Franciszkanizm

Franciszkanizm to nurt duchowy, religijny i kulturowy inspirowany postawą św. Franciszka z Asyżu, żyjącego na przełomie XII i XIII wieku. Nie jest to filozofia systemowa w takim sensie jak tomizm czy augustynizm, ale sposób przeżywania wiary, świata i relacji z drugim człowiekiem. Franciszkanizm wniósł do średniowiecza ideał radosnej, prostej wiary, dobrowolnego ubóstwa, pokory, braterstwa i miłości do całego stworzenia.

Św. Franciszek pochodził z zamożnej rodziny kupieckiej, ale porzucił bogactwo i wybrał życie w ubóstwie. Nazywano go „Biedaczyną z Asyżu”. Ubóstwo nie było jednak dla niego ponurym wyrzeczeniem ani pogardą dla świata. Było drogą do wolności, prostoty i pełniejszego naśladowania Chrystusa. Franciszek uważał, że człowiek przywiązany do majątku, ambicji i wygody łatwo traci duchową wolność. Człowiek ubogi dobrowolnie może natomiast żyć bliżej Boga, ludzi i natury.

Sednem franciszkanizmu jest radosna wiara. Bóg nie jest tu przedstawiany przede wszystkim jako surowy sędzia, ale jako kochający Ojciec i Stwórca świata. Świat jest darem Boga, dlatego można go kochać, podziwiać i wychwalać. Franciszkanizm nie odrzuca doczesności jako czegoś złego. Przeciwnie: uczy, że w przyrodzie, prostych rzeczach, codziennym życiu i drugim człowieku można dostrzec ślady Bożej dobroci.

Charakterystyczne dla franciszkanizmu jest uwielbienie przyrody jako dzieła Stwórcy. Franciszek nazywał słońce bratem, księżyc i wodę siostrami, a zwierzęta traktował jako część wielkiej wspólnoty stworzenia. W Pieśni słonecznej, znanej też jako Pochwała stworzenia, wychwala Boga przez elementy świata: słońce, księżyc, gwiazdy, wiatr, wodę, ogień, ziemię, a nawet śmierć. To jeden z najważniejszych tekstów duchowości franciszkańskiej i zarazem jeden z ważnych zabytków literatury włoskiej.

Znane legendy franciszkańskie pokazują szczególną relację Franciszka z naturą. Według tradycji głosił kazanie do ptaków, a w historii o wilku z Gubbio doprowadził do pokoju między groźnym zwierzęciem a mieszkańcami miasta. Opowieści te nie muszą być traktowane jako dosłowne relacje historyczne. Ich sens jest symboliczny: pokazują marzenie o zgodzie człowieka z całym stworzeniem, o łagodności, pokoju i przezwyciężeniu przemocy.

Ważnym źródłem wiedzy o wyobrażeniu św. Franciszka w kulturze są Kwiatki świętego Franciszka. To zbiór opowieści i legend o Franciszku oraz jego pierwszych towarzyszach. Ukazują one świętego jako człowieka prostego, pokornego, radosnego, bliskiego naturze i ludziom ubogim. Dla maturzysty Kwiatki świętego Franciszka są bardzo dobrym kontekstem do tematów o świętości, pokorze, ubóstwie, miłości bliźniego i harmonii ze światem.

Franciszkanizm kładzie ogromny nacisk na braterstwo. Każdy człowiek, niezależnie od pochodzenia, majątku czy pozycji społecznej, zasługuje na miłość i szacunek. Szczególne miejsce zajmują ubodzy, chorzy, odrzuceni i cierpiący. Franciszek i jego naśladowcy opiekowali się między innymi trędowatymi, żyli z jałmużny i głosili Ewangelię przez przykład, a nie tylko przez słowa. Ich postawa miała być świadectwem prostoty, miłosierdzia i pokoju.

Porównanie z sąsiadami ze średniowiecza (ważne!)	Opis tych zależności
Podobieństwo do Augustynizmu	Franciszkanizm, choć praktyczny w swej prostocie, wyrasta z ducha augustyńskiego – opiera się na miłości do Boga ponad wszystkim. Podobnie jak Augustyn, św. Franciszek kładł nacisk na duchową więź z Bogiem i wyższość dóbr duchowych nad materialnymi. Oba nurty podkreślają też pokorę i zależność człowieka od łaski Bożej (Franciszek swoje działania opierał na Ewangelii i ufności Bogu, Augustyn na konieczności Bożej łaski do zbawienia).
Różnica względem Tomizmu	Franciszkanizm reprezentuje inną wrażliwość niż tomizm – mniej zainteresowany intelektualnym porządkiem świata, a bardziej emocjonalnym doświadczeniem wiary. O ile tomizm (szkoła dominikańska) akcentuje rozumowe zrozumienie prawd wiary i uporządkowany ład (wpływ Arystotelesa), o tyle franciszkanizm (szkoła franciszkanów) skupia się na naśladowaniu Chrystusa w ubóstwie i miłości. Franciszkanie większą wagę przykładali do woli i miłości (woluntaryzm – Bóg pojmowany przede wszystkim jako Miłość), w przeciwieństwie do bardziej intelektualnego podejścia tomistów, którzy pojmowali Boga głównie jako czysty Byt i Rozum.

W duchowości franciszkańskiej ważna jest także pokora, nazywana czasem duchową „małością”. Franciszkanie określali siebie jako braci mniejszych. Nie chodziło o upokorzenie człowieka, ale o rezygnację z pychy, dominacji i pragnienia wywyższania się nad innymi. Człowiek prawdziwie pokorny wie, że wszystko, co posiada, jest darem Boga. Dlatego może być wdzięczny, łagodny i otwarty na innych.

