Barok w kulturze europejskiej rozwijał się od końca XVI do pierwszej połowy XVIII wieku, choć jego granice różnią się w zależności od kraju oraz dziedziny sztuki. W Polsce początek epoki wyznacza się zwykle na lata osiemdziesiąte lub dziewięćdziesiąte XVI wieku, natomiast jej koniec wiąże się z okresem późnego baroku czasów saskich, reformami zapoczątkowanymi około 1740 roku albo objęciem tronu przez Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1764 roku. Barok nie pojawił się nagle po zakończeniu renesansu: poezja Mikołaja Sępa Szarzyńskiego, proza Piotra Skargi i późna twórczość innych autorów pokazują stopniowe przechodzenie od renesansowej harmonii do nowego poczucia niepewności. Nazwa epoki pochodzi najprawdopodobniej od portugalskiego słowa barroco, oznaczającego perłę o nieregularnym kształcie, choć wskazuje się również na związek ze scholastycznym terminem baroco, określającym skomplikowany sposób rozumowania. Początkowo słowo „barokowy” miało znaczenie krytyczne: oznaczało coś dziwacznego, przesadnego, nieregularnego i nadmiernie skomplikowanego. Dopiero później zaczęło funkcjonować jako neutralna nazwa epoki.

Barok był epoką silnych kontrastów. Renesansowe przekonanie o względnej harmonii człowieka, natury i Boga ustąpiło poczuciu, że świat jest niestały, trudny do zrozumienia i pełen sprzeczności. Człowiek doświadczał jednocześnie własnej wielkości i bezsilności: dzięki rozumowi dokonywał odkryć naukowych, ale pozostawał istotą śmiertelną, podatną na grzech, choroby i działanie historii. Religijność współistniała ze zmysłowością, ascetyczne wezwania z upodobaniem do przepychu, zainteresowanie wiecznością z intensywnym korzystaniem z doczesnego życia. Sztuka barokowa chętnie zestawiała ruch i bezruch, światło i ciemność, piękno i rozkład, ciało i duszę, świętość i grzech. Kontrast nie był jedynie dekoracją, lecz sposobem wyrażania prawdy o człowieku jako istocie wewnętrznie rozdartej.

Wielkie znaczenie dla kultury epoki miały reformacja i kontrreformacja. Sobór trydencki, obradujący w latach 1545–1563, uporządkował naukę Kościoła katolickiego i zapoczątkował szeroki program odnowy religijnej. Katolicka sztuka potrydencka miała przemawiać nie tylko do intelektu, lecz także do zmysłów i emocji wiernych. Monumentalne kościoły, dynamiczne rzeźby, iluzjonistyczne malowidła, uroczyste procesje i kunsztowne kazania miały budzić zachwyt, lęk, skruchę oraz poczucie obecności rzeczywistości nadprzyrodzonej. Nie należy jednak utożsamiać całego baroku z kulturą katolickiej kontrreformacji. Ważna literatura i sztuka barokowa powstawały również w krajach protestanckich, a niektórzy polscy twórcy, między innymi Daniel Naborowski, byli związani ze środowiskami reformowanymi.

Barok rozwijał się również w czasie rewolucji naukowej. Odkrycia Keplera, Galileusza i Newtona zmieniały obraz kosmosu, a filozofia Kartezjusza czyniła z myślenia punkt wyjścia do poszukiwania pewnej wiedzy. Nowa nauka nie zawsze przynosiła poczucie bezpieczeństwa. Uświadamiała człowiekowi ogrom wszechświata i niewielkie rozmiary ludzkiego życia. Z jednej strony wzmacniała zaufanie do matematyki oraz rozumu, z drugiej pogłębiała pytania o miejsce człowieka w nieskończonej przestrzeni, wolność, działanie Boga i granice poznania. Barok nie był więc wyłącznie epoką „ucieczki w religię”; kształtował się na przecięciu tradycyjnej wiary, nowych systemów filozoficznych i gwałtownie rozwijającej się nauki.

