Kwiatki św. Franciszka

„Kwiatki świętego Franciszka” to zbiór krótkich opowieści o życiu, cudach, nauczaniu i duchowości św. Franciszka z Asyżu oraz jego pierwszych towarzyszy. Utwór należy do literatury hagiograficznej, czyli związanej z przedstawianiem żywotów świętych. Nie jest jednak ścisłą biografią w dzisiejszym sensie. To raczej zbiór budujących historii, legend, przykładów i anegdot, których celem jest pokazanie świętości Franciszka oraz ideałów franciszkańskich.

Dzieło znane jako „Fioretti di San Francesco” powstało w XIV wieku jako włoska adaptacja wcześniejszych łacińskich opowieści o Franciszku i jego współbraciach, zwłaszcza zbioru „Actus beati Francisci et sociorum eius”, czyli „Czynów błogosławionego Franciszka i jego towarzyszy”. Autor włoskiej wersji pozostaje anonimowy. Najczęściej mówi się o przekładzie lub swobodnej adaptacji łacińskich materiałów franciszkańskich, a nie o dziele jednego pewnego autora.

Tytuł „Kwiatki” ma znaczenie symboliczne. Sugeruje zbiór drobnych, pięknych i wonnych opowieści, które mają budzić duchową radość. Każda historia jest jak mały kwiat: prosta, barwna, często wzruszająca, a jednocześnie niosąca morał. Można więc rozumieć tytuł jako zbiór „kwiatów” franciszkańskich cnót: pokory, ubóstwa, miłości, prostoty, radości, wiary i braterstwa.

W popularnej wersji „Kwiatki” obejmują 53 rozdziały, choć różne wydania mogą zawierać także dodatki, na przykład opowieści o stygmatach św. Franciszka. Zbiór nie ma charakteru jednolitej, chronologicznej biografii. Składa się z luźno powiązanych epizodów: opowieści o kazaniu do ptaków, oswojeniu wilka z Gubbio, braterskiej wspólnocie pierwszych franciszkanów, cudach, pokorze, ubóstwie, doskonałej radości i świętości Franciszka.

Utwór został spisany w języku włoskim ludowym, a nie po łacinie, dzięki czemu mógł trafić do szerszego kręgu odbiorców. Jego prosty, obrazowy styl sprawił, że był zrozumiały dla zwykłych wiernych. To bardzo ważne: „Kwiatki” popularyzowały franciszkanizm nie przez trudną teologię, lecz przez konkretne, łatwe do zapamiętania historie.

Święty Franciszek – postać i kontekst historyczny (niestety, istotne pod kątem matury i wymogów CKE)

Franciszek z Asyżu żył na przełomie XII i XIII wieku, najczęściej podaje się lata 1181 lub 1182–1226. Był jedną z najważniejszych postaci średniowiecznego chrześcijaństwa: założycielem zakonu Braci Mniejszych, reformatorem duchowości, kaznodzieją ubóstwa i miłości, a po śmierci jednym z najbardziej czczonych świętych Kościoła.

Urodził się jako Giovanni di Pietro di Bernardone, syn zamożnego kupca z Asyżu. W młodości prowadził życie światowe: marzył o sławie rycerskiej, lubił zabawę i towarzystwo. Po doświadczeniach wojny, niewoli, choroby i duchowego kryzysu przeszedł głęboką przemianę. Około 1205–1206 roku zaczął odwracać się od dawnego życia. Symbolicznym momentem było publiczne wyrzeczenie się majątku ojca i przywilejów społecznych. Franciszek wybrał radykalne ubóstwo, prostą tunikę, życie z jałmużny i służbę ludziom ubogim, chorym oraz odrzuconym.

Ważne jest jednak, aby nie przedstawiać Franciszka jako człowieka, który całkowicie odrzucił świat. Jego postawa różni się od skrajnej, izolacyjnej ascezy. Franciszek nie uciekł od ludzi, nie zamknął się w samotności i nie głosił pogardy wobec stworzenia. Przeciwnie — żył wśród ludzi, wędrował, głosił kazania, pomagał biednym, cieszył się światem jako dziełem Boga i nazywał stworzenia braćmi oraz siostrami.

