Fenomenologia

Fenomenologia to jeden z najważniejszych nurtów filozofii XX wieku. Jej twórcą był Edmund Husserl, niemiecki filozof żyjący na przełomie XIX i XX wieku. Fenomenologia powstała jako próba stworzenia ścisłej filozofii opisującej doświadczenie człowieka takim, jakie się ono ukazuje świadomości. Jej hasłem było: „z powrotem do rzeczy samych”. Nie chodziło jednak o prosty powrót do przedmiotów materialnych, ale o powrót do bezpośredniego doświadczenia, zanim zostanie ono zniekształcone przez gotowe teorie, uprzedzenia i schematy. Fenomenologia Husserla jest opisywana jako badanie struktur doświadczenia i świadomości, zwłaszcza intencjonalności.

Podstawowym pojęciem fenomenologii jest intencjonalność. Oznacza ona, że świadomość zawsze jest świadomością czegoś. Kiedy myślimy, zawsze myślimy o czymś; kiedy się boimy, boimy się czegoś; kiedy wspominamy, wspominamy coś; kiedy kochamy, kochamy kogoś albo coś. Świadomość nie jest więc pustym pojemnikiem, lecz jest skierowana ku przedmiotom, sensom, wartościom i przeżyciom. To bardzo ważna myśl: człowieka nie da się zrozumieć bez jego sposobu przeżywania świata.

Drugim ważnym pojęciem jest epoché, czyli zawieszenie naturalnego nastawienia. W codziennym życiu zakładamy po prostu, że świat istnieje tak, jak go widzimy. Fenomenolog na chwilę zawiesza to założenie. Nie zaprzecza istnieniu świata, ale odkłada na bok pytanie, czy świat istnieje niezależnie od świadomości. Interesuje go przede wszystkim to, jak świat ukazuje się człowiekowi w doświadczeniu. Dzięki temu może dokładniej opisać strukturę przeżyć.

Z epoché wiąże się redukcja fenomenologiczna. Polega ona na przejściu od zwykłego, potocznego spojrzenia na świat do analizy tego, jak przedmiot jest dany świadomości. Przykładowo: gdy patrzymy na drzewo, zwykle myślimy po prostu „to jest drzewo”. Fenomenolog pyta: jak to drzewo ukazuje się mojej świadomości? Co widzę, czego się domyślam, jak działa pamięć, oczekiwanie, perspektywa, sens? Widzę tylko jedną stronę drzewa, a jednak przeżywam je jako całość. Fenomenologia bada właśnie takie struktury doświadczenia.

Tabela 1. Fenomenologia a inne nurty filozoficzne

Nurt	Co jest najważniejsze?	Jak poznajemy świat?	Różnica wobec fenomenologii	Przydatność na maturze
Fenomenologia	Bezpośrednie doświadczenie i sposób, w jaki rzeczy ukazują się świadomości.	Przez opis przeżyć, intencjonalność świadomości, redukcję fenomenologiczną i epoché.	Nie zaczyna od teorii świata, lecz od opisu tego, jak świat jest dany człowiekowi.	Świetna do tematów o świadomości, pamięci, percepcji, subiektywnym doświadczeniu i interpretacji świata.
Empiryzm	Doświadczenie zmysłowe jako źródło wiedzy.	Przez obserwację, eksperyment i dane zmysłowe.	Empiryzm pyta, skąd bierze się wiedza; fenomenologia pyta, jak rzeczy są przeżywane i dane świadomości.	Dobry kontrast przy tematach o poznaniu: zmysły kontra przeżycie świadomości.
Racjonalizm	Rozum, logika i jasne pojęcia.	Przez rozumowanie, dedukcję i analizę pojęciową.	Racjonalizm szuka pewnych zasad rozumu; fenomenologia chce opisać doświadczenie przed gotową teorią.	Przydatne zestawienie: rozumowa konstrukcja świata a opis świata przeżywanego.
Bergsonizm	Trwanie, intuicja, płynność życia i świadomości.	Przez intuicję i bezpośrednie uchwycenie procesu życia.	Bergson akcentuje intuicję i żywioł życia; fenomenologia systematycznie opisuje struktury doświadczenia.	Dobre przy tematach o czasie, pamięci, świadomości i literackim strumieniu przeżyć.
Egzystencjalizm	Wolność, wybór, lęk, śmierć, autentyczność i samotność człowieka.	Przez analizę konkretnej egzystencji człowieka.	Egzystencjalizm rozwija wiele inspiracji fenomenologicznych, ale skupia się bardziej na dramacie ludzkiego istnienia.	Fenomenologia pomaga pogłębić interpretację egzystencjalnych przeżyć bohatera.