W Rzeczypospolitej XVII wiek przyniósł zarówno sukcesy militarne i rozwój oryginalnej kultury szlacheckiej, jak i coraz poważniejsze kryzysy. Wojny z Kozakami, Szwecją, Moskwą, Turcją i Tatarami prowadziły do zniszczeń, strat ludności oraz osłabienia gospodarki. Rokosze, konflikty magnackie i narastające wykorzystywanie liberum veto utrudniały sprawne działanie państwa. Nie można jednak przedstawiać całej epoki jako nieprzerwanego upadku. Pierwsza połowa XVII wieku była również okresem potęgi Rzeczypospolitej, zwycięstw wojskowych, intensywnych kontaktów międzynarodowych i rozwoju kultury. Literatura drugiej połowy stulecia coraz wyraźniej ujawniała jednak niepokój o przyszłość państwa oraz krytykę obywatelskiej nieodpowiedzialności szlachty!

Wartości i idee epoki

Jednym z najważniejszych motywów baroku było vanitas, czyli marność i nietrwałość świata. Pojęcie pochodzi z „Księgi Koheleta”, rozpoczynającej się stwierdzeniem o marności wszystkich doczesnych rzeczy. Człowiek może gromadzić bogactwo, zdobywać sławę, rozwijać wiedzę i doświadczać miłości, ale żadna z tych wartości nie powstrzyma upływu czasu oraz śmierci. W malarstwie motyw vanitas wyrażały czaszki, klepsydry, zegary, zgaszone świece, zwiędłe kwiaty, bańki mydlane, instrumenty muzyczne i zepsute owoce. Przedmioty piękne i kosztowne przypominały zarazem o własnej nietrwałości. Barokowa refleksja nie zawsze prowadziła do całkowitego odrzucenia życia. U Naborowskiego świadomość przemijania łączy się z wezwaniem do umiarkowanego, uczciwego korzystania z miłości i radości, pod warunkiem zachowania pamięci o Bogu.

Memento mori

Z motywem marności wiązała się formuła memento mori, czyli „pamiętaj o śmierci”. Nie chodziło wyłącznie o wzbudzanie lęku. Pamięć o śmierci miała skłaniać do właściwego porządkowania wartości i rozpoznania, że sukces, uroda oraz majątek nie są ostatecznym celem istnienia. Śmierć mogła nadejść w każdej chwili, dlatego człowiek powinien pozostawać moralnie przygotowany na spotkanie z wiecznością. Barokowa literatura niezwykle często skracała ludzkie życie do punktu, błysku, cienia lub dymu. Takie obrazy nie oznaczały, że życie jest zupełnie bezwartościowe. Podkreślały raczej, że jego wartość nie może opierać się wyłącznie na tym, co przemija.

Ciało i dusza

Barokowy człowiek często doświadczał konfliktu między ciałem a duszą. Ciało pragnie przyjemności, bezpieczeństwa, władzy i uznania, natomiast dusza powinna kierować się ku Bogu oraz wieczności. Nie oznacza to prostego potępienia cielesności. Poezja dworska z zachwytem przedstawiała urodę, erotyczne pragnienie i zmysłowe doświadczenie. Nurt metafizyczny przypominał jednak, że człowiek może stać się niewolnikiem własnych pożądań, a piękno ciała podlega czasowi. Szczególnie dramatycznie konflikt ten przedstawiał Sęp Szarzyński, u którego ludzkie ciało jest jednocześnie częścią człowieka i przeciwnikiem ducha w walce o zbawienie.

Religijność i mistycyzm

Religijność barokowa miała często charakter emocjonalny i dramatyczny. Człowiek odczuwał ogromny dystans między własną słabością a doskonałością Boga, ale równocześnie pragnął bezpośredniego zjednoczenia ze Stwórcą. Mistycy, tacy jak święty Jan od Krzyża czy święta Teresa z Ávili, opisywali drogę duszy do Boga językiem miłości, pragnienia, cierpienia i ekstazy. Poezja religijna chętnie wykorzystywała paradoksy, ponieważ doświadczenie Boga miało przekraczać zwykłą logikę: obecność mogła wyrażać się poprzez nieobecność, światło przez ciemność, a pełnia przez ogołocenie. W polskiej poezji podobne napięcie między pragnieniem Boga a świadomością własnej grzeszności występuje przede wszystkim u Sępa Szarzyńskiego.