Zgromadził wokół siebie uczniów, z których powstał zakon Braci Mniejszych. Nazwa ta oznacza pokorę: bracia mieli być „mniejsi”, czyli najniżsi, służebni, ubodzy i bliscy prostym ludziom. Nie należy jednak utożsamiać określenia „Bracia Mniejsi” ze zwierzętami. Franciszek nazywał zwierzęta i elementy natury braćmi oraz siostrami, ale „Bracia Mniejsi” to nazwa wspólnoty zakonnej.

Reguła franciszkańska została najpierw zatwierdzona ustnie przez papieża Innocentego III, a ostatecznie zatwierdzona jako tzw. reguła zatwierdzona przez papieża Honoriusza III w 1223 roku. W 1224 roku Franciszek otrzymał stygmaty na górze Alwerni, czyli rany podobne do ran ukrzyżowanego Chrystusa. Zmarł w 1226 roku, a już w 1228 roku został kanonizowany.

Życie Franciszka przypadło na okres wielkich napięć społecznych i religijnych: rozwijały się miasta, rosły nierówności, Kościół zmagał się z krytyką bogactwa duchowieństwa, a Europa żyła także ideą krucjat. Franciszek odpowiedział na te problemy nie przemocą ani buntem politycznym, lecz radykalnym powrotem do Ewangelii: ubóstwa, pokory, pokoju i miłości.

Radosna duchowość franciszkańska

„Kwiatki świętego Franciszka” służą przede wszystkim przedstawieniu duchowości franciszkańskiej. Jest to religijność oparta na prostocie, pokorze, ubóstwie, miłości do Boga i ludzi, radości, braterstwie oraz zachwycie nad światem stworzonym.

Nie oznacza to, że franciszkanizm całkowicie odrzuca ascezę. Franciszek był człowiekiem bardzo wymagającym wobec siebie, praktykował ubóstwo, post, pokutę i wyrzeczenie. Różnica polega na tym, że jego asceza nie wynikała z pogardy dla świata, lecz z miłości do Chrystusa i pragnienia wolności od posiadania. Franciszek nie uczył nienawiści do ciała, natury ani życia. Uczył, że świat jest dobry, bo został stworzony przez Boga, a człowiek powinien korzystać z niego z wdzięcznością, pokorą i odpowiedzialnością.

Franciszkanizm był więc w średniowieczu świeżym i bardzo pociągającym modelem świętości. Pokazywał, że świętym można być nie tylko przez samotne umartwienie, ale także przez radosną służbę ludziom, miłość do biednych, przebaczenie, prostotę życia i zachwyt nad Bożym stworzeniem.

Jedną z najważniejszych cech franciszkanizmu jest afirmacja świata jako dzieła Boga. Franciszek patrzył na przyrodę nie jak na przeszkodę w drodze do zbawienia, lecz jak na znak Bożej dobroci. Słońce, księżyc, woda, ogień, ziemia, ptaki i zwierzęta były dla niego częścią wielkiej rodziny stworzenia.

W „Kwiatkach” szczególnie znana jest opowieść o kazaniu do ptaków. Franciszek przemawia do ptaków jak do istot zdolnych chwalić Boga. Przypomina im, że otrzymały od Stwórcy skrzydła, wolność, powietrze i pożywienie. Ptaki słuchają go uważnie, a scena ta pokazuje harmonię między człowiekiem świętym a naturą.

Równie słynna jest opowieść o wilku z Gubbio. Wilk terroryzował mieszkańców miasta, napadał na ludzi i zwierzęta. Franciszek nie zabija go, lecz wychodzi mu naprzeciw i przemawia do niego słowami: „bracie wilku”. Rozpoznaje w nim nie tylko bestię, ale także stworzenie Boże, które działa z głodu i dzikości. Doprowadza do pojednania między wilkiem a ludźmi: mieszkańcy zobowiązują się go karmić, a wilk przestaje ich atakować.

