DWUDZIESTOLECIE MIĘDZYWOJENNE

Dwudziestolecie międzywojenne to okres pomiędzy zakończeniem I wojny światowej a wybuchem II wojny światowej, obejmujący lata 1918–1939. W historii Polski był to czas istnienia II Rzeczypospolitej – państwa odrodzonego po 123 latach zaborów. Epoka rozpoczęła się więc atmosferą entuzjazmu, poczuciem odzyskanej wolności i nadzieją na stworzenie nowoczesnego państwa. Zakończyła się natomiast narastającym lękiem przed totalitaryzmami, przeczuciem katastrofy oraz niemiecką i sowiecką agresją na Polskę.

Kultura dwudziestolecia rozwijała się niezwykle dynamicznie. Powstawały liczne grupy poetyckie, czasopisma, kabarety i programy artystyczne. Twórcy eksperymentowali z językiem, konstrukcją wiersza, sposobem prowadzenia narracji i formą dramatu. Rozwijały się między innymi poezja awangardowa, powieść psychologiczna, powieść polityczna, proza poetycka, groteska oraz reportaż. Literatura coraz częściej opisywała nowoczesne miasto, życie zwykłych ludzi, przemiany społeczne, psychikę człowieka oraz niebezpieczeństwa związane z rozwojem kultury masowej i systemów totalitarnych.

W obrębie epoki można umownie wyróżnić dwa okresy. Lata dwudzieste kojarzą się przede wszystkim z radością odzyskanej niepodległości, witalizmem, fascynacją nowoczesnością oraz eksperymentami futurystów, skamandrytów i Awangardy Krakowskiej. Lata trzydzieste przyniosły natomiast kryzys gospodarczy, radykalizację polityczną, rozwój faszyzmu, nazizmu i stalinizmu oraz coraz wyraźniejsze przeczucie nadchodzącej wojny. Podział ten jest jednak uproszczeniem: już w latach dwudziestych powstawały utwory krytyczne wobec rzeczywistości, a także w następnej dekadzie tworzono poezję miłosną, codzienną i pogodną.

Najważniejsze pojęcia do zapamiętania

Witalizm – afirmacja życia, młodości, ruchu, energii i biologicznej siły człowieka.

Urbanizm – fascynacja miastem, jego dynamiką, tłumem, ulicą i nowoczesnym stylem życia.

Awangarda – sztuka eksperymentalna, zrywająca z dotychczasowymi sposobami przedstawiania świata.

Katastrofizm – przekonanie o zbliżającej się zagładzie cywilizacji.

Groteska – połączenie sprzecznych jakości, między innymi komizmu i grozy, piękna i brzydoty, realizmu i fantastyki.

Oniryzm – kształtowanie rzeczywistości na podobieństwo snu.

Mityzacja rzeczywistości – nadawanie codziennym wydarzeniom i przedmiotom znaczenia mitycznego i symbolicznego.

Powieść psychologiczna – powieść skupiona na przeżyciach wewnętrznych, motywacjach, pamięci i psychice bohatera.

Strumień świadomości – sposób zapisywania myśli, wspomnień i skojarzeń bohatera w kolejności zbliżonej do ich swobodnego pojawiania się w umyśle.

Forma u Gombrowicza – społecznie narzucony sposób istnienia, zachowania i postrzegania człowieka.

Gęba – obraz człowieka narzucany mu przez innych.

Upupienie – infantylizowanie jednostki i odbieranie jej dojrzałości.

Czysta Forma – koncepcja Witkacego zakładająca autonomię artystycznej konstrukcji dzieła wobec realistycznego prawdopodobieństwa.

Najważniejsze kierunki i grupy literackie

Skamander

Skamander był grupą poetycką ukształtowaną w Warszawie pod koniec 1919 roku. Jej trzon tworzyli: Julian Tuwim, Antoni Słonimski, Jan Lechoń, Kazimierz Wierzyński i Jarosław Iwaszkiewicz. Skamandryci nie stworzyli jednolitego, szczegółowego programu artystycznego. Łączyło ich jednak odrzucenie obowiązku nieustannego podejmowania problematyki narodowej oraz przekonanie, że tematem poezji może być zwyczajne, codzienne życie.

W ich wczesnej twórczości pojawiały się:

• radość życia i młodości,
• zainteresowanie miastem i jego mieszkańcami,
• codzienne wydarzenia,
• język potoczny i kolokwializmy,
• humor, żart i prowokacja,
• cielesność i zmysłowość,
• fascynacja tłumem, ruchem i nowoczesnością.

