Last but not least – Stanisław August Poniatowski

Ostatnim monarchą Rzeczypospolitej szlacheckiej został Stanisław August Poniatowski (panował 1764–1795), wybrany na króla w okolicznościach silnego nacisku rosyjskiego. Był on synem magnackiej rodziny Czartoryskich (przez matkę Konstancję Czartoryską) i protegowanym carycy Katarzyny II, z którą młody Poniatowski utrzymywał kiedyś bliskie relacje na dworze petersburskim. Po śmierci Augusta III w 1763 r., stronnictwo “Familii” Czartoryskich, dążące do reform, przekonało Katarzynę, by poparła Stanisława jako dogodnego kandydata. W 1764 r., w obecności wojsk rosyjskich, zwołano elekcję, która okrzyknęła Stanisława Augusta królem Polski.

Rok	Wydarzenie (panowanie Stanisława Augusta)
1764	Elekcja Stanisława Augusta Poniatowskiego na króla (z woli carycy Katarzyny II). Początek reform Familii Czartoryskich – usprawnienie skarbu, mennicy, ograniczenie liberum veto w sprawach ekonomicznych.
1765	Założenie Szkoły Rycerskiej w Warszawie (kształcenie kadetów). Utworzenie Teatru Narodowego (pierwszy publiczny teatr polski). Wydawanie “Monitora”.
1767–68	Sejm Repninowski – narzucone przez Rosję “prawa kardynalne”, równouprawnienie dysydentów. Repnin porywa opozycję (Sołtyk, Załuski). Wybuch konfederacji barskiej przeciw Rosji i królowi.
1770–71	Działania konfederacji barskiej (m.in. obrona Częstochowy). Próba porwania króla (nieudana). Szerzenie idei niepodległościowej.
1772	I rozbiór Polski (Rosja, Prusy, Austria). Utrata ok. 30% terytorium.
1773	Sejm Rozbiorowy – zatwierdzenie rozbioru. Powstanie Komisji Edukacji Narodowej – pionierskiej instytucji reformy oświaty (likwidacja jezuitów).
1775	Ustanowienie Rady Nieustającej (rząd z 36 osób) – częściowa stabilizacja administracji (ale pod kontrolą Rosji).
1788–92	Obrady Sejmu Wielkiego (Czteroletniego) – bez udziału obcych wojsk. Stopniowe reformy: powiększenie armii do 100 tys. (teoretycznie), opodatkowanie dóbr szlacheckich i kościelnych, ustawa o miastach (1791) – prawa dla mieszczan. 3 maja 1791 – uchwalenie Konstytucji 3 Maja.
1792	Konfederacja targowicka (zdrajcy w porozumieniu z carycą). Wojna polsko-rosyjska w obronie Konstytucji – bitwy pod Zieleńcami i Dubienką (wyróżnienie Virtuti Militari). Król Stanisław August kapituluje i przystępuje do Targowicy (lipiec 1792).
1793	II rozbiór Polski (Rosja, Prusy) – Rzeczpospolita zredukowana do połowy dawnego obszaru. Sejm grodzieński ostatnim sejmem I RP (pod przymusem akceptuje rozbiór).
1794	Insurekcja kościuszkowska – powstanie narodowe przeciw zaborcom. Zwycięstwo pod Racławicami (kwiecień). Uniwersał Połaniecki (maj) – obietnice dla chłopów. Klęska pod Maciejowicami (październik), upadek powstania po rzezi Pragi (listopad).
1795	III rozbiór Polski – likwidacja państwa przez Rosję, Prusy, Austrię. Abdykacja Stanisława Augusta (25 listopada 1795) – koniec epoki staropolskiej.

Nowy władca był człowiekiem wykształconym, światłym – prawdziwym oświeceniowym monarchą w zamiarach. Rozumiał konieczność przeprowadzenia reform, unowocześnienia państwa i ograniczenia wpływów magnaterii. Jednak jego położenie było niezwykle trudne: tron zawdzięczał carycy Katarzynie, co od początku podkopywało jego autorytet wśród części szlachty (widziano w nim “marionetkę” rosyjską). Rzeczpospolita znajdowała się pod ścisłą kontrolą dworów Petersburga i Berlina – każdy radykalny krok musiał liczyć się z ingerencją sąsiadów.

