Platonizm

Platońska dwuwymiarowość świata	Cechy świata zmysłowego (materialnego)	Cechy świata idei (niematerialnego)
Status bytu	Zmieniający się, nietrwały, mniej realny – tylko cień prawdziwego bytu.	Wieczny, niezmienny, rzeczywisty w pełnym sensie – stanowi istotę bytu.
Poznanie	Dostępny przez zmysły (wzrok, dotyk itp.), ale zmysły mogą wprowadzać w błąd.	Dostępny wyłącznie rozumowo i intuicyjnie – poprzez filozoficzne dociekanie i przypominanie wrodzonej wiedzy duszy.
Przykład	Konkretny koń, który się starzeje i umiera – jest niedoskonałym odbiciem idei „konia”.	Idea „Konia” – doskonały wzorzec konia, uwzględniający istotę konia; nie rodzi się ani nie ginie.
Przypowieść	Ludzie w jaskini widzą cienie przedmiotów i myślą, że to realne rzeczy.	Świat poza jaskinią w pełnym słońcu – prawdziwe przedmioty (idee), które rzucają cienie do jaskini.

Platonizm to filozofia zapoczątkowana przez Platona, żyjącego na przełomie V i IV wieku p.n.e. Platon był jednym z najsłynniejszych uczniów Sokratesa i nauczycielem Arystotelesa. Jego myśl należy do fundamentów filozofii europejskiej. Najważniejszym elementem platonizmu jest przekonanie, że istnieją dwa poziomy rzeczywistości: zmienny i niedoskonały świat materialny, poznawany zmysłami, oraz wieczny, niematerialny i doskonały świat idei, poznawany rozumem.

Według Platona prawdziwym bytem są idee, nazywane też formami. Idee są wieczne, niezmienne i doskonałe. Istnieją niezależnie od konkretnych rzeczy materialnych. Przedmioty, które widzimy w codziennym świecie, są tylko nietrwałymi i niedoskonałymi odbiciami idei albo uczestniczą w ideach. Na przykład konkretne piękne osoby, krajobrazy czy dzieła sztuki przemijają i mogą być piękne tylko częściowo, natomiast sama idea piękna jest wieczna i doskonała. Podobnie konkretne sprawiedliwe czyny są zmienne i niedoskonałe, ale idea sprawiedliwości istnieje jako doskonały wzorzec.

Platon sformułował swoją filozofię jako odpowiedź na pytanie o to, co jest trwałe i pewne w świecie pełnym zmian. Rzeczy materialne powstają, zmieniają się i giną, dlatego nie mogą być źródłem całkowicie pewnej wiedzy. Prawdziwe poznanie dotyczy tego, co niezmienne, czyli idei. Zmysły pokazują nam tylko świat pozorów, natomiast rozum może wznieść się ku temu, co prawdziwe. Dlatego platonizm jest przykładem idealizmu filozoficznego: uznaje, że rzeczywistość duchowa, rozumna i niematerialna jest ważniejsza oraz bardziej realna niż świat materialny.

Najważniejszą spośród idei jest idea dobra. W filozofii Platona dobro stanowi najwyższy punkt świata idei i źródło prawdy, poznania oraz sensu istnienia. Platon porównuje ideę dobra do słońca: tak jak słońce pozwala widzieć rzeczy w świecie zmysłowym, tak dobro pozwala rozumowi poznawać prawdę. Bez dobra nie można właściwie rozumieć ani świata, ani człowieka, ani sprawiedliwości.

Słynnym obrazem ilustrującym platońską wizję poznania jest alegoria jaskini z dialogu Państwo. Platon przedstawia ludzi uwięzionych od dzieciństwa w jaskini. Widzą oni tylko cienie przedmiotów przesuwających się za ich plecami i uważają te cienie za całą rzeczywistość. Jeden z więźniów zostaje uwolniony, wychodzi z jaskini i stopniowo przyzwyczaja się do światła. W końcu dostrzega prawdziwe przedmioty i słońce. Ten obraz oznacza drogę człowieka od złudzeń i pozorów do prawdy. Jaskinia symbolizuje świat zmysłów i potocznych przekonań, cienie — złudne poznanie, wyjście z jaskini — filozoficzne przebudzenie, a słońce — ideę dobra.