Skamandryci sprzeciwiali się przekonaniu, że polski poeta musi być przede wszystkim narodowym przywódcą, wieszczem lub nauczycielem społeczeństwa. Nie oznaczało to jednak całkowitego odrzucenia patriotyzmu. Chodziło raczej o uwolnienie literatury od obowiązku ciągłego powtarzania romantycznych wzorców martyrologicznych.

Z czasem twórczość członków grupy stała się bardziej zróżnicowana. Tuwim podejmował ostrą krytykę społeczną i polityczną, Słonimski reagował na zagrożenie wojną, Lechoń powracał do problematyki narodowej i religijnej, a Iwaszkiewicz rozwijał refleksję nad kulturą, historią, przemijaniem i sztuką. Skamander nie powinien być zatem sprowadzany wyłącznie do radosnej poezji lat dwudziestych.

Futuryzm

Futuryzm był ruchem awangardowym głoszącym zerwanie z przeszłością i tradycyjną kulturą. Polscy futuryści, między innymi Bruno Jasieński, Anatol Stern, Aleksander Wat, Tytus Czyżewski i Stanisław Młodożeniec, fascynowali się szybkością, maszynami, ruchem, techniką, wielkim miastem i przemianami cywilizacyjnymi.

Eksperymentowali z ortografią, zapisem graficznym, układem tekstu i brzmieniem słów. Organizowali prowokacyjne wystąpienia i domagali się odrzucenia kulturowego kultu przeszłości. Ich bunt nie oznaczał jednak wyłącznie zachwytu nowoczesnością. W części utworów fascynacja techniką łączyła się z lękiem przed odhumanizowaniem człowieka oraz społeczną rewolucją.

Ważnym przedstawicielem polskiego futuryzmu był Bruno Jasieński, autor między innymi tomu „But w butonierce”. Należy odróżnić go od Brunona Schulza – są to dwaj zupełnie inni twórcy.

Awangarda Krakowska

Awangarda Krakowska powstała wokół czasopisma „Zwrotnica”, redagowanego przez Tadeusza Peipera. Z grupą związani byli także Julian Przyboś, Jan Brzękowski i Jalu Kurek. Peiper stworzył program nowoczesnej poezji, który wyrażało między innymi hasło „miasto, masa, maszyna”. Twórców interesowały dynamika współczesnej cywilizacji, zbiorowość, technika i urbanizacja.

Poezja nie miała bezpośrednio opisywać rzeczywistości, lecz tworzyć jej nową, artystyczną konstrukcję. Szczególną rolę odgrywały:

• rozbudowana metafora,
• skrótowość i elipsa,
• kondensacja znaczeń,
• precyzyjna konstrukcja utworu,
• oszczędność słów,
• odejście od bezpośredniego wyznania uczuć.

Julian Przyboś tworzył wiersze bardzo skondensowane, w których pojedynczy obraz poetycki mógł zawierać wiele znaczeń. Jego utwory bywają trudne w odbiorze, ponieważ czytelnik musi samodzielnie odtworzyć związki pomiędzy obrazami i metaforami.

Warto pamiętać, że „Miasto, masa, maszyna” nie jest tytułem znanego wiersza Peipera, lecz tytułem jego programowego artykułu i jednym z najważniejszych haseł Awangardy Krakowskiej.

Katastrofizm

Katastrofizm oznaczał przekonanie, że współczesna cywilizacja zmierza ku gwałtownej zagładzie. W poezji pojawiały się obrazy wojny, pożarów, bombardowań, śmierci i rozpadu świata. Katastrofizm rozwijał się przede wszystkim w latach trzydziestych, w atmosferze kryzysu politycznego i narastającego zagrożenia ze strony totalitaryzmów.

Jednym z najważniejszych polskich poetów katastroficznych był Józef Czechowicz. Jego poezja łączyła sielankowe obrazy prowincji, natury i dzieciństwa z wizjami śmierci oraz nadchodzącej wojny. Charakterystyczne są w niej muzyczność, łagodny rytm i brak wielkich liter, kontrastujące z brutalnymi obrazami zagłady. W wierszu „Żal” pojawiają się wizje bombardowanych miast, płonącego świata i śmierci poety. Czechowicz zginął podczas niemieckiego bombardowania Lublina 9 września 1939 roku, co sprawiło, że jego katastroficzne obrazy zaczęto odczytywać jako szczególnie przejmujące.