Franciszkanizm nie oznacza odrzucenia intelektu. W zakonie franciszkańskim działali wybitni myśliciele, między innymi św. Bonawentura, Roger Bacon, Jan Duns Szkot czy Wilhelm Ockham. Trzeba więc unikać uproszczenia, że franciszkanizm był przeciwny wiedzy. Lepiej powiedzieć, że kładł szczególny nacisk na serce, miłość, pokorę i praktyczne świadectwo życia. Nie walczył z rozumem, ale przypominał, że sama wiedza bez miłości i dobroci nie wystarcza.

W średniowieczu franciszkanizm był ważnym uzupełnieniem surowszych wzorców religijności. Można go zestawić z ascetyzmem, na przykład z ideałem znanym z Legendy o świętym Aleksym. Aleksy porzuca rodzinę, żyje w skrajnym umartwieniu i ukryciu, a jego świętość wiąże się z radykalnym wyrzeczeniem. Franciszek także wybiera ubóstwo, ale jego postawa jest bardziej pogodna, wspólnotowa i afirmująca świat jako dzieło Boga. To bardzo przydatne porównanie maturalne: oba wzorce są średniowieczne, ale inaczej rozkładają akcenty.

Franciszkanizm powracał również w późniejszych epokach. Szczególnie ważny był w Młodej Polsce, gdzie pojawiła się fascynacja św. Franciszkiem jako patronem prostoty, pokory, natury i duchowego odrodzenia. Echa franciszkańskie można odnaleźć u Jana Kasprowicza, zwłaszcza w późniejszej twórczości, bardziej pogodzonej ze światem i Bogiem niż katastroficzne Hymny. Dobrym kontekstem jest także Leopold Staff, który tłumaczył Kwiatki świętego Franciszka i w części swojej poezji podejmował motywy prostoty, łagodności, afirmacji życia oraz duchowej harmonii.

Współcześnie św. Franciszek bywa postrzegany jako patron ekologii i troski o stworzenie. Nie chodzi jednak o nowoczesną ekologię w ścisłym sensie, lecz o głębokie przekonanie, że człowiek nie jest bezwzględnym właścicielem świata, ale częścią stworzenia i odpowiedzialnym opiekunem natury. Franciszkanizm może więc być przydatnym kontekstem w tematach o relacji człowieka z przyrodą, odpowiedzialności, prostocie życia i krytyce konsumpcjonizmu.

Franciszkanizm – wartości	Przejawy i znaczenie
Radosna wiara	Wiara przeżywana z entuzjazmem i prostotą dziecka. Franciszek cieszył się Bogiem i światem; religijność nie ponura, lecz pełna nadziei i uśmiechu.
Ubóstwo i pokora	Dobrowolne zrzeczenie się majątku, by naśladować ubogiego Chrystusa. Służenie innym (np. opieka nad trędowatymi). Pokora – brak ambicji władzy czy zaszczytów, życie „mniejszych braci”.
Miłość do stworzeń	Postrzeganie całej przyrody jako rodziny stworzonej przez Boga. Zwierzęta, słońce, woda – traktowane z szacunkiem i czułością. Ekologiczna postawa avant la lettre.
Braterstwo i równość	Wszystkie istoty są dziećmi Bożymi, zatem braćmi. Franciszkanie głosili równość ludzi (także wyrzutków) w oczach Boga – stąd praca z ubogimi, chorymi, „ostatnimi”.

Protokół 30%

Franciszkanizm to nurt duchowy i kulturowy inspirowany postawą św. Franciszka z Asyżu. Nie jest filozofią systemową, lecz wzorem przeżywania wiary i życia. Jego najważniejsze cechy to radość, pokora, dobrowolne ubóstwo, prostota, braterstwo, miłość do ludzi oraz zachwyt nad światem jako dziełem Boga.

Św. Franciszek nazywany był „Biedaczyną z Asyżu”. Porzucił bogactwo, aby żyć prosto i naśladować Chrystusa. Ubóstwo nie oznaczało u niego pogardy dla świata, ale wolność od przywiązania do rzeczy materialnych. Franciszek uczył, że prawdziwe szczęście rodzi się z miłości, wdzięczności i bliskości Boga.

Bardzo ważna jest franciszkańska afirmacja natury. W Pieśni słonecznej Franciszek wychwala Boga przez słońce, księżyc, wodę, ogień, ziemię i całe stworzenie. Legendy o kazaniu do ptaków i wilku z Gubbio pokazują ideał pokoju między człowiekiem a naturą. Z tym wiąże się współczesne postrzeganie Franciszka jako patrona ekologii.

Przedstawiciele	Najważniejsze założenia	Najpopularniejsze dzieło
św. Franciszek z Asyżu, św. Bonawentura	Ideał ewangelicznej pokory, ubóstwa i miłości uniwersalnej. Franciszkanizm to postawa radosnej akceptacji świata jako dzieła Bożego: każda istota (zwierzę, roślina, człowiek) jest „bratem” stworzonym przez tego samego Boga. Głosi miłość do przyrody i bliźnich, dobroć, miłosierdzie oraz afirmację życia – radość z prostych rzeczy i dziękczynienie Stwórcy. Św. Franciszek żył w skrajnym ubóstwie, naśladując życie Chrystusa; w filozofii franciszkańskiej dobroć i wola (miłość) są ważniejsze niż intelekt. Światopogląd ten przeciwstawia się ascezie polegającej na umartwianiu – cierpienie nie jest celem samym w sobie, lecz gdy się pojawia, należy je znosić z pokorą. Ważne jest czynienie dobra tu i teraz.	św. Franciszek, Pieśń słoneczna (Hymn do słońca)