poematem o miłości ludzkiej, oblubieńczej, zmysłowej i wiernej. W judaizmie odczytywano ją alegorycznie jako obraz miłości Boga do Izraela. W chrześcijaństwie interpretowano ją jako metaforę miłości Chrystusa do Kościoła, Boga do duszy lub Oblubieńca do Oblubienicy. W mistyce chrześcijańskiej oblubienica bywała utożsamiana z duszą pragnącą zjednoczenia z Bogiem.

Pieśń nad Pieśniami jest ważna kulturowo, ponieważ pokazuje, że miłość może być traktowana jako wartość wzniosła, czysta i niemal sakralna. Jej język wpłynął na poezję miłosną i religijną, zwłaszcza na utwory mistyczne oraz barokową poezję religijną. Motywy ogrodu, oblubieńca, oblubienicy, wonności i winnicy powracały w literaturze przez stulecia.

Dla maturzysty Pieśń nad Pieśniami jest ważnym kontekstem do tematów o miłości, tęsknocie, zmysłowości, pięknie, wierności i sakralizacji uczuć. Warto umieć odróżnić ją od innych biblijnych obrazów miłości: w Pieśni dominuje miłość oblubieńcza, w Hymnie o miłości św. Pawła — miłość rozumiana jako postawa duchowa i moralna, a w przypowieściach ewangelicznych — miłość bliźniego i miłosierdzie.

Księga Psalmów

Księga Psalmów, czyli Psałterz, to zbiór 150 psalmów — religijnych pieśni, modlitw i poematów. Powstawały przez wiele stuleci w tradycji Izraela. Tradycja przypisywała wiele psalmów królowi Dawidowi, dlatego często mówi się o „psalmach Dawidowych”, ale w rzeczywistości psalmy mają różnych autorów i redaktorów.

Psalmy pełniły funkcję modlitewnika i śpiewnika. Były wykonywane w świątyni, często przy akompaniamencie instrumentów. Sama nazwa „psalm” pochodzi od greckiego słowa psalmos, oznaczającego pieśń wykonywaną przy instrumencie strunowym.

Psalmy są przykładem biblijnej liryki religijnej. Wyrażają różne stany duchowe człowieka: zachwyt, wdzięczność, strach, skruchę, rozpacz, nadzieję, ufność i radość. Ich bohaterem lirycznym jest często człowiek zwracający się bezpośrednio do Boga.o przykład biblijnej liryki – pokazują, jak wyrażać uczucia religijne w poezji. Motywy z psalmów (np. Bóg jako pasterz, dusza pragnąca Boga „jak łania wody ze strumieni”, kruchość życia ludzkiego) pojawiają się w wielu wierszach i pieśniach. Psalmy uczą też języka symbolicznego: np. „ciemna dolina” z Psalmu 23 stała się metaforą trudnego okresu w życiu, a „olej namaszczenia” – symbolem Bożego błogosławieństwa.

Cechą charakterystyczną psalmów jest paralelizm, czyli powtarzanie, rozwijanie lub kontrastowanie podobnych myśli w kolejnych wersach. Dzięki temu psalmy mają rytmiczny, podniosły i modlitewny charakter. Częste są apostrofy do Boga, metafory i symbole. Bóg bywa przedstawiany jako pasterz, skała, twierdza, tarcza, światło, obrońca i schronienie. Człowiek bywa porównywany do trawy, która szybko więdnie, albo do istoty spragnionej Boga jak łania spragniona wody.

Psalmy wywarły ogromny wpływ na kulturę. Do dziś są odmawiane i śpiewane w liturgii. W literaturze polskiej najważniejszym przykładem inspiracji psalmami jest „Psałterz Dawidów” Jana Kochanowskiego, czyli poetycka parafraza psalmów. Do tradycji psalmicznej nawiązywali także późniejsi poeci, zwłaszcza wtedy, gdy chcieli połączyć modlitwę, skargę, dziękczynienie i refleksję moralną.

Dla maturzysty psalmy są ważne jako przykład liryki religijnej, modlitewnej i hymnicznej. Warto zapamiętać, że psalm może być jednocześnie modlitwą, poezją i tekstem filozoficznym. Motywy psalmiczne — Bóg jako pasterz, ciemna dolina, pragnienie Boga, kruchość ludzkiego życia, błaganie o ocalenie — powracają w wielu utworach literackich.