Stanisław August na początku swoich rządów, wspólnie ze stronnictwem Familii, przeprowadził kilka umiarkowanych reform, korzystając z poparcia Rosji (Katarzyna początkowo pozwalała mu na pewne ulepszenia, by wzmocnić sojusznika). Udało się zreformować system skarbowy (wprowadzenie cła generalnego), powołano Komisje Wojskowe i Skarbowe (zalążki ministerstw), utworzono Menicę i zaczęto bicie monety, uporządkowano system ceł. Król otaczał się gronem światłych doradców (Hugo Kołłątaj, bracia Czartoryscy, później Stanisław Staszic). Z jego inicjatywy w 1765 r. założono Szkołę Rycerską (Korpus Kadetów) – pierwszą w Rzeczypospolitej świecką szkołę państwową kształcącą oficerów i urzędników w duchu patriotycznym. Zaczął wydawać nowoczesne czasopismo “Monitor” o tematyce społeczno-politycznej, wspierał rozwój malarstwa, literatury i nauki (przy jego dworze działało wielu artystów, m.in. malarz Marcello Bacciarelli). W 1766 r. planował powiększenie wojska i reformę liberum veto, ale tu natrafił już na opór ambasadora rosyjskiego Mikołaja Repnina. Rosja nie życzyła sobie wzmocnienia Polski.

Pretekstem do ingerencji stała się sprawa dysydentów (innowierców). W Rzeczypospolitej szlachta prawosławna i protestancka była formalnie pozbawiona pewnych praw politycznych (m.in. zakaz piastowania niektórych urzędów), co sąsiednia Rosja wykorzystała propagandowo jako powód “obrony prawosławnych”. W 1767 r. Repnin zorganizował konfederacje innowiercze (w Słucku, Toruniu) i katolicką opozycyjną (w Radomiu) przeciw królowi i Familii. Pod bagnetami rosyjskimi zwołano Sejm Repninowski (1767–1768), który narzucił Rzeczypospolitej gwarancje rosyjskie ustroju (prawa kardynalne – niezmienne zasady: liberum veto, wolna elekcja, unie realne itd., zostały zatwierdzone i zagwarantowane przez carycę). Ambasador Repnin posunął się do bezprecedensowego aktu – aresztował i wywiózł w głąb Rosji krnąbrnych polskich posłów (m.in. biskupów: kijowskiego Józefa Załuskiego i krakowskiego Kajetana Sołtyka) sprzeciwiających się dyktatowi. Król i sejm zostali zmuszeni do potulnego przyjęcia dyktatu Rosji: ogłoszono równouprawnienie dysydentów (co wzburzyło szlachtę katolicką) i uchwalono “prawa kardynalne” z gwarancją rosyjską.

Reakcją polskiego obozu patriotyczno-katolickiego na poniżenie kraju była konfederacja barska (1768–1772). Szlachta zawiązała związek zbrojny w Barze na Podolu, pod hasłem obrony wiary katolickiej i wolności, de facto przeciw dominacji rosyjskiej i królowi (uznając go za narzędzie Rosji). Rozgorzała kilkuletnia wojna domowa i partyzancka przeciw wojskom rosyjskim i królewskim. Konfederaci barscy, choć pełni zapału (to z ich kręgu wywodzi się slogan “Wiara i Wolność”), byli słabo zorganizowani. Toczyli jednak liczne bitwy z Moskalami – m.in. Kazimierz Pułaski wsławił się obroną Częstochowy (1770). Król Stanisław August początkowo lawirował, potępiając oficjalnie konfederację, ale też próbując negocjować z jej przywódcami. Ostatecznie przeważyła militarna potęga Rosji – konfederacja barska została pokonana (ostatni punkt oporu na Jasnej Górze padł w 1772). W czasie trwania konfederacji doszło do dramatycznego wydarzenia: w 1771 r. podjęto próbę porwania króla (spiskowcy konfederaccy uprowadzili Stanisława Augusta nocą w Warszawie, lecz po kilku godzinach go porzucili – król ocalał; porwanie to odbiło się echem w Europie jako akt anarchii).