Ta historia ma sens symboliczny. Wilk może oznaczać agresję, lęk, przemoc i zło, które zostają przemienione nie przez siłę, lecz przez dobroć, zaufanie i miłosierdzie. Opowieść pokazuje też franciszkańską wizję pokoju między człowiekiem a naturą. Dlatego św. Franciszek bywa współcześnie nazywany patronem ekologów i symbolem chrześcijańskiej troski o stworzenie.

Drugą podstawową wartością franciszkańską jest ubóstwo. Franciszek odrzucił bogactwo nie dlatego, że uważał materię za złą, lecz dlatego, że chciał być wolny od posiadania i jak najpełniej naśladować ubogiego Chrystusa. Ubóstwo było dla niego drogą do wolności, pokory i braterstwa z najuboższymi.

W tradycji franciszkańskiej pojawia się obraz Pani Biedy, którą Franciszek kocha jak najcenniejszą oblubienicę. To piękna alegoria pokazująca, że ubóstwo nie jest dla niego przekleństwem, ale dobrowolnie wybraną wartością duchową. Człowiek ubogi nie pokłada nadziei w majątku, lecz w Bogu.

Pokora Franciszka przejawia się w jego stosunku do ludzi. Nie wywyższa się, nie gardzi grzesznikami, nie odrzuca chorych i ubogich. Szczególne znaczenie ma jego stosunek do trędowatych. W biograficznej tradycji franciszkańskiej spotkanie z trędowatym jest jednym z kluczowych momentów przemiany świętego: Franciszek przezwycięża wstręt i lęk, a w człowieku odrzuconym rozpoznaje obecność Chrystusa.

Bardzo ważna jest opowieść o doskonałej radości. Franciszek tłumaczy bratu Leonowi, że prawdziwa radość nie polega na sukcesie, sławie, uznaniu ani nawet na czynieniu cudów. Doskonała radość pojawia się wtedy, gdy człowiek potrafi z pokorą, cierpliwością i miłością znosić upokorzenie, odrzucenie i cierpienie. Franciszek każe wyobrazić sobie sytuację, w której bracia wracają nocą do klasztoru zmarznięci i głodni, ale zostają odrzuceni i pobici przez współbraci. Jeśli mimo tego zachowają pokój serca i miłość, osiągną doskonałą radość.

Ta opowieść pokazuje paradoks franciszkańskiej duchowości. Radość nie zależy od zewnętrznego powodzenia. Jest owocem wewnętrznej wolności, pokory i zjednoczenia z Chrystusem.

Styl i kompozycja Kwiatków (i’m sorry, to ważne)

„Kwiatki świętego Franciszka” zostały napisane stylem prostym, obrazowym i pełnym wdzięku. Narracja często przypomina gawędę, legendę lub budującą opowiastkę. Zdania są zwykle nieskomplikowane, wydarzenia przedstawione jasno, a każda historia prowadzi do morału albo duchowej puenty.

Autor nie dąży do psychologicznej głębi w nowoczesnym sensie. Postacie są często przedstawione przez swoje czyny i cnoty. Franciszek jest wzorem świętości, bracia ukazują różne odmiany prostoty, pokory i gorliwości, a ludzie grzeszni zostają skontrastowani z miłosierdziem świętego.

Ważną cechą utworu jest jego epizodyczność. „Kwiatki” nie tworzą ciągłej biografii od narodzin do śmierci Franciszka. To zbiór scen, które można czytać osobno. Każdy rozdział ma własny temat, własny przykład i własną puentę. Razem tworzą jednak spójny obraz duchowości franciszkańskiej.

Utwór ma także charakter parenetyczny. Oznacza to, że przedstawia wzorzec postępowania. Czytelnik ma podziwiać Franciszka, ale także uczyć się od niego: prostoty, pokory, miłości, ubóstwa, radości i ufności wobec Boga.

W polskiej kulturze szczególne znaczenie miał przekład Leopolda Staffa, opublikowany na początku XX wieku. Staff był poetą zafascynowanym franciszkańską pogodą ducha, prostotą i afirmacją życia. Jego przekład przyczynił się do popularności „Kwiatków” w Polsce i do utrwalenia pojęcia franciszkanizmu jako postawy miłości do świata, pokory i duchowej radości.

