Marksizm

Marksizm to nurt filozoficzny, społeczny, ekonomiczny i polityczny związany przede wszystkim z myślą Karola Marksa oraz Fryderyka Engelsa. Powstał w XIX wieku jako krytyka kapitalizmu, nierówności społecznych, wyzysku pracy i istniejącego porządku klasowego. Marksizm stał się jednym z najważniejszych systemów myślenia nowoczesnego, a w XX wieku wywarł ogromny wpływ na ruchy robotnicze, partie socjalistyczne i komunistyczne oraz rewolucje polityczne.

Trzeba jednak od razu rozróżnić kilka rzeczy. Czym innym jest myśl samego Marksa, czym innym późniejszy marksizm jako szeroka tradycja filozoficzna i polityczna, a jeszcze czym innym marksizm-leninizm jako oficjalna ideologia państw komunistycznych XX wieku. Marks przede wszystkim analizował kapitalizm i mechanizmy wyzysku. Nie zostawił szczegółowego projektu przyszłego państwa komunistycznego. Późniejsze systemy polityczne, takie jak ZSRR czy PRL, odwoływały się do Marksa, ale były już historycznymi interpretacjami i przekształceniami jego myśli.

Jednym z podstawowych elementów marksizmu jest materialistyczne pojmowanie dziejów, nazywane też materializmem historycznym. Marks uważał, że aby zrozumieć społeczeństwo, nie wystarczy analizować jego deklarowanych idei, religii, moralności czy systemu prawnego. Trzeba przede wszystkim zobaczyć, jak ludzie produkują dobra, kto posiada środki produkcji, kto pracuje, kto czerpie zyski i jakie relacje ekonomiczne łączą grupy społeczne.

Słynna myśl Marksa głosi, że to nie świadomość ludzi określa ich byt, lecz ich byt społeczny określa świadomość. Oznacza to, że idee, poglądy, prawo, moralność i religia są silnie związane z materialnymi warunkami życia. Człowiek myśli nie w próżni, ale w konkretnym społeczeństwie, klasie, gospodarce i epoce historycznej. Nie znaczy to, że idee są całkowicie bez znaczenia. Marksizm podkreśla jednak, że idee często wyrastają z realnych stosunków ekonomicznych i mogą służyć interesom określonych klas.

Z tym wiąże się podział na bazę i nadbudowę. Baza to ekonomiczne podstawy społeczeństwa: sposób produkcji, technologia, własność, stosunki pracy i podział dóbr. Nadbudowa to instytucje polityczne, prawo, religia, moralność, filozofia, sztuka i ideologie. Według marksizmu baza wpływa na nadbudowę, ponieważ sposób organizacji gospodarki kształtuje życie społeczne i polityczne. Nie należy jednak rozumieć tego mechanicznie, jakby każda idea była prostym odbiciem ekonomii. Lepiej powiedzieć, że ekonomiczne warunki życia są dla Marksa kluczowym fundamentem rozumienia historii.

Marks przejął od Hegla myślenie dialektyczne, czyli przekonanie, że rzeczywistość rozwija się przez sprzeczności i konflikty. Hegel widział rozwój ducha, idei i rozumu. Marks „postawił Hegla z głowy na nogi”, ponieważ uznał, że najważniejsze są nie abstrakcyjne idee, lecz realne stosunki materialne i społeczne. Trzeba jednak pamiętać, że termin materializm dialektyczny bardziej wiąże się z późniejszą tradycją marksistowską, zwłaszcza Engelsem, Plechanowem i marksizmem-leninizmem. U samego Marksa bezpieczniej mówić o materialistycznym pojmowaniu dziejów i dialektycznej analizie społeczeństwa.