Przypowieści i ewangelia Nowego Testamentu (tutaj króciutko, omawiamy dla kontekstu)

Ewangelie to najważniejsze księgi Nowego Testamentu. Opowiadają o życiu, nauczaniu, śmierci i zmartwychwstaniu Jezusa Chrystusa. W kanonie Nowego Testamentu znajdują się cztery Ewangelie: według św. Mateusza, św. Marka, św. Łukasza i św. Jana.

Dla maturzysty szczególnie ważne są przypowieści ewangeliczne, czyli krótkie opowieści o prostym, obrazowym przebiegu, które mają głębszy sens moralny, religijny lub filozoficzny. Przypowieść, inaczej parabola, działa na dwóch poziomach. Poziom dosłowny to konkretna historia, np. o ojcu i synu, podróżnym, siewcy czy robotnikach. Poziom ukryty dotyczy prawd duchowych: miłosierdzia, przebaczenia, odpowiedzialności, wiary, łaski i relacji człowieka z Bogiem.

Najważniejsze przypowieści:

Przypowieść o synu marnotrawnym – opowiada o młodszym synu, który odchodzi z domu, trwoni majątek, doświadcza upadku, a następnie wraca do ojca. Ojciec przyjmuje go z miłością i przebaczeniem. Starszy brat czuje się skrzywdzony, ponieważ był wierny i posłuszny. Sens przypowieści dotyczy Bożego miłosierdzia, przebaczenia i radości z nawrócenia grzesznika. Ojciec symbolizuje miłosiernego Boga, syn marnotrawny — człowieka błądzącego, a starszy brat — postawę zazdrości i moralnego wyrachowania.

Przypowieść o miłosiernym Samarytaninie – człowiek napadnięty przez zbójców zostaje obojętnie minięty przez kapłana i lewitę, natomiast pomaga mu Samarytanin, czyli ktoś, od kogo Żydzi nie oczekiwaliby przyjaznej postawy. Przesłanie przypowieści jest jasne: bliźnim jest ten, kto okazuje miłosierdzie, niezależnie od pochodzenia, religii czy statusu społecznego. To jeden z najważniejszych tekstów biblijnych o miłości bliźniego.

Przypowieść o siewcy – ziarno pada na różne rodzaje gleby: drogę, skałę, ciernie i ziemię żyzną. Ziarno oznacza słowo Boże, a gleba — różne postawy ludzi wobec prawdy i dobra. Przypowieść pokazuje, że nie każdy przyjmuje wartości w taki sam sposób; potrzebna jest wewnętrzna gotowość, by wydać duchowy owoc.

Przypowieść o talentach – słudzy otrzymują od pana talenty, czyli wielkie sumy pieniędzy. Jedni pomnażają powierzone dobra, inny zakopuje swój talent ze strachu. Sens przypowieści dotyczy odpowiedzialności za otrzymane dary, zdolności i możliwości. Człowiek nie powinien biernie marnować tego, co otrzymał.

Przypowieść o robotnikach w winnicy – robotnicy zatrudnieni o różnych porach dnia otrzymują taką samą zapłatę. Z ludzkiej perspektywy wydaje się to niesprawiedliwe, ale przypowieść ukazuje logikę Bożej łaski, która nie jest zwykłą kalkulacją zasług. To tekst o dobroci, miłosierdziu i ograniczoności ludzkiego rozumienia sprawiedliwości.

Przypowieści są bardzo przydatne na maturze, ponieważ można je wykorzystywać jako kontekst do tematów o winie, przebaczeniu, relacjach rodzinnych, miłosierdziu, odpowiedzialności, egoizmie, obojętności i moralnej przemianie.

Apokalipsa św. Jana (Objawienie Janowe)

Apokalipsa św. Jana to ostatnia księga Nowego Testamentu i całej Biblii. Nazywana jest także Objawieniem Janowym. Greckie słowo apokalypsis oznacza „odsłonięcie” lub „objawienie”, a nie po prostu katastrofę. Dopiero później w języku potocznym „apokalipsa” zaczęła oznaczać zagładę lub koniec świata.

Tradycja chrześcijańska wiązała autora Apokalipsy ze św. Janem Apostołem i Ewangelistą. Współcześnie mówi się ostrożniej o Janie z Patmos, ponieważ autor sam przedstawia się jako Jan przebywający na wyspie Patmos, ale jego dokładna tożsamość pozostaje przedmiotem dyskusji. Księga powstała prawdopodobnie pod koniec I wieku n.e., często łączona jest z czasem prześladowań chrześcijan za panowania cesarza Domicjana.