Teatrum mundi

Barok rozwinął dawny motyw teatrum mundi, czyli świata jako teatru. Ludzie odgrywają przypisane im role, zmieniają stroje i pozycje społeczne, ale spektakl ich życia kończy się śmiercią. Król, żebrak, żołnierz i dworzanin mogą wydawać się zupełnie różni, jednak po zakończeniu przedstawienia zostają zrównani. Metafora teatru pozwalała wyrazić niepewność co do prawdziwej tożsamości człowieka: czy jest on tym, kim rzeczywiście jest, czy jedynie rolą, którą wykonuje przed innymi? W chrześcijańskiej wersji motywu Bóg bywał autorem i sędzią przedstawienia, a wartość człowieka zależała nie od prestiżu roli, lecz od sposobu jej odegrania. Idea ta znalazła najpełniejszy wyraz w dramatach Pedra Calderóna de la Barca.

Sen i iluzja

Bliskie motywowi teatru było przekonanie, że życie przypomina sen. Człowiek nie zawsze potrafi odróżnić rzeczywistość od pozoru, trwałą wartość od chwilowego złudzenia ani wolną decyzję od działania sił, których nie rozumie. Sen symbolizował nietrwałość doświadczeń, ale również możliwość poznania ukrytej prawdy o sobie. Jeżeli życie jest snem, nie musi to oznaczać, że wszystkie czyny są nieważne. Przeciwnie: człowiek powinien zachowywać się moralnie nawet wtedy, gdy nie posiada pełnej pewności, czym jest otaczający go świat. Takie przesłanie wynika z „Życia snem” Calderóna.

Koncept i poetyka zadziwienia

Barokowi twórcy pragnęli zaskakiwać odbiorcę. Podstawą wielu utworów był koncept, czyli oryginalny pomysł organizujący całą wypowiedź. Koncept mógł polegać na nieoczekiwanym porównaniu zakochanego do zmarłego, rozwijaniu szeregu niemożliwych zdarzeń albo stopniowym przekształcaniu jednego obrazu w kolejne. Najważniejsze było doprowadzenie czytelnika do zaskakującej puenty i wywołanie intelektualnego zachwytu nad pomysłowością autora. Konceptyzm jest pojęciem szerszym niż marinizm. Marinizm był jednym z nurtów poezji konceptystycznej, inspirowanym twórczością włoskiego poety Giambattisty Marina, szczególnie zainteresowanym miłością, urodą, zmysłowością, paradoksem i kunsztowną metaforą. Nie należy więc używać tych terminów jako całkowicie wymiennych.

Zmysłowość i miłość

Barok nie ograniczał się do ponurych rozważań o śmierci. Szczególnie poezja dworska ukazywała miłość jako grę, walkę, chorobę, niewolę, płomień lub śmierć. Kochanek bywał więźniem kobiecych oczu, żołnierzem ranionym strzałami Kupidyna albo skazańcem pozbawionym wolności. Miłość przynosiła przyjemność, ale równocześnie cierpienie i utratę rozumu. Twórcy wykorzystywali język religijny, wojenny i funeralny do opisywania erotycznego doświadczenia, celowo łącząc sfery, które wydają się od siebie odległe. Uczucie nie zawsze było przedstawiane jako szczere, głębokie przeżycie. W poezji salonowej stawało się często okazją do popisu dowcipem, prowadzenia flirtu oraz sprawdzania literackiej sprawności autora.

Sarmatyzm

Sarmatyzm był ideologią i stylem życia polskiej szlachty, opartym na micie, według którego jej przodkowie wywodzili się od starożytnych Sarmatów. Z tym wyobrażeniem łączyły się duma z rycerskiej przeszłości, przekonanie o szczególnej roli Rzeczypospolitej, przywiązanie do katolicyzmu, wolnej elekcji, równości szlachty oraz „złotej wolności”. Sarmatyzm nie był od początku wyłącznie synonimem zacofania. Sprzyjał poczuciu wspólnoty, rozwojowi oryginalnego stroju, ceremoniału, sztuki portretowej, gościnności i szacunku dla tradycji. Z czasem jego niektóre elementy zaczęły jednak usprawiedliwiać niechęć do reform, przekonanie o wyższości szlachty nad innymi stanami, nietolerancję religijną, ksenofobię, pieniactwo i polityczną samowolę. Pasek przedstawia sarmacką mentalność od wewnątrz i zwykle jej nie kwestionuje, natomiast Potocki wykorzystuje szlachecki system wartości do krytykowania tych, którzy deklarują patriotyzm, ale nie wypełniają obywatelskich obowiązków.