Marksizm – główne elementy	Opis
Dialektyczny materializm	Świat materialny (przyroda, społeczeństwo) rozwija się dialektycznie – poprzez sprzeczności. Byt (warunki materialne) kształtuje świadomość (idee). Nie ma bytów duchowych poza materią. Heglowską dialektykę idei Marks przeniósł na grunt materii i ekonomii.
Baza i nadbudowa	Baza (infrastruktura) to ekonomiczne podstawy społeczeństwa: sposób produkcji, technologia, klasa posiadająca vs pracująca. Nadbudowa to ideologie, prawo, instytucje polityczne, religia itp. – które są odbiciem bazy i służą utrwaleniu istniejących stosunków własności. Np. prawo własności chroni interesy klasy posiadającej.
Walka klas	Motor historii – konflikt między klasami o sprzecznych interesach. W kapitalizmie: burżuazja (kapitaliści posiadający fabryki, kapitał) kontra proletariat (robotnicy sprzedający swą pracę). Ta walka doprowadzi do rewolucji, jak wcześniej walka feudałów z mieszczanami dała rewolucje burżuazyjne.
Rewolucja i komunizm	Marks przewidywał upadek kapitalizmu i zwycięstwo rewolucji proletariackiej na skalę globalną. Po okresie przejściowym (socjalizm – państwo robotników) nastąpi komunizm – społeczeństwo bezklasowe, bez własności prywatnej środków produkcji, z obfitością dóbr (dzięki rozwojowi techniki) i zasadą „każdy według zdolności, każdemu według potrzeb”.

Według Marksa historia społeczeństw jest historią walki klas. W różnych epokach ścierają się grupy o sprzecznych interesach ekonomicznych. W społeczeństwie niewolniczym konflikt dotyczył panów i niewolników, w feudalizmie panów feudalnych i chłopów, a w kapitalizmie burżuazji i proletariatu. Burżuazja to klasa właścicieli kapitału i środków produkcji, takich jak fabryki, maszyny, ziemia, przedsiębiorstwa czy kapitał finansowy. Proletariat to klasa robotników najemnych, którzy nie posiadają środków produkcji i muszą sprzedawać swoją pracę, aby przeżyć.

Marks uważał, że kapitalizm jest systemem dynamicznym i historycznie bardzo skutecznym w rozwijaniu produkcji, techniki i gospodarki. Nie przedstawiał go wyłącznie jako chaosu. Przeciwnie, dostrzegał, że kapitalizm zrewolucjonizował świat, rozwinął przemysł, handel, miasta i globalne powiązania ekonomiczne. Jednocześnie twierdził, że system ten opiera się na sprzeczności: produkcja ma charakter społeczny, bo dobra wytwarzają wspólnie tysiące ludzi, ale zysk jest przywłaszczany prywatnie przez właścicieli kapitału.

Kluczowym pojęciem w krytyce kapitalizmu jest wartość dodatkowa. Robotnik wytwarza w pracy większą wartość, niż otrzymuje w formie płacy. Różnica między wartością wytworzoną przez robotnika a tym, co otrzymuje jako wynagrodzenie, staje się źródłem zysku kapitalisty. Według Marksa właśnie tu kryje się mechanizm wyzysku: kapitalista nie musi oszukiwać robotnika w prostym sensie, ponieważ sam system płacy najemnej pozwala mu przejmować część wartości wytworzonej przez pracę.

Drugim ważnym pojęciem jest alienacja pracy. W kapitalizmie robotnik zostaje wyobcowany z owoców własnej pracy, ponieważ to, co wytwarza, nie należy do niego. Jest także wyobcowany z samego procesu pracy, bo często wykonuje czynności monotonne, narzucone i pozbawione twórczego sensu. Zostaje wyobcowany z innych ludzi, ponieważ relacje społeczne przybierają formę rywalizacji rynkowej. Wreszcie zostaje wyobcowany z samego siebie, ponieważ praca, która mogłaby być sposobem twórczej samorealizacji, staje się jedynie środkiem przetrwania.

Marks analizował też fetyszyzm towarowy. W kapitalizmie relacje między ludźmi ukrywają się pod postacią relacji między rzeczami. Towary wydają się mieć własną, niezależną wartość, a ludzie zapominają, że za nimi stoi konkretna praca, wyzysk, czas i stosunki społeczne. Przedmiot zaczyna wyglądać jak coś naturalnego i neutralnego, choć w rzeczywistości jest wynikiem określonego systemu produkcji.

Marksizm zakłada, że kapitalizm rodzi własne sprzeczności. Dążenie do maksymalizacji zysku prowadzi do wyzysku robotników, kryzysów nadprodukcji, koncentracji kapitału, nierówności i konfliktów klasowych. Kapitalizm rozwija siły wytwórcze, ale jednocześnie tworzy proletariat, czyli klasę, która ma interes w obaleniu systemu. W tym sensie kapitalizm, według Marksa, wytwarza własnego „grabarza”.