Apokalipsa należy do literatury apokaliptycznej. Oznacza to, że jest pełna symboli, wizji, liczb, obrazów katastroficznych, aniołów, bestii i znaków kosmicznych. Nie należy jej czytać jak realistycznego reportażu z przyszłości. Jej język jest symboliczny, metaforyczny i głęboko zakorzeniony w Starym Testamencie, zwłaszcza w księgach prorockich, takich jak Księga Daniela, Ezechiela czy Izajasza.

Księga zaczyna się od listów do siedmiu Kościołów w Azji Mniejszej. Następnie Jan opisuje wizje nieba, Baranka, tronu Boga, siedmiu pieczęci, siedmiu trąb, walki dobra ze złem, Bestii, Babilonu, Sądu Ostatecznego oraz Nowego Jeruzalem.

Najważniejsze elementy Apokalipsy:

Wizja tronu Boga i Baranka – Jan widzi Boga zasiadającego na tronie, otoczonego przez dwudziestu czterech Starców i cztery Istoty Żywe. Baranek symbolizuje Jezusa Chrystusa, który został złożony w ofierze, ale zwyciężył śmierć.

Siedem pieczęci – Baranek otwiera zwój zamknięty siedmioma pieczęciami. Otwarcie kolejnych pieczęci uruchamia serię wydarzeń apokaliptycznych. Najbardziej znani są Czterej Jeźdźcy Apokalipsy. W samym tekście symbolizują podbój, wojnę, głód i śmierć, a w kulturze często rozumiani są szerzej jako wojna, głód, zaraza i śmierć.

Siedem trąb – aniołowie dmą w trąby, a każda trąba zapowiada kolejne katastrofy: zniszczenia ziemi, morza, rzek, ciał niebieskich i cierpienia ludzi. Obrazy te przypominają plagi egipskie ze Starego Testamentu.

Niewiasta, Smok i Bestie – Niewiasta obleczona w słońce bywa interpretowana jako Maryja, Kościół lub Lud Boży. Smok symbolizuje Szatana. Bestia z morza i Bestia z ziemi oznaczają antyboskie siły, fałszywą władzę, prześladowanie i propagandę zła. Liczba 666, czyli liczba Bestii, w interpretacji historycznej bywa odczytywana jako zaszyfrowane odniesienie do Nerona, ale szerzej oznacza władzę sprzeciwiającą się Bogu.

Babilon – Wielka Nierządnica Babilonu symbolizuje zepsute miasto, imperium zła i cywilizację opartą na przemocy, pysze, luksusie i prześladowaniu sprawiedliwych. W kontekście historycznym często widzi się tu aluzję do Rzymu.

Siedem czasz gniewu – kolejna seria plag ukazuje ostateczne konsekwencje zła. Czasze gniewu są obrazem sądu nad światem, który odrzucił Boga.

Armagedon – symboliczne miejsce ostatecznej walki dobra ze złem. W języku potocznym „Armagedon” stał się synonimem totalnej katastrofy.

Paruzja – powtórne przyjście Chrystusa. Chrystus ukazany jest jako zwycięski Król, który pokonuje siły zła.

Sąd Ostateczny – umarli stają przed Bogiem, a ich czyny zostają osądzone. Śmierć i Otchłań zostają unicestwione. Jest to wizja ostatecznej sprawiedliwości.

Nowe Jeruzalem – po sądzie pojawia się wizja nowego nieba i nowej ziemi. Nowe Jeruzalem zstępuje z nieba jako miasto święte, pełne światła, życia i obecności Boga. Nie ma tam już śmierci, bólu, płaczu ani cierpienia. To obraz odnowionego świata i ostatecznego zwycięstwa dobra.

Głównym przesłaniem Apokalipsy nie jest strach, lecz nadzieja. Księga mówi, że mimo cierpienia, prześladowań, przemocy i pozornej potęgi zła ostateczne zwycięstwo należy do Boga. Dla pierwszych chrześcijan była to księga pocieszenia i umocnienia.