Stoicyzm i chrześcijański umiar

Część twórców próbowała pogodzić barokową świadomość przemijania ze stoickim spokojem. Skoro człowiek nie może zatrzymać czasu ani uniknąć śmierci, powinien zachować cnotę, wewnętrzny ład i rozsądny umiar. Doczesne przyjemności nie muszą być całkowicie zakazane, jeżeli człowiek korzysta z nich uczciwie i nie uznaje ich za wartości ostateczne. Taka postawa jest szczególnie widoczna u Naborowskiego. Jego poezja nie prowadzi konsekwentnie do ascetycznej ucieczki od świata, lecz do próby połączenia świadomości marności z odpowiedzialnym życiem.

Filozofia epoki

Nazwa myśli filozoficznej	Przedstawiciel	Utwór z podstawy programowej	Definicja nurtu	Nawiązanie w innej epoce (2-3 zdania)
Racjonalizm	René Descartes (Kartezjusz)	„Rozprawa o metodzie” (fragmenty omawiane w podręcznikach)	Nurt uznający nadrzędną rolę rozumu w poznawaniu świata i dążący do pewności wiedzy przez wątpliwość metodyczną („Cogito ergo sum”).	W oświeceniu rozum urósł do rangi najważniejszego narzędzia poznania i reform społecznych, co stanowi kontynuację kartezjańskich postulatów. Współczesny racjonalizm naukowy również opiera się na metodzie krytycznej i rozumowym wnioskowaniu.
Empiryzm	Francis Bacon	„Novum Organum” (fragmenty w podręcznikach)	Pogląd głoszący, że prawdziwa wiedza wynika z doświadczenia zmysłowego, obserwacji i eksperymentu. Odrzuca spekulacje, które nie mają potwierdzenia empirycznego.	W oświeceniu empiryzm wpłynął na rozwój nauk przyrodniczych i metody naukowej. W pozytywizmie ponownie doceniono rolę obserwacji i faktów, budując na nich wiedzę społeczną i naukową.
Spirytualizm	Blaise Pascal	„Myśli” (fragmenty w wybranych podręcznikach do historii, niebezpośrednio np. „Dziady”)	Podkreśla rolę duchowości, wiary i wewnętrznego przeżycia w dochodzeniu do prawdy o człowieku. Zakłada, że rozum nie wystarcza, by zgłębić tajemnice bytu.	W romantyzmie wrócono do zagadnień duchowych i metafizycznych, ukazując człowieka w relacji z nieskończonością i uczuciem. W Młodej Polsce także odwoływano się do wewnętrznych przeżyć, zwłaszcza w kontekście religijno-etycznym.
Sceptycyzm	Michel de Montaigne	„Próby” (fragmenty omawiane w podręcznikach)	Postawa zwątpienia w możliwość osiągnięcia pełnej, niepodważalnej wiedzy. Zachęca do dystansu wobec dogmatów i tradycyjnie przyjętych poglądów.	W oświeceniu sceptycyzm podsycał krytyczny stosunek do religii i instytucji, zachęcając do samodzielnego myślenia.
Panteizm	Baruch Spinoza	„Etyka” (fragmenty w podręcznikach)	Filozofia utożsamiająca Boga z naturą i wskazująca, że cały świat jest przejawem jednego, boskiego bytu. Wszelkie zjawiska są aspektami tej samej istoty.	W romantyzmie zauważymy fascynację naturą traktowaną jako siła boska i żywa, co jest zbliżone do panteistycznego postrzegania świata. .