Przedstawiciele	Najważniejsze założenia	Najpopularniejsze dzieło
Karol Marks, Fryderyk Engels	Byt określa świadomość – materializm dialektyczny. Marksizm głosi, że podstawową strukturą społeczeństwa jest ekonomiczna „baza” (sposób produkcji dóbr), a idee, kultura, instytucje stanowią „nadbudowę” zależną od bazy. Historia rozwija się poprzez dialektyczną walkę klas: sprzeczności interesów między klasą posiadającą a wyzyskiwaną prowadzą do rewolucji i zmiany systemu (np. kapitalizm wytwarza proletariat, który obali kapitalizm i zaprowadzi socjalizm). Marksizm uważa się za naukowe podejście do społeczeństwa – analizuje prawa rządzące dziejami (historyczny materializm) analogicznie do praw przyrody. Celem ostatecznym jest komunizm – ustrój bezklasowy, w którym środki produkcji są wspólne, co ma zapewnić sprawiedliwość i koniec alienacji człowieka. Wartości moralne czy filozoficzne są w marksizmie względne historycznie – służą interesom klas (np. religia to „opium dla ludu” uspokajające uciśnionych). Ważna jest jedność teorii i praktyki: filozofowie dotąd objaśniali świat, chodzi o to, by go zmienić.	Marks i Engels, Manifest komunistyczny

Marks i Engels uważali, że sprzeczności kapitalizmu doprowadzą do rewolucji proletariackiej. Proletariat miał przejąć władzę, uspołecznić środki produkcji i zlikwidować klasowy charakter społeczeństwa. Etap przejściowy określano jako dyktaturę proletariatu. Nie chodziło pierwotnie o dyktaturę jednej partii w XX-wiecznym sensie, lecz o polityczne panowanie klasy robotniczej nad dawnymi klasami posiadającymi. W późniejszych państwach komunistycznych pojęcie to zostało jednak użyte do uzasadnienia monopolu partii i autorytarnej władzy.

Ostatecznym celem marksizmu miał być komunizm, czyli społeczeństwo bezklasowe, w którym środki produkcji są wspólne, nie istnieje wyzysk klasowy, a państwo jako narzędzie panowania jednej klasy nad drugą staje się zbędne i „obumiera”. W wizji komunistycznej człowiek nie jest zmuszony sprzedawać swojej pracy kapitaliście, a podział dóbr opiera się na potrzebach wspólnoty. Trzeba jednak pamiętać, że Marks nie opisał szczegółowo, jak taki system miałby funkcjonować w praktyce.

Bardzo ważne jest słynne zdanie z Tez o Feuerbachu: „Filozofowie rozmaicie tylko interpretowali świat; idzie jednak o to, aby go zmienić”. Marksizm nie jest więc tylko teorią poznania albo opisem historii. Jest filozofią praktyki, czyli praksis. Wiedza o społeczeństwie ma służyć zmianie społecznej, a nie wyłącznie kontemplacji. To jeden z powodów, dla których marksizm stał się ideologią ruchów robotniczych i rewolucyjnych.

Najważniejszym tekstem politycznym Marksa i Engelsa jest Manifest komunistyczny z 1848 roku. Zawiera on słynne hasło: „Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!”. Manifest przedstawia historię jako dzieje walki klas i wzywa robotników do międzynarodowej solidarności przeciw burżuazji. Najważniejszym dziełem ekonomicznym Marksa jest natomiast Kapitał, w którym analizuje mechanizmy kapitalistycznej produkcji, wartość, pracę, pieniądz, kapitał i wyzysk.

W XX wieku marksizm stał się podstawą wielu ruchów politycznych. Szczególne znaczenie miał leninizm, który dostosował marksizm do warunków Rosji i podkreślił rolę partii rewolucyjnej. Rewolucja rosyjska 1917 roku doprowadziła do powstania państwa komunistycznego, a po II wojnie światowej marksizm-leninizm stał się oficjalną ideologią bloku wschodniego, w tym PRL. Historyczne realizacje komunizmu wiązały się jednak z dyktaturą partyjną, terrorem, cenzurą, ograniczeniem wolności, represjami i katastrofami społecznymi. Dlatego trzeba odróżniać marksizm jako teorię od praktyki państw, które powoływały się na Marksa.