Z katastrofizmem wiąże się także wileńska grupa Żagary, do której należeli między innymi Czesław Miłosz, Jerzy Zagórski i Teodor Bujnicki. Żagaryści łączyli przeczucie katastrofy z zainteresowaniem historią, odpowiedzialnością moralną i problemami społecznymi. Nie byli grupą neoklasyczną – należeli przede wszystkim do nurtu katastroficznego i społecznie zaangażowanego.

Dramat i teatr

Najbardziej nowatorskim dramatopisarzem epoki był Stanisław Ignacy Witkiewicz, nazywany Witkacym. Stworzył teorię Czystej Formy, zgodnie z którą dzieło sztuki nie powinno jedynie naśladować rzeczywistości. Miało wywoływać u odbiorcy poczucie niezwykłości istnienia dzięki oryginalnej, zdeformowanej i nieprzewidywalnej konstrukcji.

Dramaty Witkacego wykorzystują groteskę, absurd, deformację, nagłe zmiany stylu i nieprawdopodobne zdarzenia. Przedstawiają świat, w którym jednostka traci autonomię, a społeczeństwo zmierza ku mechanicznemu ujednoliceniu. Witkacy nie był przedstawicielem powojennego teatru absurdu, ale jego twórczość zapowiadała niektóre rozwiązania później rozwijane przez Samuela Becketta, Eugène’a Ionesco czy Sławomira Mrożka.

Ważnymi dramatami Witkacego są między innymi „Matka”, „Wariat i zakonnica” i „Szewcy”. „Szewcy” zostali ukończeni w 1934 roku, lecz po raz pierwszy wydano ich dopiero po II wojnie światowej.

Obok eksperymentów Witkacego rozwijał się teatr oparty na pogłębionej pracy aktora i zespołu. Szczególną rolę odegrała Reduta, założona przez Juliusza Osterwę i Mieczysława Limanowskiego. Była pierwszym polskim teatrem laboratoryjnym i prowadziła również działalność edukacyjną oraz objazdową.

Nie należy natomiast zaliczać dramatu Jerzego Szaniawskiego „Dwa teatry” do literatury międzywojennej. Utwór powstał i został wystawiony już po II wojnie światowej. Do międzywojennej twórczości Szaniawskiego należą między innymi „Żeglarz” oraz „Adwokat i róże”.

Wartości i idee epoki

Radość z odzyskanej wolności

W pierwszych latach niepodległości szczególne znaczenie miało poczucie swobody jednostki i twórczości. Poeci nie musieli już podporządkowywać swojej sztuki walce o odzyskanie państwa. Skamandryci mogli pisać o mieście, miłości, spacerach, tramwajach, zabawie, sporcie i codziennym życiu.

Nie oznaczało to zaniku patriotyzmu. Zmienił się jednak sposób jego rozumienia. Zamiast wyłącznie wspominać narodowe cierpienie, należało odpowiedzieć na pytanie, jak zbudować sprawiedliwe i sprawne państwo. Problem ten znalazł szczególnie wyraziste przedstawienie w „Przedwiośniu”.

Demokratyzacja literatury

Literatura otworzyła się na język i doświadczenia zwykłych mieszkańców miasta. Do poezji wprowadzano kolokwializmy, elementy mowy ulicznej, reklamy, gazet, piosenek i kabaretu. Bohaterem mógł stać się przechodzień, robotnik, mieszkaniec kamienicy albo pasażer tramwaju.

Jednocześnie twórcy zauważali, że społeczeństwo masowe może prowadzić do zaniku indywidualności. Tłum bywał przedstawiany zarówno jako źródło energii, jak i jako bezmyślna zbiorowość podatna na manipulację.

Krytyka społeczna

Literatura dwudziestolecia ukazywała ubóstwo, bezrobocie, nierówności klasowe i niesprawiedliwość społeczną. „Przedwiośnie” przedstawia kontrast pomiędzy życiem ziemiaństwa w Nawłoci a nędzą chłopów. „Granica” pokazuje bariery oddzielające bogatych od biednych. Poezja Władysława Broniewskiego łączyła natomiast lewicowe zaangażowanie społeczne z patriotyzmem.

Twórcy nie proponowali jednego rozwiązania problemów społecznych. Jedni opowiadali się za stopniowymi reformami, inni sympatyzowali z socjalizmem, a jeszcze inni przestrzegali, że rewolucja prowadzi do terroru i zastąpienia jednego systemu przemocy kolejnym.

