Humanizm renesansowy

Humanizm renesansowy to prąd intelektualny, kulturalny i literacki epoki odrodzenia. Jego początki sięgają XIV wieku we Włoszech, a pełny rozkwit przypada na XV i XVI wiek. Humanizm postawił w centrum zainteresowania człowieka, jego godność, rozum, wolność, wykształcenie, twórczość i życie doczesne. Nie oznaczało to prostego odrzucenia Boga ani religii. Wielu humanistów było ludźmi głęboko religijnymi. Chodziło raczej o przesunięcie akcentu: obok spraw wiecznych zaczęto silniej interesować się człowiekiem żyjącym tu i teraz, jego możliwościami, kulturą, językiem, ciałem, emocjami, społeczeństwem i państwem.

Hasłem często kojarzonym z humanizmem jest zdanie: Homo sum, humani nihil a me alienum puto, czyli „Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce”. Słowa te pochodzą z komedii starożytnego autora Terencjusza, ale w renesansie chętnie je przywoływano, ponieważ dobrze wyrażały zainteresowanie pełnią ludzkiego doświadczenia. Humanista chciał poznawać człowieka w różnych wymiarach: moralnym, intelektualnym, cielesnym, społecznym, politycznym i artystycznym.

Drugim ważnym hasłem epoki było ad fontes, czyli „do źródeł”. Oznaczało ono powrót do oryginalnych tekstów antycznych i biblijnych. Humaniści chcieli czytać dzieła starożytnych autorów w oryginale, badać języki klasyczne, poprawiać błędy kopistów i wracać do pierwotnego sensu tekstów. Stąd ogromne znaczenie filologii, łaciny, greki, retoryki, historii, poezji i filozofii moralnej. Program takiego wykształcenia nazywano studia humanitatis. Obejmował on między innymi gramatykę, retorykę, poezję, historię i etykę.

Humanizm renesansowy – cechy	Opis
Antropocentryzm	Człowiek w centrum zainteresowania. Fascynacja możliwościami, rozumem i wolnością człowieka. Doczesne życie nie jest tylko przygotowaniem do wieczności, ale ma własną wartość.
Powrót do antyku (ad fontes)	Studiowanie i naśladowanie starożytnych (literatura, filozofia, sztuka). Odrodzenie greckich i rzymskich ideałów piękna, równowagi, klasycznej edukacji (trivium, quadrivium).
Rozwój nauki i sztuki świeckiej	Zainteresowanie naukami przyrodniczymi (Kopernik – astronomia, Vesalius – anatomia), geografią (wielkie odkrycia geograficzne). W sztuce realizm, perspektywa, tematy mitologiczne obok religijnych. Literatura w językach narodowych (Dante, Szekspir, Cervantes).
Godność i wolność jednostki	Przekonanie o ogromnym potencjale człowieka. Mirandola: człowiek sam wybiera, kim będzie; Erazm: nawet głupota ludzka może nauczyć pokory; Machiavelli: człowiek może kształtować historię poprzez politykę. Optymistyczna wiara w postęp poprzez edukację i cnotę.

Humanizm opierał się na antropocentryzmie, czyli umieszczeniu człowieka w centrum refleksji. Trzeba jednak rozumieć to ostrożnie. Antropocentryzm renesansowy nie zawsze oznaczał przeciwstawienie człowieka Bogu. Często oznaczał przekonanie, że człowiek jako stworzenie Boże posiada szczególną godność, rozum i zdolność świadomego kształtowania własnego życia. Humanista wierzył, że człowiek powinien rozwijać talenty, poznawać świat, pracować nad sobą, tworzyć kulturę i aktywnie uczestniczyć w życiu społecznym.

Jednym z najważniejszych tekstów humanizmu była Mowa o godności człowieka Giovanniego Pico della Mirandoli. Autor przedstawiał człowieka jako istotę wyjątkową, ponieważ obdarzoną wolnością. Człowiek nie jest całkowicie zdeterminowany przez swoje miejsce w świecie. Może się rozwijać, doskonalić, wznosić ku temu, co duchowe, albo upadać ku temu, co niskie i zwierzęce. Z tego wynika renesansowa wiara w możliwość samokształtowania jednostki.