Wykorzystując chaos i słabość Polski, trzy sąsiadujące mocarstwa – Rosja, Prusy i Austria – porozumiały się, by dokonać I rozbioru Rzeczypospolitej (1772). Pretekstem była konieczność “zaprowadzenia porządku” w Polsce i rzekome prawa historyczne do przygranicznych ziem. W 1772 r. armie trzech zaborców wkroczyły i zajęły znaczne obszary: Rosja zagarnęła wschodnią Białoruś (po Dźwinę i Dniepr), Prusy – Warmią i większość Pomorza Gdańskiego (bez Gdańska) oraz Wielkopolski nad Noteć (nazywając to Prusami Zachodnimi, co odcięło Polskę od morza), Austria – bogate tereny południowe zwane Galicją (Małopolska na wschód od Wisły z Lwowem). Łącznie Polska utraciła około 1/3 terytorium i ludności. Stanisław August i ostatni wierny mu sejm (1773) zmuszeni zostali do ratyfikacji rozbioru – pod groźbą dalszej okupacji. Na Sejmie Rozbiorowym 1773–1775 król próbował jeszcze targować się o jak najmniejsze ustępstwa, ale bezskutecznie – musiał zaprzysiąc traktaty rozbiorowe.

Paradoksalnie, po I rozbiorze nastąpił okres, w którym możliwe stały się poważne reformy – rozbiór wstrząsnął sumieniami wielu elit, a jednocześnie zaborcy (zwłaszcza Rosja, główny rozgrywający) uznali, że pewna modernizacja Polski może służyć ich interesom (silna anarchia przestała być im potrzebna, skoro i tak kontrolowali kraj). W 1773 r. sejm powołał pierwsze w Polsce ministerium edukacji – Komisję Edukacji Narodowej – unikatową instytucję, która przejęła majątek skasowanego zakonu jezuitów i zajęła się reformą oświaty. KEN unowocześniła programy nauczania, stworzyła seminaria nauczycielskie, wydała nowe podręczniki – była to pierwsza nowoczesna władza oświatowa w Europie. W 1775 utworzono także Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych dla opracowania podręczników. Ponadto Sejm Rozbiorowy zreformował ustrój: ustanowiono Radę Nieustającą (1775) – namiastkę rządu złożonego z 36 posłów i senatorów w pięciu departamentach (sprawy zagraniczne, policja, sprawiedliwość, wojsko, skarb). Rada Nieustająca usprawniła nieco administrację i unowocześniła gospodarkę (znosząc np. część ceł wewnętrznych). Król przewodniczył Radzie, co wzmocniło nieco jego pozycję (choć wielu reformatorów krytykowało Radę jako “narzędzie Rosji” hamujące bardziej śmiałe reformy).

Lata 1772–1788 to tzw. okres stanisławowski – czas odbudowy kulturalnej i częściowo gospodarczej kraju pod rządami Stanisława Augusta. Sam król w każdy czwartek organizował obiady czwartkowe – spotkania uczonych, literatów (Ignacy Krasicki, Franciszek Bohomolec, Adam Naruszewicz) w Zamku Królewskim lub Łazienkach, by dyskutować o sztuce i oświeceniowych ideach. Rozkwit przeżywało malarstwo (Marcello Bacciarelli, Canaletto – malował weduty Warszawy na zlecenie króla), teatr (Wojciech Bogusławski założył Teatr Narodowy), rozwijała się publicystyka polityczna (Staszic, Kołłątaj anonimowo wydawali pisma o reformach). Król sponsorował wiele inicjatyw – np. malarstwo (“Poczet królów polskich” Bacciarellego), kolekcjonował dzieła sztuki, zainicjował budowę eleganckiego zespołu pałacowo-parkowego Łazienki Królewskie w Warszawie, gdzie powstał słynny klasycystyczny Pałac na Wodzie. Pod względem gospodarczym nastąpiło pewne ożywienie: szlachta zakładała manufaktury, rosła produkcja rolna (eksport zboża się wzmógł po 1775), miastom przyznano nieco większe prawa.