Filozof to człowiek, który wydostaje się z jaskini, czyli przekracza poziom pozorów i szuka prawdy. Nie wystarcza mu to, co widzialne, popularne i powszechnie uznawane. Chce poznać rzeczywistość głębiej, za pomocą rozumu. Ważne jest również to, że w platońskiej alegorii człowiek, który poznał prawdę, powinien wrócić do jaskini, aby pomagać innym. Może jednak zostać wyśmiany albo odrzucony przez tych, którzy nie chcą porzucić wygodnych złudzeń.

W filozofii Platona bardzo ważny jest dualizm duszy i ciała. Dusza jest nieśmiertelna i należy do porządku wyższego niż ciało. Ciało jest materialne, zmienne i związane ze światem zmysłów. Nie należy jednak mówić, że dusza jest „ideą”. Poprawniej: dusza może poznawać idee i przed wcieleniem miała z nimi kontakt. W niektórych dialogach Platona ciało bywa przedstawiane jako przeszkoda dla duszy, a nawet jako jej „więzienie”, ponieważ potrzeby cielesne, namiętności i zmysły odciągają człowieka od poznania prawdy.

Z tym wiąże się platońska koncepcja poznania jako anamnezy, czyli przypominania sobie. Według Platona dusza przed narodzinami oglądała idee, ale po połączeniu z ciałem zapomniała tę wiedzę. Uczenie się nie jest więc tylko zdobywaniem nowych informacji, lecz przypominaniem sobie prawdy, którą dusza znała wcześniej. Dlatego prawdziwe poznanie wymaga pracy rozumu, ćwiczenia myślenia i odwrócenia się od powierzchownych wrażeń zmysłowych.

Porównanie do sąsiadów filozoficznych	Opis zależności (tak prosto, jak to możliwe)
Podobieństwo do Augustynizmu	Filozofia św. Augustyna czerpała z platonizmu. Zarówno Platon, jak i Augustyn głosili istnienie wyższego, duchowego wymiaru rzeczywistości – u Platona są to wieczne Idee, u Augustyna Bóg i prawdy wieczne dostępne dzięki iluminacji. Oba nurty podkreślają dualizm duszy i ciała oraz przekonanie, że prawdziwe dobro ma charakter duchowy (np. idea dobra u Platona i Bóg jako najwyższe dobro u Augustyna).
Różnica względem Arystotelizmu	Platonizm przeciwstawia się filozofii Arystotelesa. Platon umieszczał uniwersalne Idee poza światem materialnym, podczas gdy Arystoteles uważał, że formy (idee) tkwią w konkretnych rzeczach. W metodzie poznania Platon stawiał na rozumową kontemplację i dedukcję, a Arystoteles – na obserwację empiryczną i indukcję. Dla Platona poznanie zmysłowe było mniej wiarygodne, dla Arystotelesa było punktem wyjścia do zdobywania wiedzy.

Platon zajmował się także etyką i polityką. W dialogu Państwo opisał koncepcję państwa idealnego. Jego zdaniem państwem powinni rządzić filozofowie, ponieważ tylko oni potrafią wznieść się ponad własny interes i poznać ideę dobra. Społeczeństwo miało być uporządkowane według funkcji: filozofowie mieli rządzić, strażnicy bronić państwa, a wytwórcy troszczyć się o potrzeby materialne. Sprawiedliwość polegała na harmonii całości: każdy powinien wykonywać właściwe sobie zadanie. Warto pamiętać, że platońska wizja państwa nie jest demokratyczna w nowoczesnym sensie. Platon był krytyczny wobec demokracji ateńskiej, między innymi dlatego, że to ona skazała Sokratesa na śmierć.

Ważnym wątkiem platonizmu jest również miłość. W dialogu Uczta Platon pokazuje miłość jako drogę wznoszenia się od piękna cielesnego ku pięknu duchowemu, a ostatecznie ku samej idei piękna. Stąd pochodzi późniejsze określenie „miłość platoniczna”. We współczesnym języku oznacza ono miłość duchową, pozbawioną wymiaru fizycznego. Trzeba jednak pamiętać, że u Platona chodziło nie tylko o uczucie między ludźmi, ale o proces duchowego i intelektualnego doskonalenia, prowadzący ku poznaniu piękna samego w sobie.

Platonizm ukształtował znaczną część myśli zachodniej. Platon założył w Atenach Akademię, która w różnych formach działała przez wiele stuleci i stała się jednym z najważniejszych ośrodków filozoficznych starożytności. W późniejszych epokach jego myśl była rozwijana i reinterpretowana, szczególnie w neoplatonizmie. Najważniejszym przedstawicielem neoplatonizmu był Plotyn, żyjący w III wieku n.e. Neoplatonizm łączył inspiracje platońskie z wątkami mistycznymi i silnie wpłynął na filozofię religijną.