Z humanizmem wiąże się również ideał „człowieka renesansu”, czyli osoby wszechstronnie wykształconej, ciekawej świata, aktywnej i twórczej. Taki człowiek interesuje się literaturą, sztuką, nauką, filozofią, polityką, przyrodą i językami. Symbolami tego ideału są między innymi Leonardo da Vinci i Michał Anioł. Leonardo był artystą, konstruktorem, obserwatorem natury, badaczem anatomii i wynalazcą. Michał Anioł łączył geniusz rzeźbiarza, malarza, architekta i poety.

Renesansowi humaniści czerpali z antyku, ale nie chodziło im tylko o bierne naśladowanie starożytności. Antyk był dla nich źródłem wzorców piękna, harmonii, mądrości, obywatelskiej cnoty i sztuki słowa. Studiowali Platona, Arystotelesa, Cycerona, Horacego, Senekę, Wergiliusza i innych autorów klasycznych. Chętnie podejmowali motywy stoickie, epikurejskie i horacjańskie: umiar, cnotę, spokój ducha, radość życia, sławę poetycką i odpowiedzialność obywatelską.

Ważną postacią europejskiego humanizmu był Erazm z Rotterdamu. W Pochwale głupoty krytykował obłudę, ciasnotę umysłową, pustą uczoność, nadużycia duchowieństwa i społeczne przywary. Był zwolennikiem wykształcenia, umiarkowania, pokoju, rozumu i religijności wewnętrznej, a nie tylko zewnętrznych rytuałów. Jego humanizm miał charakter chrześcijański: nie odrzucał wiary, lecz chciał ją oczyścić z głupoty, fanatyzmu i powierzchowności.

Inną ważną postacią był Thomas More, autor Utopii. W dziele tym przedstawił wizję idealnego społeczeństwa, kierującego się rozumem, sprawiedliwością i troską o dobro wspólne. Utopia jest zarazem projektem społecznym i krytyką wad Europy XVI wieku: chciwości, niesprawiedliwości, nierówności i źle zorganizowanego życia publicznego.

Do humanizmu renesansowego należy także Niccolò Machiavelli, autor Księcia. Machiavelli analizował politykę w sposób świecki i realistyczny. Interesowało go to, jak władza działa w praktyce, jak utrzymać państwo i jak podejmować skuteczne decyzje polityczne. Często łączy się go z zasadą „cel uświęca środki”, ale trzeba pamiętać, że nie jest to dosłowny cytat z Machiavellego. Makiawelizm oznacza później postawę, w której skuteczność polityczna, racja stanu, podstęp lub przemoc zostają uznane za ważniejsze od tradycyjnych zasad moralnych. W kontekście maturalnym Machiavelli pokazuje świeckie, realistyczne i czasem bezwzględne spojrzenie na władzę.

Humanizm silnie wpłynął na sztukę renesansu. Artyści zaczęli uważnie obserwować naturę i ciało człowieka. Rozwijano studia nad anatomią, proporcją, perspektywą i światłem. Malarstwo zaczęło pokazywać świat z punktu widzenia ludzkiego obserwatora, a postać człowieka stała się jednym z głównych tematów sztuki. Nie oznaczało to zaniku tematyki religijnej, ale nawet sceny biblijne często przedstawiano z większym realizmem, psychologiczną głębią i zainteresowaniem ludzkimi emocjami.

W literaturze humanizm przyniósł rozwój języków narodowych, twórczości świeckiej, poezji osobistej, refleksji obywatelskiej i inspiracji antycznych. Ważne stały się tematy takie jak godność człowieka, sława poetycka, cnota, odpowiedzialność za ojczyznę, radość życia, przyjaźń, miłość, natura i przemijanie. Literatura nie ograniczała się już wyłącznie do tematów religijnych, choć religia nadal pozostawała bardzo ważna.