Kulminacją pozytywnych przemian był okres Sejmu Wielkiego (1788–1792), zwanego także Czteroletnim. Wykorzystując zaangażowanie Rosji w wojnie z Turcją (od 1787), stronnictwo patriotyczne w Polsce zdołało zwołać sejm “na wolnej stancji” (bez obcych gwarancji) i przeforsować szereg reform wzmacniających państwo. Stanisław August, początkowo niezdecydowany (wahał się między orientacją prorosyjską a reformami), ostatecznie przyłączył się do obozu patriotów i odegrał istotną rolę w pracach nad nową konstytucją. 3 maja 1791 r. Sejm uchwalił Konstytucję 3 Maja – pierwszą w Europie nowoczesną ustawę zasadniczą. Konstytucja wprowadzała ustrój monarchii konstytucyjnej dziedzicznej (tron miano po Poniatowskim przekazać dynastii saskiej Wettinów – by zapewnić sojusz i ciągłość), zniosła liberum veto i wolną elekcję, ustanowiła trójpodział władzy (władza ustawodawcza dwuizbowy sejm, wykonawcza – król i Straż Praw = rząd, sądownicza – niezawisłe sądy). Mieszczaństwu przyznano ograniczone prawa polityczne (ustawa o miastach królewskich, mieszczanie uzyskali nietykalność osobistą i prawo nobilitacji). Chłopów wzięto “pod opiekę prawa” (pierwszy krok ku zniesieniu pańszczyzny). Konstytucja znosiła unię z Litwą – w miejsce luźnej federacji powstało jednolite państwo polsko-litewskie z jednym rządem (choć odrębną armią i urzędami prowincjonalnymi). Katolicyzm pozostał religią panującą, ale obiecano tolerancję. Był to rewolucyjny jak na ówczesne czasy akt reform, entuzjastycznie poparty przez większość narodu: mieszczanie warszawscy i inne miasta świętowali, część szlachty opozycyjnej przystała do reform.

Niestety, konstytucja zaniepokoiła sąsiednie mocarstwa, szczególnie Katarzynę II. Gdy tylko zakończyła ona wojnę z Turcją, postanowiła zdławić “rewolucję polską”. Grupa magnatów przeciwnych reformom (Franciszek Ksawery Branicki, Szczęsny Potocki, Seweryn Rzewuski) udała się na emigrację i pod osłoną carycy zawiązała konfederację targowicką (kwiecień 1792), wystosowując manifest wzywający do obrony “złotej wolności” przeciw “jacobinom” majowym. W maju 1792 r. armie rosyjskie (ok. 100 tys.) wkroczyły na wschodnie tereny Rzeczypospolitej – zaczęła się wojna w obronie Konstytucji 3 maja. Młode Wojsko Polskie, zreformowane i powiększone (choć wciąż tylko ok. 50 tys.), podjęło walkę. Król Stanisław August objął naczelne dowództwo formalnie, a praktycznie dowodzili utalentowani oficerowie tacy jak książę Józef Poniatowski (siostrzeniec króla) i generał Tadeusz Kościuszko (bohater wojny o niepodległość USA). Mimo dysproporcji sił, Polacy stoczyli kilka zwycięskich potyczek (bitwy pod Zieleńcami i Dubienką w czerwcu-lipcu 1792, gdzie wyróżnił się Kościuszko). Król ustanowił nawet odznaczenie Virtuti Militari za męstwo. Jednak przewaga Rosjan była ogromna – sytuacja stawała się krytyczna. W tym momencie Stanisław August, tracąc wiarę w sukces i licząc na umiarkowanie Katarzyny II wobec niego jako dawnego faworyta, zdecydował się na krok fatalny: przystąpił do konfederacji targowickiej (24 lipca 1792) i nakazał wojskom złożyć broń. Decyzja króla załamała opór – armia polska musiała wstrzymać walki, wielu oficerów (w tym Kościuszko, Poniatowski) udało się na emigrację. Zdruzgotani patrioci postrzegli to jako zdradę sprawy – autorytet Stanisława Augusta został nieodwracalnie złamany.

Konfederaci targowiccy przejęli władzę, przywracając dawny ustrój (unieważnili Konstytucję 3 maja). W nagrodę za “ocalenie wolności” Rosja i Prusy dokonały jednak II rozbioru Polski (1793) – bez udziału Austrii tym razem. Prusy zagarnęły resztę Pomorza Gdańskiego (Gdańsk i Toruń) oraz Wielkopolskę po rzekę Pilicę i za Noteć (m.in. Poznań, Kalisz, Kujawy), zaś Rosja – ogromne połacie Kresów (cała wschodnia Białoruś i Ukraina, m.in. Podole, Bracławszczyznę, część Wołynia, Mińszczyznę). Rzeczpospolita skurczyła się do terytorium właściwie samej centralnej Polski i Litwy (jedynie 4 województwa ocalały w całości). W 1793 r. w Grodnie zwołano ostatni w historii I Rzeczypospolitej sejm, na którym w atmosferze terroru (otoczony przez wojska rosyjskie) posłowie zatwierdzili rozbiór. Stanisław August biernie to firmował – próbował jeszcze targować się o zachowanie całości Korony i Litwy, lecz bez skutku.

