Podróżowanie może być dla człowieka znacznie czymś więcej niż przemieszczaniem się z jednego punktu do drugiego. Może oznaczać przekraczanie granic politycznych, językowych, kulturowych i mentalnych; spotkanie z Innym; próbę własnej odwagi; zdobywanie wiedzy; uwalnianie się od stereotypów; kształtowanie zawodowej i osobistej tożsamości; a także wędrówkę w czasie dzięki lekturze. W „Podróżach z Herodotem” Ryszarda Kapuścińskiego […]
Perspektywa obcokrajowca pozwala pokazać stan wojenny jako rzeczywistość jednocześnie historyczną, codzienną i głęboko absurdalną. Profesor Andrews nie zna języka polskiego, nie rozumie politycznej sytuacji i nie potrafi odczytać zachowania mieszkańców Warszawy. Dlatego czołgi, niedziałające telefony, zamknięte sklepy, kolejki, ocet, karpie i milczący ludzie układają się w jego świadomości w niezrozumiały koszmar. To, co dla Polaków […]
Miejsce ważne dla człowieka nie jest wyłącznie punktem na mapie ani materialną przestrzenią, którą można opisać za pomocą wymiarów. Staje się ważne dlatego, że łączy się z pamięcią, doświadczeniem, poczuciem przynależności, historią rodziny lub wspólnoty, przeżyciem religijnym, a niekiedy również z traumą utraty. W opowiadaniu „Miejsce” Andrzeja Stasiuka najważniejszym przykładem takiej przestrzeni jest plac po […]
Autor może nawiązać do innego tekstu, aby nadać opisywanej sytuacji dodatkowe znaczenie, uruchomić pamięć czytelnika, scharakteryzować bohatera za pomocą rozpoznawalnego wzorca, ocenić współczesność, stworzyć ironię albo pokazać aktualność wcześniejszej diagnozy literackiej. W krótkim utworze „Górą «Edek»” Marek Nowakowski odwołuje się bezpośrednio do Edka z „Tanga” Sławomira Mrożka. Dzięki temu zwykły konflikt o miejsce parkingowe przestaje […]
„Tango” Sławomira Mrożka pokazuje, że normy społeczne jednocześnie ograniczają jednostkę i umożliwiają wspólne życie. Wyznaczają granice zachowania, wymagają rezygnacji z części spontanicznych pragnień i narzucają określone role. Bez nich jednak zanikają zaufanie, odpowiedzialność, autorytet i zdolność przewidywania działań innych ludzi. W domu Stomila całkowite odrzucenie konwenansów nie prowadzi do dojrzałej wolności, lecz do chaosu. Z […]
Konflikt pokoleń w „Tangu” Sławomira Mrożka ma charakter paradoksalny, ponieważ młody Artur domaga się zasad, tradycji i autorytetu, natomiast jego rodzice bronią swobody, eksperymentu i odrzucenia konwenansów. Dramat odwraca więc znany schemat, w którym młodzież buntuje się przeciwko konserwatywnym dorosłym. Artur nie walczy o prawo do przekraczania zakazów. Przeciwnie, cierpi dlatego, że rodzice znieśli wszystkie […]
Bunt przeciwko porządkowi społecznemu nie jest w „Tangu” przedstawiony jako zjawisko jednoznacznie dobre albo jednoznacznie złe. Sławomir Mrożek pokazuje kilka kolejnych odmian sprzeciwu: rewolucję obyczajową pokolenia Stomila i Eleonory, kontrrewolucyjny bunt Artura przeciwko chaosowi oraz brutalne przejęcie władzy przez Edka. Każdy z tych buntów wyrasta z innej potrzeby, posługuje się innymi środkami i prowadzi do […]
Nowomowa w „Roku 1984” nie jest tylko zbiorem propagandowych haseł ani uproszczonym stylem urzędowym. To planowany przez Partię system językowy, którego słownictwo ma się z roku na rok zmniejszać. Władza chce usunąć słowa potrzebne do wyrażania sprzeciwu, ograniczyć odcienie znaczeniowe, zastąpić ocenę moralną gotowymi etykietami i zerwać kontakt obywateli z literaturą oraz pamięcią przeszłości. Ostatecznym […]
Propaganda w państwie totalitarnym nie jest jedynie zbiorem kłamliwych haseł ani dodatkiem do przemocy. W „Roku 1984” George Orwell pokazuje ją jako jeden z podstawowych mechanizmów władzy. Partia wykorzystuje propagandę do tworzenia obrazu świata, kierowania emocjami społeczeństwa, wskazywania wrogów, usprawiedliwiania niedostatku, fałszowania przeszłości i budowania kultu Wielkiego Brata. Człowiek ma nie tylko wykonywać rozkazy, lecz […]
Pytanie o zachowanie wolności w państwie totalitarnym nie dotyczy wyłącznie możliwości ucieczki, jawnego buntu ani zmiany ustroju. W „Roku 1984” George Orwell pokazuje rzeczywistość, w której państwo próbuje przejąć kontrolę nad całym człowiekiem: jego zachowaniem, ciałem, pamięcią, językiem, uczuciami i sposobem rozumienia prawdy. Dlatego wolność trzeba rozpatrywać na kilku poziomach. Może ona oznaczać niezależność myślenia, […]