NAJWAŻNIEJSZE NURTY LITERATURY POLSKIEGO BAROKU

W polskiej literaturze barokowej wyróżnia się kilka przenikających się nurtów. Poezja metafizyczna, reprezentowana przede wszystkim przez Sępa Szarzyńskiego i część utworów Naborowskiego, koncentrowała się na przemijaniu, śmierci, grzechu, zbawieniu i dramatycznej relacji człowieka z Bogiem. Nurt dworski, którego najwybitniejszym przedstawicielem był Jan Andrzej Morsztyn, rozwijał kunsztowną lirykę miłosną, koncept, paradoks i salonową grę. Nurt ziemiański lub sarmacki, związany z Paskiem, Potockim i Kochowskim, przedstawiał życie szlachty, wojny, gospodarowanie, obyczaje oraz problemy państwa. Istniała również literatura plebejska i sowizdrzalska, tworzona często anonimowo, pełna rubasznego humoru, parodii i krytyki społecznej. Granice między nurtami nie są całkowicie ostre: Naborowski był poetą dworskim, ale pisał również lirykę metafizyczną, a Potocki łączył patriotyczne moralizowanie z fraszką, humorem i obserwacją codzienności.

MIKOŁAJ SĘP SZARZYŃSKI – WYBRANE SONETY

Mikołaj Sęp Szarzyński zmarł prawdopodobnie w 1581 roku, dlatego chronologicznie należał jeszcze do późnego renesansu, lecz jego poezja zapowiada najważniejsze problemy i środki stylistyczne baroku; opublikowany pośmiertnie w 1601 roku zbiór „Rytmy abo wiersze polskie” ukazuje człowieka, który utracił renesansowe poczucie harmonii i doświadcza istnienia jako nieustannego zagrożenia. W „Sonecie IV. O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem, światem i ciałem” życie zostaje przedstawione jako walka duchowa: przeciwnikami człowieka są szatan, kuszący świat oraz własne ciało pragnące doczesnych przyjemności. Bohater jest „wątły, niebaczny, rozdwojony w sobie” i nie potrafi zwyciężyć bez pomocy Boga. Wolność nie oznacza tu możliwości spokojnego wybierania między równorzędnymi drogami, lecz odpowiedzialność za opowiedzenie się po stronie dobra pomimo wewnętrznej słabości. „Sonet V. O nietrwałej miłości rzeczy świata tego” rozpoczyna się paradoksem: człowiek nie potrafi nie kochać, ale kochanie dóbr doczesnych przynosi zawód, ponieważ złoto, władza, sława, rozkosz i uroda ulegają zmianie oraz zniszczeniu. Problemem nie jest sama zdolność miłości, lecz skierowanie jej ku przedmiotom, które nie mogą nasycić duchowego pragnienia; jedynym trwałym celem staje się „wieczna i prawa piękność”, czyli Bóg. Składnia sonetów jest gwałtowna, pełna inwersji, przerzutni, pytań, antytez i paradoksów, dzięki czemu forma oddaje wewnętrzne rozdarcie mówiącego. Sęp nie jest po prostu poetą nawołującym do pogardy wobec ciała: dramat jego utworów wynika właśnie z tego, że doczesność jest pociągająca, choć nietrwała, a człowiek nie może własnymi siłami uwolnić się od jej wpływu.

