Motyw przemijania wyrasta ze świadomości, że człowiek, jego ciało, uczucia, przedmioty, porządki społeczne i całe epoki podlegają zmianie oraz zanikowi. Literatura przedstawia upływ czasu jako źródło lęku, melancholii, mądrości, buntu, wdzięczności albo twórczej potrzeby ocalania pamięci. Przemijanie może oznaczać starzenie się i śmierć jednostki, utratę bliskich, rozpad domu, koniec dzieciństwa, zmianę pokoleń, schyłek warstwy społecznej, […]
Motyw cierpienia należy do najważniejszych i najbardziej uniwersalnych tematów literatury, ponieważ dotyczy doświadczenia, które może objąć ciało, psychikę, relacje z innymi ludźmi, system wartości oraz poczucie sensu istnienia. Bohater literacki cierpi z powodu choroby, śmierci bliskiej osoby, samotności, niespełnionej miłości, winy, przemocy, niesprawiedliwości społecznej, prześladowania politycznego albo zetknięcia z losem, którego nie potrafi zrozumieć. Utwory […]
Rodzina jest w literaturze pierwszą wspólnotą, w której człowiek doświadcza miłości, zależności, obowiązku, konfliktu, dziedziczenia i odpowiedzialności. Może zapewniać bezpieczeństwo, przekazywać język oraz wartości, chronić przed światem i budować tożsamość. Może jednak również ograniczać wolność, utrwalać przemoc, narzucać role, podporządkowywać relacje majątkowi albo ukrywać krzywdę pod pozorem troski o dobre imię domu. Dlatego motyw rodziny […]
Motyw ojczyzny należy do najważniejszych tematów polskiej literatury, ponieważ historia wspólnoty przez stulecia była naznaczona wojnami, rozbiorami, powstaniami, emigracją, okupacją i sporami o kształt państwa. Ojczyzna może oznaczać terytorium, państwo, naród, język, kulturę, pamięć historyczną, krajobraz dzieciństwa albo lokalną wspólnotę. W zależności od epoki bywa przedstawiana jako wartość wymagająca ofiary, utracony dom idealizowany z oddalenia, […]
Miłość należy do najczęściej podejmowanych i najbardziej zróżnicowanych tematów literatury. Może być przedstawiana jako doświadczenie budujące więź, źródło szczęścia i sensu, ale także jako siła prowadząca do cierpienia, obsesji, konfliktu z otoczeniem, przekroczenia norm lub moralnej klęski. W utworach literackich miłość nie ogranicza się do relacji romantycznej. Obejmuje uczucie między małżonkami, rodzicami i dziećmi, rodzeństwem, […]
Motyw śmierci należy do najważniejszych tematów literatury, ponieważ skupia pytania o sens życia, granice ludzkiej władzy, wartość pamięci, możliwość istnienia po śmierci oraz sposób zachowania człowieka wobec nieuchronnego kresu. Śmierć może być przedstawiana jako biologiczny fakt, kara, przejście do innego świata, próba wiary, skandal moralny, doświadczenie absurdu, ofiara za wspólnotę, narzędzie terroru albo symbol końca […]
Motyw buntu przedstawia człowieka, który odmawia podporządkowania się władzy, prawu, obyczajowi, Bogu, historii, systemowi społecznemu albo narzuconej mu definicji samego siebie. Bunt może być heroiczny i konieczny, ale może również wynikać z pychy, egoizmu, żądzy władzy lub fascynacji przemocą. Literatura nie traktuje go więc automatycznie jako postawy dobrej. Pyta o przyczynę sprzeciwu, wartość bronioną przez […]
Motyw przeznaczenia należy do najstarszych i najbardziej uniwersalnych tematów literatury, ponieważ prowadzi do pytania o granice ludzkiej wolności. Bohater może wierzyć, że jego życie zostało wcześniej określone przez bogów, wyrok losu, dziedziczną klątwę, porządek Opatrzności, prawa historii, pochodzenie społeczne, psychikę albo działanie systemu politycznego. Literatura rzadko poprzestaje jednak na prostym stwierdzeniu, że „wszystko jest zapisane”. […]