Apokalipsa wywarła ogromny wpływ na kulturę. Motywy apokaliptyczne pojawiają się w malarstwie, muzyce, filmie, poezji i literaturze. Można je odnaleźć między innymi w średniowiecznych wizjach Sądu Ostatecznego, w „Boskiej Komedii” Dantego, w hymnie „Dies irae”, w poezji katastroficznej, w twórczości Krzysztofa Kamila Baczyńskiego oraz w wierszu Czesława Miłosza „Piosenka o końcu świata”. W tym ostatnim utworze znajomość Apokalipsy pozwala zrozumieć kontrast między tradycyjną wizją końca świata a zwyczajnością codziennego dnia.

Dla maturzysty Apokalipsa jest ważnym kontekstem do tematów o końcu świata, katastrofie, sądzie, nadziei, walce dobra ze złem i odnowie rzeczywistości. Trzeba pamiętać, że w sensie biblijnym „apokalipsa” oznacza przede wszystkim objawienie ukrytej prawdy o świecie, a nie tylko zagładę.

Księga (skrót)Treść / opisGłówne motywy i przesłanie
Księga Rodzaju (ST)Mityczna opowieść o początkach świata i ludzkości: stworzenie świata i człowieka, raj i upadek (Adam i Ewa), pierwsze zbrodnie (Kain i Abel), potop (Noe), początki narodu wybranego (patriarchowie: Abraham, Izaak, Jakub, Józef).Stworzenie i ład moralny od Boga; grzech pierworodny i jego skutki (cierpienie, śmierć); kara i miłosierdzie Boże (potop i przymierze z Noem); wiara i posłuszeństwo (Abraham gotów ofiarować syna); początki przymierza Boga z ludźmi.
Księga Hioba (ST)Poetycka przypowieść o bogobojnym Hiobie, którego Bóg doświadcza cierpieniem. Hiob traci majątek, rodzinę i zdrowie, lecz pozostaje wierny. Dialog Hioba z przyjaciółmi o sens cierpienia; objawienie się Boga. Hiob zostaje nagrodzony po pomyślnym przejściu próby.Cierpienie niewinnych; wiara wystawiona na próbę; pokora wobec tajemnicy Bożych planów (człowiek nie pojmie w pełni zamysłów Boga). Hiob jako symbol wytrwałości w wierze i niewinnego cierpienia. Pytanie: dlaczego sprawiedliwi cierpią? – odpowiedź: ufność Bogu mimo wszystko.
Księga Koheleta (ST)Refleksyjny monolog „Kaznodziei” o przemijaniu i sensie ludzkich poczynań. Stwierdzenie „wszystko jest marnością (vanitas)”. Obserwacje o cykliczności wydarzeń, nieuchronności śmierci, ulotności bogactwa i mądrości. Zachęta, by cieszyć się życiem i bać się Boga.Marność (vanitas) dóbr doczesnych; przemijanie wszystkiego („nic nowego pod słońcem”); czas na każdą rzecz; konieczność umiaru i czerpania radości z prostych przyjemności dane od Boga; świadomość, że bojaźń Boża i moralność nadają sens życiu. Kohelet uczy pokory i dystansu do spraw tego świata.
Pieśń nad Pieśniami (ST)Liryczny poemat miłosny ukazujący dialog zakochanych – Oblubieńca i Oblubienicy. Pełen zmysłowych obrazów przyrody i metafor opisujących piękno i tęsknotę kochanków. Nie występuje narracja ani temat religijny wprost – to poemat o miłości erotycznej, odczytywany także alegorycznie.Miłość – silna, piękna, czysta (porównana do śmierci w swojej mocy); jedność oblubieńca i oblubienicy jako ideał miłości. Dosłownie: pochwała ludzkiej miłości i erosa jako daru Bożego. Alegorycznie: miłość Boga do człowieka (Chrystusa do Kościoła). Język pełen symboli (ogród, winnica, wonności, flora i fauna) – miłość harmonijna z naturą.
Księga Psalmów (ST)Zbiór 150 psalmów – pieśni religijnych i modlitw Dawidowych. Różnorodna tematyka: hymny pochwalne, psalmy dziękczynne, błagalne litanie, utwory ufności, pokutne wyznania, medytacje mądrościowe. Styl poetycki, modlitewny, często z apostrofą do Boga.Chwała i ufność Bogu (Bóg jako pasterz, obrońca, król); skarga i błaganie o pomoc (motyw cierpienia, samotności, prośby o przebaczenie); dziękczynienie za dobrodziejstwa; mądrość Bożego prawa. Psalmy wyrażają pełnię emocji człowieka wierzącego – od rozpaczy po radość. Uczą modlitwy, zaufania i pokory. Motywy: Pan jako pasterz, skała, światłość; życie krótkie jak trawa; spragniona Boga dusza.
Apokalipsa św. Jana (NT)Wizja końca świata i spełnienia historii zbawienia spisana przez św. Jana. Pełna symbolicznych proroctw: otwarcie siedmiu pieczęci (katastrofy, czterej jeźdźcy), zatrąbienie siedmiu trąb (plagi), zmagania sił dobra (Baranek, aniołowie, niewiasta) ze złem (Smok, Bestie, Babilon). Kulminacja: powrót Chrystusa, Armagedon, Sąd Ostateczny i nadejście Nowego Jeruzalem.Walka dobra ze złem – ostateczne zwycięstwo Boga nad Szatanem; Sąd Ostateczny – sprawiedliwość Boża wymierzona światu; nadzieja dla wiernych (nagroda: życie wieczne w Nowym Jeruzalem) vs. przestroga dla grzesznych (kara wieczna). Symbolika: 7 – pełnia, 666 – zło, Bestia, Nierządnica – uosobienie zła, Baranek – Chrystus. Przesłanie: mimo przejściowych kataklizmów i prześladowań, koniec dziejów przyniesie triumf dobra, a wierni zostaną zbawieni.