Marksizm był i pozostaje przedmiotem sporów. Zwolennicy podkreślają, że Marks trafnie opisał nierówności kapitalizmu, znaczenie pracy, konflikty klasowe, alienację i wpływ ekonomii na kulturę. Krytycy wskazują, że marksizm zbyt mocno redukuje człowieka do warunków ekonomicznych, nie docenia wolności jednostki, religii, kultury i złożoności społeczeństwa, a jego rewolucyjne zastosowania prowadziły do przemocy i autorytaryzmu. Na maturze warto pokazać oba aspekty: marksizm jako ważną diagnozę społeczną i jako ideologię, której historyczne realizacje były dramatycznie problematyczne.

W literaturze marksizm można wykorzystywać jako kontekst wszędzie tam, gdzie pojawiają się nierówności społeczne, konflikt klas, wyzysk, ubóstwo, praca, alienacja i krytyka kapitalizmu. Nie znaczy to, że każdy autor poruszający temat biedy jest marksistą. Marksizm daje jednak język do opisu konfliktów ekonomicznych i społecznych.

W literaturze polskiej dobrym kontekstem może być Lalka Bolesława Prusa. Powieść nie jest marksistowska, ale pokazuje społeczeństwo klasowe: arystokrację, mieszczaństwo, kupców, biedotę, subiektów, robotników i ludzi wykluczonych. Wokulski jako przedsiębiorca obserwuje mechanizmy rynku, awansu społecznego i nierówności. Lalka dobrze pokazuje, że pozycja ekonomiczna silnie wpływa na relacje międzyludzkie i możliwości jednostki.

Porównanie do innych nurtów z okolicy	Opis zależności, który da się zrozumieć!
Podobieństwo do Pozytywizmu	Marksizm, mimo odmiennego pola zainteresowań, dzieli z pozytywizmem wiarę w naukę i prawa rządzące zjawiskami. Zarówno pozytywiści, jak i Marksiści dążyli do naukowego ujęcia rzeczywistości społecznej: Comte chciał nauk społecznych opartych na faktach, Marks twierdził, że odkrył naukowe prawa rozwoju historii. Oba nurty cechuje też pragmatyczny element – wiedza ma służyć postępowi ludzkości (Comte poprzez „inżynierię społeczną” elit, Marks poprzez rewolucyjną praktykę mas). Łączy ich również ateizm i krytyka metafizyki: odrzucenie religii i skupienie na świecie materialnym (Marks: religia to wytwór stosunków materialnych). Można rzec, że marksizm to pozytywizm zastosowany do ekonomii politycznej z dodatkiem dialektyki heglowskiej.
Różnica względem Idealizmu (niemieckiego)	Marksizm odwraca idealizm Hegla „z głowy na nogi”. Podczas gdy dla Hegla (jako przedstawiciela idealizmu) to ideał (Duch) kształtuje materię, dla Marksa to materia (warunki materialne) kształtuje idee. Idealizm widzi historię jako rozwój idei wolności i rozumu, marksizm – jako rozwój sposobu produkcji i walk klasowych. Marks oświadczył wręcz, że świadomość ludzka jest produktem bytu społeczno-ekonomicznego, podczas gdy idealista powie, że byt społeczny to realizacja (uprzednich) idei w świecie. W praktyce przekłada się to na inne cele: idealizm niemiecki często kończył się abstrakcyjnymi systemami filozoficznymi, a marksizm – wezwaniem do konkretnej zmiany materialnych stosunków (rewolucji).

Bardzo ważnym kontekstem jest Ziemia obiecana Władysława Reymonta. Powieść pokazuje brutalny kapitalizm przemysłowej Łodzi: pogoń za zyskiem, wyzysk robotników, bezwzględną konkurencję, podporządkowanie człowieka pieniądzowi i fabryce. To jeden z najlepszych polskich tekstów do rozmowy o kapitalizmie, alienacji i społecznej cenie modernizacji.