W Polsce humanizm renesansowy reprezentują przede wszystkim Mikołaj Rej, Jan Kochanowski i Andrzej Frycz Modrzewski. Mikołaj Rej jest ważny jako twórca piszący po polsku i obrońca języka narodowego. Słynne zdanie z jego twórczości brzmi: „A niechaj narodowie wżdy postronni znają, iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają”. Rej podkreślał wartość polszczyzny i rozwijał literaturę w języku ojczystym. W Żywocie człowieka poczciwego przedstawił ideał ziemianina żyjącego zgodnie z naturą, rozsądkiem, umiarem i porządkiem moralnym.

Porównanie – podobne i odmienne nurty	Opis (uproszczony, oczywiście)
Podobieństwo do Epikureizmu	Renesansowy humanizm nawiązywał m.in. do epikureizmu – odrodzeniowi myśliciele doceniali wartość życia doczesnego i ziemskich przyjemności. Podobnie jak Epikur, humaniści głosili, że człowiek powinien dążyć do szczęścia na ziemi, cieszyć się umiarkowanymi dobrami tego świata i unikać skrajności oraz fanatyzmu. W wielu humanistycznych dziełach (np. poezja Kochanowskiego) pojawiają się idee epikurejskie: pochwała umiarkowania, radość z życia, przyjaźni i piękna natury.
Różnica względem Tomizmu	Humanizm renesansowy stanowi zerwanie z dominującym w średniowieczu tomistycznym myśleniem scholastycznym. W odróżnieniu od tomizmu (skupionego na Bogu, teologii i uniwersalnym porządku), humanizm kładzie nacisk na sprawy ludzkie i świeckie – zainteresowanie polityką, historią, literaturą, sztuką. Zamiast abstrakcyjnych dysput scholastycznych, humaniści cenili praktyczną mądrość starożytnych, piękno języka i stylu oraz rozwój indywidualnych talentów. O ile tomizm podporządkowywał filozofię teologii, o tyle humanizm oddzielił filozofię i naukę od teologii, dając początek nowożytnej, świeckiej humanistyce.

Najwybitniejszym polskim poetą renesansu był Jan Kochanowski. Jego twórczość znakomicie pokazuje humanistyczne zainteresowanie człowiekiem. W Pieśniach i Fraszkach poeta łączy inspiracje antyczne, chrześcijańskie, stoickie, epikurejskie i horacjańskie. Pojawiają się u niego pochwała umiaru, cnoty, przyjaźni, życia rodzinnego, natury, biesiady i poetyckiej sławy. W utworze Na dom w Czarnolesie Kochanowski pokazuje ideał spokojnego, dobrego życia, w którym ważniejsze od bogactwa są zdrowie, czyste sumienie, życzliwość ludzi i opieka Boga.

Kochanowski podejmował także tematykę obywatelską. W Pieśni o spustoszeniu Podola ostrzegał przed zaniedbaniem obowiązków wobec ojczyzny i wzywał szlachtę do odpowiedzialności. W Odprawie posłów greckich pokazał mechanizmy złej polityki, egoizmu elit i upadku państwa, jeśli rządzący kierują się prywatnym interesem zamiast dobrem wspólnym. To bardzo ważny przykład renesansowego humanizmu obywatelskiego.

Andrzej Frycz Modrzewski, autor dzieła O poprawie Rzeczypospolitej, reprezentuje humanistyczną refleksję nad państwem, prawem i społeczeństwem. Krytykował niesprawiedliwość społeczną, nierówność wobec prawa i słabości ustroju. Proponował reformy edukacji, sądownictwa, Kościoła i państwa. Jego twórczość pokazuje, że humanizm renesansowy nie był tylko zachwytem nad antykiem, ale także próbą praktycznego ulepszania świata.

Ogromne znaczenie dla rozwoju humanizmu miał wynalazek druku. Johannes Gutenberg udoskonalił technikę druku ruchomą czcionką w połowie XV wieku, a Biblia Gutenberga powstała około 1455 roku. Druk przyspieszył obieg książek, ułatwił dostęp do wiedzy, wspierał rozwój edukacji, reformacji, nauki i literatur narodowych. Dzięki drukowi idee humanistyczne mogły rozprzestrzeniać się znacznie szybciej niż wcześniej.