Zdrada targowiczan i okrutne plany rozbiorowe spowodowały, że społeczeństwo polskie, szczególnie mieszczaństwo i szlachta średnia, postanowiło chwycić za broń ostatni raz. W marcu 1794 r. na krakowskim rynku generał Tadeusz Kościuszko ogłosił akt powstania – rozpoczęła się insurekcja kościuszkowska. Kościuszko, jako Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej, wezwał cały naród do walki w obronie niepodległości. Początkowo powstanie odniosło sukcesy: pokonano pod Racławicami (4 kwietnia 1794) oddział rosyjski – zasłynęli kosynierzy (chłopi uzbrojeni w kosy). W Warszawie (17-18 kwietnia) i Wilnie wybuchły spontaniczne rewolt ludu miejskiego – rosyjskie garnizony zostały wycięte (w stolicy dowodził Jan Kiliński, szewc). Powstanie objęło dużą część kraju. Kościuszko starał się wciągnąć chłopów do walki – wydał Uniwersał Połaniecki (7 maja 1794), obiecując im zmniejszenie pańszczyzny i wolność osobistą. Niestety, przewaga rosyjsko-pruska była przygniatająca. Prusacy zdławili powstanie w Wielkopolsce (choć sławny jest zwycięski bój pod Ścinawą dla Polaków). W czerwcu wojska rosyjskie pokonały Kościuszkę pod Szczekocinami (sam Naczelnik został ranny). Pod Maciejowicami (10 października 1794) Kościuszko stoczył ostatnią desperacką bitwę, niestety przegraną – dostał się do rosyjskiej niewoli. Dwa tygodnie później wojska Suworowa zdobyły Warszawę, dokonując rzezi ludności na Pradze (4 listopada). Powstanie upadło.

Tragedia insurekcji przypieczętowała los Rzeczypospolitej. W 1795 r. Rosja, Prusy i Austria porozumiały się co do III rozbioru Polski – likwidując jej resztki. Stanisław August Poniatowski, pozbawiony sojuszników i autorytetu, nie miał wyboru – podpisał abdykację (25 listopada 1795) i na rozkaz Katarzyny udał się do Petersburga. Otrzymał tam pensję i mieszkanie, gdzie zmarł w 1798 r. jako ostatni król Polski.

Likwidacja państwa polskiego była dla Stanisława Augusta osobistą klęską – paradoksalnie był to władca, który chciał reform i rozwoju, a zapamiętano go często negatywnie jako tego, za panowania którego doszło do rozbiorów. Historycy oceniają go jednak bardziej sprawiedliwie: był mecenasem kultury i inicjatorem ważnych reform (szczególnie Konstytucji 3 Maja). Był człowiekiem oświecenia, ale uwikłanym w zależność od potężnej Rosji, co podkopywało możliwości działania. Z pewnością pozostawił trwałe dziedzictwo kulturalne – okres stanisławowski to jeden z najbujniejszych w historii polskiej kultury (początki teatrów publicznych, modernizacja szkolnictwa, dzieła sztuki, literatury). Jego dziełem była też sama idea nowoczesnej tożsamości patriotycznej szlachty i mieszczan, której ukoronowaniem stała się Konstytucja 3 Maja – a pamięć o niej i o walce Kościuszki pomogła przetrwać ducha narodowego w okresie zaborów.

Stanisław August Poniatowski spędził ostatnie lata życia w Petersburgu jako imienny wasal Katarzyny. Zmarł tam w 1798 r., żegnany z mieszanymi uczuciami – przez jednych uważany za patrona sztuk i patrioty, przez innych za uległego wobec Rosji władcę, który nie zdołał ocalić państwa. Jego panowanie było epoką wielkich nadziei i dramatycznego upadku – ale też zainicjowało proces odrodzenia narodowego, który zaowocował w następnych pokoleniach walką o odzyskanie niepodległości. W ten sposób dopełniła się historia władców Polski od legendarnego Piasta po ostatniego króla elekcyjnego. Mimo utraty państwowości, dziedzictwo polityczne (Konstytucja 3 Maja) i kulturalne epoki stanisławowskiej stało się fundamentem, na którym Polacy w XIX wieku budowali nowoczesny naród, dążąc do wskrzeszenia wolnej Ojczyzny.