Z marksizmem można także zestawić Ludzi bezdomnych Stefana Żeromskiego. Żeromski nie był marksistą w ścisłym sensie, ale mocno interesował się krzywdą społeczną, biedą, nierównością i odpowiedzialnością inteligenta za najuboższych. Tomasz Judym wybiera służbę społeczną i walkę z nędzą, choć płaci za to osobistym szczęściem. To dobry kontekst do tematu społecznej niesprawiedliwości, nawet jeśli rozwiązanie Judyma jest bardziej etyczne i inteligenckie niż marksistowsko-rewolucyjne.

Jeszcze wyraźniej spór o rewolucję społeczną pojawia się w Przedwiośniu Żeromskiego. Cezary Baryka doświadcza rewolucji w Baku, poznaje mit „szklanych domów”, obserwuje biedę w Polsce i styka się z różnymi programami naprawy rzeczywistości. Komunista Lulek reprezentuje rewolucyjne myślenie klasowe, Gajowiec — reformizm państwowy, a wizja szklanych domów — utopię modernizacyjną. Przedwiośnie jest świetnym tekstem do pokazania sporu między rewolucją a reformą.

W szerszym kontekście warto pamiętać o Nie-Boskiej komedii Zygmunta Krasińskiego. Dramat powstał przed dojrzałym marksizmem, więc nie jest marksistowski, ale pokazuje konflikt arystokracji z rewolucją społeczną. Pankracy i jego obóz reprezentują bunt upokorzonych przeciw dawnym elitom. Utwór pozwala rozważać pytanie, czy rewolucja jest sprawiedliwym odwetem za krzywdy, czy prowadzi do nowej przemocy i chaosu.

W XX wieku z marksizmem można łączyć literaturę robotniczą, rewolucyjną i socrealistyczną, a także twórczość Władysława Broniewskiego. Broniewski był poetą lewicowym, związanym z ruchem robotniczym, ale jego biografia i twórczość są bardziej złożone niż prosta etykieta ideologiczna. W PRL marksizm-leninizm stał się oficjalnym językiem propagandy, co wpłynęło również na socrealizm, czyli sztukę podporządkowaną ideologii państwowej.

Współcześnie wiele pojęć marksistowskich nadal funkcjonuje w naukach społecznych i humanistyce, nawet poza ortodoksyjnym komunizmem. Mówi się o klasie, kapitale, wyzysku, ideologii, alienacji, nierównościach, stosunkach produkcji i fetyszyzmie towarowym. Marksizm pozostaje ważny jako narzędzie krytyki społecznej, choć jego rewolucyjne i dogmatyczne wersje są oceniane bardzo krytycznie.

Protokół 30%

Marksizm to nurt filozoficzny, społeczny i ekonomiczny stworzony przez Karola Marksa i Fryderyka Engelsa. Jego podstawą jest materialistyczne pojmowanie dziejów: aby zrozumieć społeczeństwo, trzeba badać przede wszystkim warunki materialne, gospodarkę, własność i stosunki pracy. Według Marksa to byt społeczny kształtuje świadomość, czyli idee, prawo, moralność i polityka są silnie związane z ekonomiczną strukturą społeczeństwa.

Najważniejszym pojęciem marksizmu jest walka klas. Historia ludzkości to konflikt między grupami mającymi sprzeczne interesy ekonomiczne. W kapitalizmie główne klasy to burżuazja, czyli właściciele kapitału i środków produkcji, oraz proletariat, czyli robotnicy najemni. Kapitalista posiada fabrykę, maszyny albo kapitał, a robotnik sprzedaje swoją pracę. Marks uważał, że zysk kapitalisty bierze się z wartości dodatkowej, czyli części wartości wytworzonej przez robotnika, której robotnik nie otrzymuje w płacy.

Marksizm krytykuje kapitalizm jako system wyzysku, alienacji i nierówności. Alienacja pracy oznacza, że robotnik jest wyobcowany z owoców swojej pracy, z samego procesu pracy, z innych ludzi i z własnej twórczej natury. Kapitalizm według Marksa rodzi sprzeczności, które prowadzą do kryzysów i konfliktu klasowego. Ostatecznie proletariat ma dokonać rewolucji, przejąć środki produkcji i doprowadzić do powstania społeczeństwa bezklasowego, czyli komunizmu.