Fenomenologia nie jest psychologią w prostym sensie. Nie chodzi jej tylko o opis indywidualnych stanów psychicznych, lecz o uchwycenie podstawowych struktur wszelkiego doświadczenia. Husserl chciał, aby filozofia była nauką rygorystyczną, zdolną opisać warunki, dzięki którym świat w ogóle może się nam jawić jako sensowny.

Ważnym rozwinięciem fenomenologii była filozofia Martina Heideggera. Heidegger był uczniem Husserla, ale przesunął punkt ciężkości z czystej świadomości na ludzkie istnienie. W Byciu i czasie analizował człowieka jako Dasein, czyli istotę, która jest zawsze już „w świecie”, zanurzona w czasie, relacjach, trosce, codzienności i świadomości śmierci. U Heideggera fenomenologia staje się drogą do pytania o sens bycia.

Maurice Merleau-Ponty rozwinął fenomenologię ciała. Podkreślał, że człowiek nie jest najpierw czystym umysłem, który dopiero potem posiada ciało. Człowiek doświadcza świata poprzez ciało. Ciało nie jest tylko rzeczą w świecie, ale naszym podstawowym sposobem bycia w świecie. Widzimy, dotykamy, poruszamy się, odczuwamy przestrzeń i spotykamy innych zawsze jako istoty cielesne. To ważne zwłaszcza w refleksji nad percepcją, sztuką, chorobą, starzeniem się i relacjami z innymi.

W Polsce bardzo ważnym filozofem związanym z fenomenologią był Roman Ingarden, uczeń Husserla. Ingarden zajmował się między innymi estetyką i teorią dzieła literackiego. Według niego dzieło literackie nie jest po prostu zbiorem zadrukowanych kartek ani wyłącznie przeżyciem czytelnika. Istnieje jako specyficzny przedmiot intencjonalny, który aktualizuje się w konkretnych odczytaniach. To bardzo przydatne dla maturzysty, bo pokazuje, że tekst literacki ma strukturę, ale jego sens urzeczywistnia się w akcie czytania.