Najważniejsze motywy biblijne

Biblia jest skarbnicą motywów literackich, które stały się archetypami kultury europejskiej. W wypracowaniu maturalnym znajomość tych motywów pozwala tworzyć wartościowe konteksty i pogłębiać interpretację lektur.

Motyw stworzenia – pochodzi z Księgi Rodzaju. Bóg stwarza świat i człowieka, nadając rzeczywistości porządek. Motyw ten oznacza początek, ład, harmonię, ale także szczególną godność człowieka. Może być kontekstem do tematów o początku świata, twórczości, kreacji i miejscu człowieka w rzeczywistości.

Motyw raju utraconego – Eden symbolizuje stan pierwotnego szczęścia, niewinności i harmonii. Wygnanie z raju oznacza utratę tego stanu. W literaturze raj utracony może oznaczać dzieciństwo, ojczyznę, dawny porządek, utraconą miłość albo świat sprzed katastrofy. Przykładem może być obraz Soplicowa w „Panu Tadeuszu”, często interpretowany jako idealizowana, utracona przestrzeń dawnej Polski szlacheckiej.

Motyw grzechu i kary – pojawia się w historii Adama i Ewy, Kaina, wieży Babel, Sodomy i Gomory. Pokazuje, że przekroczenie moralnego porządku ma konsekwencje. W literaturze motyw ten można zestawiać z bohaterami, którzy popełniają winę i ponoszą karę moralną, psychiczną lub społeczną.

Motyw bratobójstwa – historia Kaina i Abla pokazuje, że zazdrość i nienawiść mogą doprowadzić do zbrodni. To jeden z najstarszych obrazów konfliktu między ludźmi bliskimi sobie. Może być kontekstem do tematów o zazdrości, przemocy, winie i rozpadzie więzi.

Motyw potopu – potop jest karą za zepsucie ludzkości, ale także początkiem odnowy. Arka Noego symbolizuje ocalenie, nadzieję i przetrwanie dobra w świecie dotkniętym katastrofą. Motyw ten można zestawiać z literaturą pokazującą kataklizm, wojnę lub moralny upadek społeczeństwa.

Motyw wieży Babel – oznacza pychę człowieka, pragnienie dorównania Bogu oraz rozpad porozumienia. Może być kontekstem do tematów o komunikacji, konflikcie, ambicji, cywilizacji i granicach ludzkiej władzy.

Motyw ofiary – szczególnie ważna jest historia Abrahama i Izaaka, w której Abraham jest gotów poświęcić syna Bogu. W Nowym Testamencie centralną ofiarą jest śmierć Jezusa Chrystusa za zbawienie ludzi. Motyw ofiary pojawia się w literaturze wtedy, gdy bohater rezygnuje z własnego dobra dla innych, ojczyzny, wartości lub idei.

Motyw przymierza – oznacza więź między Bogiem a człowiekiem lub Bogiem a wspólnotą. Przymierze z Noem ma znak tęczy, przymierze z Abrahamem wiąże się z obietnicą potomstwa, przymierze synajskie z Mojżeszem — z dekalogiem, a Nowe Przymierze w chrześcijaństwie — z ofiarą Chrystusa. Motyw ten można rozumieć szerzej jako obraz zobowiązania, wierności i odpowiedzialności.

