John Ronald Reuel Tolkien – Hobbit, czyli tam i z powrotem

„Hobbit, czyli tam i z powrotem” to pełna przygód powieść fantasy dla młodszych czytelników. Autorem jest John Ronald Reuel Tolkien, angielski pisarz, który później napisał także trylogię Władca Pierścieni. Akcja tej historii dzieje się w świecie zwanym Śródziemie i opowiada o niesamowitej wędrówce małego hobbita, Bilba Bagginsa. Książka pełna jest barwnych opisów, magicznych stworzeń i ważnych wartości – dlatego warto poznać ją dokładnie przed egzaminem.

Na początku powieści Bilbo Baggins mieszka w ciepłym, wygodnym domu zwanym Bag End. Jako hobbit ma on niewielki wzrost i spokojny charakter – ceni dobre jedzenie, wygodne życie i… nicnierobienie. Bilbo nie lubi przygód ani nie szuka kłopotów. Pewnego dnia odwiedza go czarodziej Gandalf – postać o długiej brodzie i wielkiej mądrości. Gandalf proponuje Bilbowi udział w niezwykłej wyprawie. Towarzyszą mu krasnoludy prowadzone przez Thorina Dębową Tarczę. Bilbo początkowo odmawia, ale ostatecznie wyrusza z nimi w drogę, nie zdając sobie jeszcze sprawy z niebezpieczeństw, które go czekają. Krasnoludy chcą odzyskać ogromny skarb ukryty w Samotnej Górze, który strzegł straszny smok Smaug – Bilbo ma im w tym pomóc jako „włamywacz”, czyli poszukiwacz skarbów.

Już pierwsze etapy wyprawy są pełne przygód. Grupa Bilba i krasnoludów wędruje przez góry, gdzie spotyka trzech głodnych trolli. Bilbo – jedynie hobbit i więc niewielki – jest niemal złapany przez trolla i ukrywa się w jaskini. W porę wraca Gandalf i podstępem doprowadza trolli do zastygniecia, gdyż promienie księżyca zmieniają ich w kamień. Bohaterowie znajdują w jaskini troli skarby, m.in. elfi miecz i łuk, i mogą dalej kontynuować podróż.

Dalej Drużyna wkracza do Gór Mglistych i zostaje napadnięta przez gobliny – wielkie, dzikie istoty. Bilbo trafia wówczas osobno do jaskini, gdzie poznaje stworka Golluma. Gollum posiada magiczny złoty pierścień, który czyni niewidzialnym tego, kto go nosi. Bilbo wygrywa z Gollumem w grę zagadek i używa pierścienia, by zniknąć i uciec. Dzięki pierścieniowi odnajduje swoich kompanów – to pierwszy raz, gdy magia pierścienia ratuje Bilba z niebezpieczeństwa. Ten tajemniczy przedmiot będzie miał jeszcze duże znaczenie w całej historii.

Gdy drużyna wydostaje się z Gór Mglistych, wędrowcy docierają w końcu do lasu Mirkwood. Po drodze przystają w domu zmiennokształtnego Beorna – strażnika natury, który potrafi zmieniać się w niedźwiedzia. Beorn daje im schronienie i zapasy. Następnie hobbita i krasnoludy spotyka wiele niebezpieczeństw w gęstym Mrocznym Borze: wpadają w sidła olbrzymich pająków. Bilbo, posługując się pierścieniem, zostaje niewidzialny i udaje mu się uwolnić towarzyszy z pajęczej pułapki. Krótko potem krasnoludy zostają pojmane przez leśne elfy. Znów pomaga Bilbo: używa pierścienia i sprytu, by wyzwolić więźniów i umieścić ich w beczkach, które spływają rzeką. W ten sposób bohaterowie docierają do krainy ludzi nad jeziorem, niedaleko Samotnej Góry.

W końcu drużyna dociera do Samotnej Góry, gdzie leży skarbiec krasnoludów. Bilbo wkrada się do wnętrza góry i rozmawia ze smokiem Smaugiem, który strzeże wszystkich kosztowności. Smok rozpoznaje, że ktoś jest w kopalniach, i wyrusza spalić miasteczko nad jeziorem, w którym mieszkają ludzie zwani Laketown. W trakcie ataku Bard – dzielny łucznik z Laketown – trafia czarną strzałą w serce Smauga. Smok pada martwy w wodach jeziora, a mieszkańcy świętują zwycięstwo.