DANIEL NABOROWSKI – WYBRANE WIERSZE

Daniel Naborowski był wykształconym poetą, lekarzem, dyplomatą i dworzaninem Radziwiłłów, a jego twórczość łączy precyzję intelektualną, chrześcijańską refleksję nad przemijaniem i zamiłowanie do efektownego konceptu. „Krótkość żywota” nie przedstawia życia jako teatru ani nie zawiera przypisanego mu w pierwotnej wersji zdania o „znikomej cnocie”; utwór ukazuje natomiast niepowstrzymany ruch czasu, w którym kolejne pokolenia pojawiają się i znikają, a ludzka egzystencja zostaje sprowadzona do dźwięku, cienia, dymu, wiatru, błysku, głosu i punktu. Obraz czasu jest zarazem linearny i kolisty: każda chwila bezpowrotnie mija, ale cykl narodzin oraz śmierci nieustannie się powtarza. W „Marności” poeta odwołuje się do Koheleta, lecz nie nakazuje całkowicie porzucić doczesnego życia. Pozwala „miłować i żartować”, jeżeli człowiek czyni to pobożnie, uczciwie i z pamięcią o Bogu; świadomość marności ma więc prowadzić do umiaru, a nie rozpaczy. „Na oczy królewny angielskiej” jest popisem konceptystycznym opartym na stopniowaniu i poprawianiu kolejnych określeń: oczy okazują się pochodniami, gwiazdami, słońcami, niebami i bogami, po czym poeta podważa każde porównanie i zamyka wszystkie obrazy w jednym słowie „oczy”. W „Do Anny” upływowi czasu podlegają uroda, przyroda i cały materialny świat, ale mówiący przeciwstawia mu trwałość wiernej miłości. Naborowski pokazuje więc dwie odpowiedzi na przemijanie: religijną ufność oraz próbę ocalenia wartości duchowych, takich jak cnota, uczciwość i miłość. Jego poezja jest kunsztowna, lecz zazwyczaj zdyscyplinowana, zwięzła i logiczna; barokowy przepych nie oznacza u niego chaotycznego nagromadzenia ozdób, ale precyzyjne podporządkowanie środków jednej myśli.

JAN ANDRZEJ MORSZTYN – WYBRANE WIERSZE

Jan Andrzej Morsztyn był poetą, dyplomatą i politykiem związanym z kulturą dworską, a jego utwory krążyły przede wszystkim w rękopisach i nie zostały przez niego wydane drukiem jako autorski zbiór. Traktował poezję jako elitarną grę literacką, w której liczą się pomysł, błyskotliwość, paradoks i zdolność zaskoczenia odbiorcy. Sonet „Do trupa” opiera się na rozbudowanym porównaniu zakochanego do zmarłego: obaj zostali „zabici”, jeden strzałą śmierci, drugi strzałą miłości, obaj są bladzi, nieruchomi, pozbawieni swobody i pogrążeni w ciemności. Druga część sonetu ujawnia jednak różnice, a puenta odwraca oczekiwania: trup nie czuje już cierpienia i stopniowo zamienia się w popiół, podczas gdy kochanek nadal płonie, zachowuje świadomość i pozostaje więźniem uczucia, dlatego uznaje swój los za gorszy od śmierci. W jednym z utworów zatytułowanych „Niestatek” poeta buduje szereg niemożliwych zdarzeń, zwanych adynatami – łatwiej byłoby zamknąć wiatr w worku, schwytać promienie słońca czy uspokoić morze groźbą, niż znaleźć stateczną kobietę; zakończenie powtarza dawny, mizoginiczny stereotyp, którego nie należy traktować jako obiektywnej prawdy o kobietach, lecz jako element dworskiej konwencji i gry z odbiorcą. Drugi „Niestatek”, rozpoczynający się od opisu oczu jako ognia i włosów jako złota, pokazuje, jak radykalnie zmienia się obraz ukochanej w zależności od relacji z mówiącym: podczas zgody kobieta wydaje się doskonała, po kłótni te same elementy urody zostają opisane za pomocą obrazów brzydoty. Utwór demaskuje subiektywność spojrzenia zakochanego i pokazuje, że poetycki portret więcej mówi o emocjach obserwatora niż o samej kobiecie. Nie istnieje natomiast ważny wiersz Morsztyna zatytułowany „Niagara”; informacja z pierwotnego tekstu była błędna. Twórczość Morsztyna nie jest zwykle moralistyczna, ale pod pozorną lekkością ukazuje człowieka zniewolonego przez pragnienie, nietrwałość urody i niezdolność zachowania racjonalnego dystansu wobec miłości.