Tabela 2. Najważniejsze pojęcia fenomenologii – porównanie i zastosowanie

Pojęcie	Znaczenie	Z czym nie mylić?	Przykład prosty	Kontekst maturalny
Intencjonalność	Świadomość zawsze jest skierowana ku czemuś: przedmiotowi, osobie, wspomnieniu, wartości, lękowi.	Nie chodzi o „intencję” jako zamiar moralny, lecz o skierowanie świadomości.	Lęk jest zawsze lękiem przed czymś, pamięć jest pamięcią czegoś.	Analiza bohatera, który przeżywa świat przez pamięć, strach, winę albo pragnienie.
Epoché	Zawieszenie potocznych założeń o świecie, aby opisać samo doświadczenie.	Nie jest negacją istnienia świata ani sceptycyzmem absolutnym.	Zamiast pytać „czy to drzewo istnieje naprawdę?”, pytamy: „jak drzewo ukazuje się mojej świadomości?”.	Przydatne przy tekstach o złudzeniu, percepcji, pamięci i subiektywności.
Redukcja fenomenologiczna	Przejście od zwykłego patrzenia na świat do analizy tego, jak przedmiot jest dany w doświadczeniu.	Nie oznacza uproszczenia, lecz oczyszczenie doświadczenia z gotowych teorii.	Opisujemy nie tylko „pokój”, ale to, jak jawi się w świetle, pamięci, emocjach i perspektywie.	Dobra przy analizie opisów miejsc i przedmiotów w literaturze modernistycznej.
Dasein	U Heideggera: ludzkie istnienie jako bycie-w-świecie, zanurzone w czasie, trosce i relacjach.	Nie jest zwykłym „człowiekiem” jako obiektem biologicznym.	Człowiek nie ogląda świata z zewnątrz, lecz od razu w nim żyje, działa, boi się i wybiera.	Łączy fenomenologię z egzystencjalizmem, śmiercią, autentycznością i samotnością.
Dzieło jako przedmiot intencjonalny	U Ingardena: dzieło literackie istnieje jako struktura sensów aktualizowana w lekturze.	Nie jest tylko papierową książką ani wyłącznie prywatnym przeżyciem czytelnika.	Ten sam utwór może być odczytywany różnie, ale nie dowolnie, bo ma własną strukturę.	Bardzo przydatne przy interpretacji literatury i roli czytelnika.

Fenomenologia wywarła ogromny wpływ na egzystencjalizm, hermeneutykę, filozofię dialogu, personalizm, estetykę i literaturoznawstwo. Dzięki niej filozofia XX wieku zaczęła szczególnie mocno interesować się doświadczeniem jednostki: przeżyciem, pamięcią, ciałem, percepcją, czasem, lękiem, spotkaniem z innym człowiekiem i sposobem, w jaki świat staje się dla nas znaczący.

W literaturze fenomenologię można wykorzystywać jako kontekst wszędzie tam, gdzie ważne jest subiektywne doświadczenie bohatera. Przydatna jest przy analizie strumienia świadomości, pamięci, traumy, percepcji, przeżycia czasu i relacji między światem zewnętrznym a światem wewnętrznym. Można ją łączyć z Proustem, Joyce’em, Virginią Woolf, ale także z polską literaturą skupioną na przeżyciu jednostki, na przykład z poezją Różewicza, prozą Schulza czy utworami pokazującymi pamięć i doświadczenie wojny.

Na maturze fenomenologia może być bardzo przydatna przy tematach o poznaniu świata, granicach obiektywności, subiektywnym doświadczeniu, pamięci, ciele, czasie i sztuce. Jej najważniejsza intuicja brzmi: zanim zaczniemy budować teorie, warto opisać, jak świat naprawdę ukazuje się człowiekowi w doświadczeniu.

Protokół 30%

Fenomenologia to nurt filozoficzny XX wieku stworzony przez Edmunda Husserla. Jej celem jest opis doświadczenia takim, jakie ukazuje się świadomości. Podstawowe hasło fenomenologii brzmi: „z powrotem do rzeczy samych”, czyli z powrotem do bezpośredniego przeżycia, zanim zostanie ono zasłonięte przez gotowe teorie i schematy.

Najważniejsze pojęcie fenomenologii to intencjonalność: świadomość zawsze jest świadomością czegoś. Myślenie, pamięć, lęk, miłość czy spostrzeżenie są zawsze skierowane ku jakiemuś przedmiotowi albo sensowi. Ważne są też epoché i redukcja fenomenologiczna, czyli zawieszenie potocznych założeń o świecie i skupienie się na tym, jak rzeczy są dane w doświadczeniu.

Fenomenologia wpłynęła na Heideggera, Merleau-Ponty’ego, egzystencjalizm, hermeneutykę i teorię literatury. W Polsce ważnym fenomenologiem był Roman Ingarden, który analizował dzieło literackie jako przedmiot intencjonalny. Na maturze fenomenologię warto łączyć z tematami świadomości, pamięci, przeżycia, percepcji, czasu, ciała i subiektywnego doświadczenia świata.