Zanim jednak bohaterowie mogą odzyskać skarb, wybucha konflikt o podział złota. Śledząc walkę ze Smaugiem, nadchodzi król elfów wraz z wojownikami i rządzący ludzie z miasta nad jeziorem, domagając się części skarbu, ponieważ Pomogli Bilbowi i Thorinowi w zabiciu smoka. Thorin początkowo nie chce nic oddać. Wtedy z Gór Mglistych napływa kolejny wróg – ogromna armia goblinów i wilków. Rozpoczyna się „Bitwa Pięciu Armii”: sojusznicy (krasnoludy, elfy i ludzie) muszą walczyć przeciwko goblinom i ich sprzymierzeńcom. Bilbo dzięki pierścieniowi unika walki – staje się niewidzialny i obserwuje bitwę z ukrycia. Z pomocą przychodzą gigantyczne orły i ostatecznie dobro zwycięża, choć niektórzy dobrzy bohaterowie giną. W bitwie umiera Thorin, a część krasnoludów traci życie.

Na koniec Bilbo wraca do własnego domu w Shire. Odbywa się to wiele lat po jego wyjściu – spędził w podróży około sześćdziesięciu lat, choć hobbici liczą czas inaczej. Po powrocie okazuje się, że rodzina uznała go za zmarłego i wprowadziła do jego domu teścia. Bilbo musiał się trochę namęczyć (drewniana szufla i groźba ognia) by odzyskać swój dom. Mimo to bohater jest szczęśliwy, bo przecież przeżył tak wielką przygodę. Istotna jest w tym wszystkim przemiana Bilba: z nieśmiałego i wygodnego hobbita stał się mądrym, odważnym i pomocnym przyjacielem.

Poniższa tabela przedstawia niektórych z głównych bohaterów oraz ich cechy:

Bohater	Rola w opowieści	Cechy charakteru
Bilbo Baggins	Główny bohater, hobbit – włamywacz	Odważny, sprytny, lojalny, skromny
Gandalf	Czarodziej pomagający wyprawie	Mądry, dobrotliwy, opiekuńczy
Thorin Dębowa Tarcza (krasnolud)	Przywódca drużyny, odzyskuje skarb	Dumny, odważny, honorowy, ale też zbyt przywiązany do skarbu
Gollum	Dziwna istota z podziemi (były posiadacz pierścienia)	Podstępny, samotny, nieufny
Smaug	Smok strzegący skarbu w Samotnej Górze	Potężny, chciwy, gwałtowny

W „Hobbicie” występują ważne motywy i wartości bliskie uczniowi. Po pierwsze – przemiana bohatera: Bilbo pokazuje, że nawet z pozoru nieśmiały, mały człowiek może okazać się bohaterem (wielokrotnie ratuje kompanów pomysłowością). Ważna jest też przyjaźń i lojalność – drużyna Bilba wspiera się wzajemnie, dzieląc trudy wędrówki. Motywem kluczowym jest także niebezpieczeństwo chciwości: Smok Smaug i przemiana Thorina ukazują, jak zgubne może być nadmierne przywiązanie do bogactwa. Hobbit uczy także odwagi i przezwyciężania strachu – bohaterowie często muszą pokonać własne obawy (np. Bilbo wobec trolli i pająków). Przesłaniem jest, że warto być odważnym i lojalnym przyjacielem, a także że bogactwo i sława nie są ważniejsze niż miłość i przyjaźń.

Forma i styl utworu również są istotne. Hobbit to powieść przygodowa i baśń fantasy opowiedziana przez narratora w trzeciej osobie. Książka obfituje w szczegółowe opisy przyrody i wnętrz (jak dom Bilba czy jaskinia Smauga), elementy humorystyczne (zwłaszcza przy scenach z krasnoludami i przemianami postaci), oraz klasyczne motywy fantastyczne (m.in. mówiące zwierzęta – orły, i magiczne przedmioty – pierścień). W tekście pojawiają się dialogi bohaterów, dzięki którym lepiej poznajemy ich charaktery. Podstawa programowa wymaga, by uczeń potrafił wskazać gatunek i cechy charakterystyczne utworu – Hobbit łączy elementy powieści przygodowej z baśnią, co należy zauważyć podczas analizy.

Przygotowując się do sprawdzianu lub egzaminu, warto pamiętać o kluczowych elementach Hobbita. Uczeń powinien umieć streścić fabułę i opisać główne wydarzenia – na przykład przygody z trollami, jaskinię Golluma czy bitwę z goblinami. Ważne jest również charakteryzowanie bohaterów – umiejętność wymienienia cech Bilba, Thorina, Gandalfa czy Smauga. Należy też wskazać główne tematy i przesłania, takie jak odwaga, przyjaźń i pokonywanie chciwości. Podstawa programowa podkreśla, że uczeń powinien potrafić uzasadnić własne rozumienie utworu – np. opowiedzieć, jak zmienił się Bilbo podczas podróży i co to znaczy dla czytelnika. Przykładowe zadania egzaminacyjne mogą dotyczyć omówienia, czego Bilbo nauczył się od wyprawy, oraz jak ta przygoda inspiruje do odwagi i pomocy innym.