Platonizm oddziałał również na chrześcijaństwo, zwłaszcza poprzez św. Augustyna. Augustyn przejął między innymi przekonanie o wyższości rzeczywistości duchowej nad materialną i interpretował idee jako istniejące w umyśle Boga. Nie należy jednak utożsamiać chrześcijaństwa z platonizmem. Chrześcijaństwo ma własne podstawy teologiczne, ale język platoński i neoplatoński pomógł wielu myślicielom chrześcijańskim opisywać relację między duszą i ciałem, światem doczesnym i wiecznym, tym, co widzialne, i tym, co niewidzialne.

W kulturze platonizm pozostawił bardzo silne ślady. Zawdzięczamy mu między innymi przekonanie, że poza światem materialnym istnieje głębszy porządek sensu, prawdy, dobra i piękna. Platonowski podział na pozór i prawdę, ciało i duszę, świat widzialny i niewidzialny powraca w literaturze, religii, sztuce i filozofii. Alegoria jaskini do dziś jest jednym z najważniejszych obrazów opisujących ludzkie zniewolenie przez złudzenia oraz trudną drogę ku prawdzie.

Najważniejsze pisma Platona to między innymi Państwo, Fedon, Uczta, Fajdros i Obrona Sokratesa. Mają one formę dialogów albo tekstów bliskich dialogowi, dzięki czemu są nie tylko dziełami filozoficznymi, ale także ważnymi tekstami literackimi. Platon często posługuje się mitami, metaforami i przypowieściami, aby wyjaśniać trudne idee. Dlatego jego twórczość jest szczególnie ważna dla maturzysty: łączy filozofię, literaturę, etykę i refleksję nad człowiekiem.

W kontekście maturalnym platonizm warto kojarzyć z tematami prawdy, złudzenia, poznania, idealizmu, duszy, dobra, piękna, miłości duchowej oraz konfliktu między światem widzialnym a niewidzialnym. Szczególnie przydatna jest alegoria jaskini, którą można wykorzystać przy rozważaniach o manipulacji, niewiedzy, edukacji, dojrzewaniu, odwadze poznania prawdy i samotności człowieka mądrzejszego od otoczenia.

Protokół 30%

Platonizm to filozofia stworzona przez Platona, ucznia Sokratesa i nauczyciela Arystotelesa. Jej podstawą jest przekonanie o istnieniu dwóch poziomów rzeczywistości: świata materialnego, poznawanego zmysłami, oraz świata idei, poznawanego rozumem. Świat materialny jest zmienny, niedoskonały i nietrwały, natomiast idee są wieczne, doskonałe i niezmienne.

Według Platona prawdziwym bytem są idee, czyli doskonałe wzorce rzeczy. Konkretne przedmioty są tylko ich niedoskonałymi odbiciami. Na przykład piękne rzeczy przemijają, ale idea piękna istnieje wiecznie. Najważniejszą ideą jest idea dobra, porównywana przez Platona do słońca, ponieważ umożliwia poznanie prawdy.

Najbardziej znanym obrazem platonizmu jest alegoria jaskini z dialogu Państwo. Ludzie uwięzieni w jaskini widzą tylko cienie i myślą, że to cała rzeczywistość. Filozof wychodzi z jaskini, poznaje prawdziwy świat i odkrywa, że wcześniejsze poznanie było złudzeniem. Alegoria jaskini pokazuje drogę od niewiedzy do prawdy oraz różnicę między pozorem a rzeczywistością.

Przedstawiciele (to będzie proste)	Najważniejsze założenia	Najpopularniejsze dzieło
Platon i Plotyn (neoplatonizm)	Istnieje niematerialny, wieczny świat Idei (Form), który stanowi prawdziwą rzeczywistość, podczas gdy świat materialny jest jedynie niedoskonałym cieniem tych idei. Poznanie jest wspominaniem (anamnezą) – dusza ludzka przed urodzeniem oglądała Idee, więc prawdziwą wiedzę osiąga się drogą rozumowej refleksji, nie zaś przez zmysły. Platonizm podkreśla dualizm: dusza należy do świata idei (jest nieśmiertelna), ciało do świata materii. W etyce i polityce: cnota jest związana z wiedzą, a idealne państwo powinno być rządzone przez filozofów, którzy pojmują idee dobra i sprawiedliwości.	Platon, Państwo (także znane jako Rzeczpospolita)