PIOTR SKARGA – „KAZANIA SEJMOWE”

Piotr Skarga tworzył na pograniczu renesansu i baroku, a wydane w 1597 roku „Kazania sejmowe” zapowiadają barokową retorykę, kontrreformacyjną żarliwość oraz katastroficzną wizję państwa zagrożonego moralnym rozpadem. Wbrew utrwalonej legendzie utwory nie są stenogramem kazań rzeczywiście wygłoszonych przed sejmem, lecz literacko skomponowanym zbiorem ośmiu polityczno-religijnych wypowiedzi przedstawiających sześć „chorób” Rzeczypospolitej. Skarga krytykuje brak miłości do ojczyzny, wewnętrzne niezgody, osłabienie władzy królewskiej, niesprawiedliwe prawa, publiczne grzechy i – z perspektywy gorliwego katolika – rozwój innych wyznań. Najbardziej znanym obrazem jest ojczyzna jako tonący okręt: pasażerowie nie mogą ratować prywatnego dobytku, jeżeli cały statek zmierza ku zagładzie. Państwo zostaje także przedstawione jako matka, wobec której obywatele mają moralny dług. Skarga wykorzystuje pytania retoryczne, apostrofy, powtórzenia, wyliczenia, antytezy, obrazy biblijne i emocjonalne wezwania, aby wywołać w odbiorcach strach, wstyd oraz gotowość do reformy. Nie należy bezkrytycznie przedstawiać go jako proroka, który dokładnie przewidział rozbiory: diagnozował rzeczywiste problemy państwa, ale jego program obejmował również ograniczenie tolerancji wyznaniowej oraz wzmocnienie katolickiej monarchii. Późniejsza legenda Skargi, rozwinięta przez romantyków i utrwalona w obrazie Jana Matejki, nadała mu rolę samotnego proroka ostrzegającego naród przed katastrofą.

JAN CHRYZOSTOM PASEK – „PAMIĘTNIKI”

„Pamiętniki” Jana Chryzostoma Paska powstawały prawdopodobnie od około 1690 roku i w zachowanej postaci obejmują lata 1656–1688; pierwsza część przedstawia życie żołnierza uczestniczącego między innymi w wojnach ze Szwedami, wyprawie oddziałów Stefana Czarnieckiego do Danii, walkach z Moskwą i wojnie domowej związanej z rokoszem Lubomirskiego, druga natomiast opisuje życie ziemianina po ślubie oraz zakończeniu regularnej służby wojskowej. Utwór nie był prowadzonym na bieżąco dziennikiem, lecz późną rekonstrukcją życia opartą na pamięci, dlatego chronologia bywa niepewna, a wydarzenia zostały podporządkowane autokreacji narratora. Pasek przedstawia siebie jako człowieka odważnego, zaradnego, pobożnego, dowcipnego i cieszącego się uznaniem, chętnie powiększa własną rolę, pomija niewygodne fakty i przekształca wspomnienia w atrakcyjne anegdoty. Nie oznacza to, że cały utwór jest świadomym zmyśleniem; jego wartość polega właśnie na połączeniu relacji historycznej z subiektywnym sposobem myślenia siedemnastowiecznego szlachcica. Pasek z ciekawością opisuje obyczaje mieszkańców Danii, życie wojskowe, bitwy, uczty, procesy, polowania, konflikty sąsiedzkie oraz udomowioną wydrę podarowaną królowi Janowi III Sobieskiemu. Jako typowy Sarmata ceni katolicyzm, rycerską odwagę, własny stan, wolność szlachecką i wojenną sławę, ale jednocześnie ujawnia nietolerancję religijną, pogardę wobec chłopów, skłonność do przemocy, pieniactwa i samochwalstwa. Styl „Pamiętników” przypomina żywą gawędę: narrator odchodzi od głównego tematu, zwraca się do odbiorcy, przytacza dialogi, używa przysłów, dosadnych porównań, zdań łączonych współrzędnie oraz licznych makaronizmów łacińskich. Dzięki temu dzieło jest zarazem dokumentem mentalności, literackim autoportretem i jednym z najważniejszych źródeł późniejszego obrazu Sarmaty; z jego języka oraz anegdot obficie korzystał Henryk Sienkiewicz podczas pracy nad „Trylogią”. Nie ma natomiast podstaw do eksponowania jako ważnego epizodu rzekomej historii zmarłego „bitnego księdza” powracającego jako upiór – pierwotne opracowanie łączyło lub zniekształcało różne staropolskie opowieści.

Protokół 30% czyli wszystko czyli rzeczy, bez których nie możesz przeklikać dalej