Franciszkanizm a ascetyzm św. Aleksego

Na maturze bardzo często zestawia się model świętości franciszkańskiej z modelem świętości znanym z „Legendy o św. Aleksym”. To porównanie jest bardzo ważne, ponieważ pokazuje dwa różne średniowieczne wzorce parenetyczne.

Święty Aleksy reprezentuje model skrajnej ascezy. Odrzuca rodzinę, małżeństwo, majątek i pozycję społeczną. Wybiera samotność, cierpienie, upokorzenie i anonimowość. Jego świętość polega na radykalnym wyrzeczeniu się świata. Ciało, wygoda, relacje rodzinne i życie społeczne są przedstawione jako przeszkody na drodze do Boga.

Święty Franciszek również wyrzeka się majątku i wybiera ubóstwo, ale jego postawa ma inny charakter. Nie ucieka od ludzi, lecz idzie do nich. Nie gardzi światem, lecz widzi w nim dzieło Boga. Nie wybiera samotnego ukrycia, lecz wspólnotę braci. Nie skupia się na cierpieniu dla samego cierpienia, lecz na miłości, służbie i radości.

Można więc powiedzieć, że św. Aleksy pokazuje świętość przez odrzucenie świata, a św. Franciszek — świętość przez przemienione, pełne miłości uczestnictwo w świecie. Aleksy ucieka od ludzi, Franciszek ich szuka. Aleksy ukrywa swoją tożsamość, Franciszek głosi Ewangelię publicznie. Aleksy budzi podziw dla heroicznego wyrzeczenia, Franciszek budzi bliskość, ciepło i nadzieję.

Nie należy jednak upraszczać tego przeciwstawienia. Franciszek też był ascetą, a jego ubóstwo było radykalne. Różnica polega na tonie duchowości: u Aleksego dominuje samotne umartwienie, u Franciszka — radosna pokora i miłość do stworzenia. Święty Franciszek zapoczątkował jeden z najważniejszych modeli świętości w kulturze europejskiej. Jego wpływ wykracza daleko poza średniowiecze. Do dziś jest kojarzony z pokojem, prostotą, miłością do ubogich, troską o zwierzęta i szacunkiem dla natury.

Bardzo ważnym tekstem samego Franciszka jest „Pieśń słoneczna”, nazywana także „Pochwałą stworzenia”. To jeden z najstarszych zabytków literatury włoskiej. Franciszek chwali w niej Boga przez brata Słońce, siostrę Wodę, brata Ogień, matkę Ziemię i siostrę Śmierć. Utwór ten doskonale wyraża franciszkańską wizję świata: wszystko, co istnieje, jest darem Boga i powinno prowadzić człowieka do wdzięczności.

W literaturze polskiej motywy franciszkańskie szczególnie wyraźnie powróciły w Młodej Polsce i na początku XX wieku. Była to epoka silnych nastrojów pesymistycznych, dekadenckich i katastroficznych, dlatego franciszkańska pogoda ducha mogła stać się przeciwwagą dla rozpaczy.

Jan Kasprowicz w późniejszej twórczości, zwłaszcza w tomie „Księga ubogich”, odszedł od buntowniczego tonu swoich wcześniejszych hymnów i zwrócił się ku prostocie, pokorze, naturze i pogodzeniu z losem. W jego późnej poezji widać franciszkańską akceptację świata i zachwyt nad zwykłym istnieniem.

Leopold Staff także bywa łączony z franciszkanizmem. W jego twórczości pojawia się pochwała prostoty, codzienności, uśmiechu, pracy, natury i zgody na życie mimo cierpienia. Trzeba jednak pamiętać, że Staff łączy franciszkanizm z innymi tradycjami: klasycyzmem, stoicyzmem i humanizmem. Jego postawa nie jest czysto franciszkańska, ale bliska duchowi pogody, umiaru i afirmacji istnienia. Franciszkanizm można także zestawiać z późniejszą literaturą ekologiczną i humanistyczną. Postawa Franciszka uczy, że człowiek nie jest panem świata w sensie brutalnego władcy, lecz opiekunem stworzenia i bratem innych istot. To sprawia, że jego duchowość jest zaskakująco aktualna.