Motyw próby wiary – pojawia się u Abrahama, Hioba i wielu innych postaci biblijnych. Próba sprawdza, czy człowiek pozostanie wierny wartościom mimo lęku, straty lub cierpienia. W literaturze może być kontekstem do sytuacji granicznych, wyborów moralnych i kryzysów duchowych.

Motyw cierpienia niewinnego – najpełniej ukazuje go Hiob, a w Nowym Testamencie Jezus Chrystus. Cierpienie niezawinione stawia pytania o sens bólu, sprawiedliwość i obecność Boga. To bardzo ważny kontekst do „Trenów”, III części „Dziadów”, literatury wojennej i utworów o męczeństwie.

Motyw vanitas – pochodzi przede wszystkim z Księgi Koheleta. Oznacza marność, przemijanie i nietrwałość rzeczy doczesnych. W literaturze pojawia się w utworach o śmierci, kruchości życia, złudności sławy, bogactwa i urody. Szczególnie ważny jest w baroku, ale obecny jest także u Kochanowskiego i w wielu późniejszych epokach.

Motyw miłości oblubieńczej – pochodzi z Pieśni nad Pieśniami. Ukazuje miłość jako siłę piękną, zmysłową, wierną i niemal sakralną. Może być kontekstem do tematów o miłości idealnej, tęsknocie, zachwycie i duchowym znaczeniu relacji między kobietą a mężczyzną.

Motyw miłości bliźniego i miłosierdzia – szczególnie ważny w Nowym Testamencie. Przypowieść o miłosiernym Samarytaninie pokazuje, że prawdziwa moralność polega na konkretnej pomocy potrzebującemu. Przypowieść o synu marnotrawnym ukazuje przebaczenie i miłosierdzie. Motyw ten można zestawiać z literaturą o solidarności, pomocy, odpowiedzialności i etycznym działaniu wobec cierpienia innych.

Motyw ojca i syna – Biblia ukazuje zarówno próbę Abrahama i Izaaka, jak i miłosiernego ojca z przypowieści o synu marnotrawnym. Motyw ten może oznaczać autorytet, miłość, przebaczenie, konflikt pokoleń, dojrzewanie albo powrót po błędzie. Jest przydatny przy interpretacji utworów o rodzinie i relacjach międzypokoleniowych.

Motyw wędrówki i wyzwolenia – najważniejszym przykładem jest Exodus, czyli wyjście Izraelitów z niewoli egipskiej i droga do Ziemi Obiecanej. Wędrówka oznacza nie tylko podróż fizyczną, ale także dojrzewanie duchowe, próbę, oczyszczenie i poszukiwanie celu. Może być kontekstem do „Sonetów krymskich”, „Kordiana”, „Boskiej Komedii” czy literatury emigracyjnej.

Motyw Ziemi Obiecanej – w Biblii oznacza cel wędrówki Izraelitów, przestrzeń spełnienia Bożej obietnicy. W kulturze stał się metaforą upragnionego miejsca, szansy, dobrobytu lub spełnienia marzeń. W polskiej literaturze tytuł „Ziemia obiecana” Władysława Reymonta wykorzystuje ten motyw ironicznie, pokazując Łódź jako miejsce nadziei na sukces, ale także wyzysku i moralnej degradacji.

Motyw apokalipsy – pochodzi z Apokalipsy św. Jana. Oznacza objawienie prawdy o końcu dziejów, sądzie, walce dobra ze złem i odnowie świata. W kulturze często oznacza katastrofę, wojnę, zagładę lub rozpad cywilizacji. Jest ważny w literaturze katastroficznej, wojennej i współczesnej.

Motyw Sądu Ostatecznego – związany z Apokalipsą i chrześcijańską wizją końca świata. Oznacza ostateczne rozliczenie dobra i zła. W literaturze może pojawiać się jako pytanie o winę, odpowiedzialność, sprawiedliwość i moralny porządek świata.

Motyw braterstwa i przyjaźni – Biblia pokazuje zarówno zniszczenie więzi braterskiej w historii Kaina i Abla, jak i pozytywne wzory przyjaźni, np. Dawida i Jonatana. W Nowym Testamencie Jezus mówi o miłości gotowej do oddania życia za przyjaciół. Motyw ten może być kontekstem do tematów o lojalności, poświęceniu, wspólnocie i zdradzie.