Humanizm przyniósł również rozwój edukacji. Powstawały i reformowały się szkoły, akademie, gimnazja humanistyczne i uniwersytety. Nie należy jednak mówić, że dopiero renesans „wynalazł” uniwersytety, ponieważ wiele z nich istniało już w średniowieczu. Renesans zmienił natomiast program kształcenia: większe znaczenie zyskały języki klasyczne, retoryka, historia, literatura, filozofia moralna i samodzielne czytanie tekstów źródłowych.

Protokół 30%

Humanizm renesansowy to prąd intelektualny i kulturalny epoki odrodzenia. Jego początki sięgają XIV wieku we Włoszech, a rozkwit przypada na XV i XVI wiek. Humanizm stawiał w centrum zainteresowania człowieka, jego godność, rozum, wolność, wykształcenie, twórczość i życie doczesne. Nie oznaczał prostego odrzucenia Boga, ale przesunięcie uwagi ku człowiekowi i jego możliwościom.

Najważniejsze hasła humanizmu to Homo sum, humani nihil a me alienum puto, czyli „Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce”, oraz ad fontes, czyli „do źródeł”. Humaniści wracali do antyku, czytali teksty klasyczne i biblijne w oryginale, rozwijali filologię, retorykę, historię, poezję i filozofię moralną. Program takiego wykształcenia nazywano studia humanitatis.

Humanizm wiąże się z antropocentryzmem, czyli zainteresowaniem człowiekiem. Ważne są godność osoby ludzkiej, rozwój talentów, samokształcenie i aktywność w świecie. Przykładem jest Mowa o godności człowieka Pico della Mirandoli, w której człowiek zostaje ukazany jako istota wolna, mogąca kształtować samą siebie.

W Europie ważnymi humanistami byli Erazm z Rotterdamu, Thomas More, Pico della Mirandola i Niccolò Machiavelli. Erazm krytykował głupotę, fanatyzm i powierzchowną religijność. More w Utopii opisał idealne społeczeństwo. Machiavelli w Księciu analizował politykę w sposób świecki i realistyczny. Trzeba pamiętać, że zasada „cel uświęca środki” nie jest dosłownym cytatem z Machiavellego, ale późniejszym skrótem kojarzonym z makiawelizmem.

W Polsce humanizm reprezentują przede wszystkim Mikołaj Rej, Jan Kochanowski i Andrzej Frycz Modrzewski. Rej bronił języka polskiego. Kochanowski w Pieśniach, Fraszkach, Trenach i Odprawie posłów greckich pokazywał człowieka jako istotę rozumną, uczuciową, obywatelską i duchową. Modrzewski w dziele O poprawie Rzeczypospolitej podejmował temat reform państwa i sprawiedliwości społecznej.

Przedstawiciele	Najważniejsze założenia	Najpopularniejsze dzieło
Erazm z Rotterdamu, Giovanni Pico della Mirandola, Tomasz Morus	Antropocentryzm – w centrum zainteresowania stoi człowiek i jego ziemskie życie (w przeciwieństwie do średniowiecznego teocentryzmu). Humanizm odrodzenia nawiązuje do ideałów starożytnych: podkreśla godność i potencjał człowieka (Oratio de hominis dignitate Pico – „człowiek kowalem swojego losu”), afirmuje rozum, wiedzę i cnoty obywatelskie. Ad fontes – powrót do źródeł: studiowanie dzieł antyku (literatury, filozofii) celem odnowy kultury. Humanizm propaguje wszechstronne wykształcenie, rozwój sztuk i nauk; równowagę między wiarą a rozumem (wielu humanistów było ludźmi Kościoła, ale postulowali odnowę moralną i intelektualną). W etyce ważna jest harmonia, cnota obywatelska, odpowiedzialność za społeczeństwo, a także radość z życia doczesnego (umiarkowany epikureizm – korzystanie z uciech życia w granicach moralności).	Pico della Mirandola, Mowa o godności człowieka