Znaczenie Biblii w literaturze, języku i kulturze

Znajomość Biblii jest kluczem do rozumienia wielu dzieł literackich i artystycznych. Pisarze wszystkich epok czerpali z niej inspiracje, tworząc analogie bądź kontrasty do motywów biblijnych. Dla przykładu, w „Mistrzu i Małgorzacie” Bułhakowa pojawiają się postacie biblijne (Piłat, Jezus) w nowym ujęciu; w „Dziadach” cz. III Mickiewicza Konrad buntuje się przeciw Bogu podobnie jak Hiob, ale w odróżnieniu od Hioba oskarża Boga o obojętność – by zrozumieć dramat Konrada, warto znać pokorę Hioba, do której Konradowi daleko. W poezji współczesnej T.S. Eliot czy Czesław Miłosz często sięgają po język Apokalipsy, by opisać niepokoje swoich czasów. Dante Alighieri w „Boskiej Komedii” opiera wizję piekła i nieba na obrazach biblijnych (szatan jako upadły anioł, rajskie światło Boga). John Milton w eposie „Raj utracony” rozwinął wątki z Księgi Rodzaju o upadku Adama i Ewy, tworząc literacką mitologię wokół buntu szatana i grzechu pierworodnego.

Niezliczone są frazeologizmy i powiedzenia pochodzenia biblijnego, które na stałe weszły do języka codziennego. Oto kilka przykładów z wyjaśnieniem:

Takich przykładów jest znacznie więcej. Widzimy więc, że Biblia przeniknęła do języka, a przez to do sposobu myślenia. Podczas interpretacji tekstów kultury na maturze warto zwracać uwagę, czy autor nie użył jakiegoś biblizmu lub aluzji do Biblii – często jest to klucz do głębszego znaczenia utworu.

Oprócz literatury, Biblia zainspirowała niezliczone dzieła malarskie, rzeźbiarskie i muzyczne. Motywy biblijne (np. Adam i Ewa w raju, sceny z życia Chrystusa, Sąd Ostateczny, apokaliptyczne wizje) były tematami mistrzów takich jak Michał Anioł, Rafael, Caravaggio, Bosch, Dürer i wielu innych. Znajomość tych historii pomaga odbiorcy odczytać przesłanie obrazów czy oratoriów (np. „Stworzenie świata” Haydna na kanwie Księgi Rodzaju, „Mesjasz” Haendla inspirowany proroctwami i Ewangeliami). Symbole biblijne stały się także uniwersalne: baranek symbol niewinności i ofiary, gołębica z gałązką oliwną – pokój i pojednanie (Noe wypuścił gołębicę po potopie, ta wróciła z listkiem oliwnym jako znak ustąpienia wód), tęcza – przymierze i nadzieja, jabłko (choć Biblia mówi ogólnie o owocu) – pokusa, upadek, wąż – zło i kusiciel, oko w trójkącie – wszechwidzące oko Opatrzności Bożej, krzyż – cierpienie ale i zbawienie, ogród – raj albo miejsce modlitwy (Ogrójec), kolce i ciernie – grzech i cierpienie (korona cierniowa), ogień – obecność Boga (gorejący krzew Mojżesza) lub oczyszczenie. Zrozumienie tych symboli jest przydatne nie tylko na polskim, ale ogólnie w obcowaniu z kulturą.

Protokuł 30%

Biblia jest jednym z najważniejszych tekstów kultury europejskiej. Dla maturzysty najistotniejsze są nie tylko fakty religijne, ale przede wszystkim motywy, symbole i pytania filozoficzne, które wracają w literaturze.

Trzeba znać przede wszystkim:

Najważniejsze motywy biblijne do wykorzystania w wypracowaniu to: stworzenie, raj utracony, grzech i kara, ofiara, przymierze, cierpienie niezawinione, vanitas, miłość, miłosierdzie, wędrówka, Ziemia Obiecana, apokalipsa i Sąd Ostateczny.

Najważniejsza zasada interpretacyjna: Biblię można czytać jako tekst religijny, ale na maturze bardzo często wykorzystuje się ją jako tekst kultury, czyli źródło symboli, archetypów, frazeologizmów i kontekstów literackich. Dobra znajomość Biblii pozwala trafnie interpretować utwory od średniowiecza po literaturę współczesną.