Psychologia i introspekcja

Pisarze coraz częściej skupiali się na życiu wewnętrznym bohaterów. Interesowały ich wspomnienia, kompleksy, traumy, pragnienia, mechanizmy samooszukiwania się i wpływ podświadomości. Rozwój powieści psychologicznej wiązał się między innymi z oddziaływaniem psychoanalizy Zygmunta Freuda.

W „Granicy” czytelnik obserwuje proces moralnej degradacji Zenona Ziembiewicza, natomiast „Cudzoziemka” rekonstruuje psychikę Róży Żabczyńskiej poprzez jej wspomnienia i reakcje emocjonalne. U Schulza dziecięca pamięć przekształca rzeczywistość w prywatny mit.

Emancypacja kobiet

Ważną rolę w literaturze epoki odgrywały pisarki, między innymi Zofia Nałkowska, Maria Dąbrowska, Maria Kuncewiczowa, Maria Pawlikowska-Jasnorzewska i Irena Krzywicka. Podejmowały problemy kobiecej niezależności, relacji uczuciowych, małżeństwa, macierzyństwa, cielesności i społecznych ograniczeń.

Pawlikowska-Jasnorzewska wprowadzała do poezji nowoczesny kobiecy podmiot mówiący, który otwarcie wypowiada się o miłości, rozstaniu, pożądaniu, starzeniu i samotności. Jej miniaturowe wiersze często łączą emocjonalność z ironią i zaskakującą pointą.

Lęk przed totalitaryzmem i społeczeństwem masowym

W latach trzydziestych coraz częściej pojawiały się pytania o przyszłość jednostki w świecie podporządkowanym ideologii, propagandzie i masowej organizacji społeczeństwa. Szczególnie wyraźnie problem ten podejmował Witkacy. W jego utworach rewolucje nie przynoszą wyzwolenia, lecz prowadzą do kolejnych systemów przemocy i do zaniku indywidualności.

Podobny niepokój, choć wyrażany innymi środkami, widoczny jest w katastroficznej poezji Czechowicza i Żagarystów.

Stefan Żeromski – „Przedwiośnie”

„Przedwiośnie” zostało wydane w 1924 roku. Jest powieścią polityczną, społeczną i inicjacyjną, przedstawiającą dojrzewanie Cezarego Baryki oraz problemy odrodzonej Polski. Bohater dorasta w Baku, doświadcza rewolucji, śmierci matki i rozpadu dotychczasowego świata. Następnie razem z ojcem, Sewerynem Baryką, wyrusza do Polski. Seweryn umiera podczas podróży, a Cezary dociera do ojczyzny, której wcześniej właściwie nie znał.

Powieść składa się z trzech części:

1. „Szklane domy” – historia życia Cezarego w Baku, rewolucji i podróży do Polski.
2. „Nawłoć” – pobyt bohatera w ziemiańskim majątku, wątki miłosne i obserwacja nierówności społecznych.
3. „Wiatr od wschodu” – pobyt w Warszawie, spory polityczne i poszukiwanie sposobu naprawy państwa.

Trzy wizje przyszłości Polski

Najważniejszym problemem powieści jest pytanie o drogę rozwoju odrodzonego państwa.

Szklane domy są utopijną wizją Polski nowoczesnej, bogatej, czystej i sprawiedliwej. Seweryn Baryka opowiada o domach produkowanych ze szkła, powszechnym dobrobycie oraz technicznym i społecznym postępie. Po przyjeździe Cezary odkrywa jednak kraj biedny, zaniedbany i pełen nierówności. Opowieść ojca okazuje się mitem mającym zachęcić syna do powrotu.

Szymon Gajowiec reprezentuje program stopniowych reform. Uważa, że państwo należy cierpliwie modernizować, rozwijając administrację, gospodarkę, edukację i instytucje społeczne. Jego wizja jest rozsądna, ale dla Cezarego zbyt powolna wobec ogromu ludzkiej nędzy.

Antoni Lulek jest zwolennikiem komunizmu i międzynarodowej rewolucji proletariackiej. Cezary dostrzega niesprawiedliwość społeczną, ale zna również okrucieństwo rewolucji z doświadczeń w Baku. Nie przyjmuje więc bezkrytycznie programu komunistycznego.

Znaczenie tytułu

Przedwiośnie to okres przejściowy pomiędzy zimą a wiosną. Śnieg topnieje, pojawiają się pierwsze oznaki odrodzenia, ale otoczenie pozostaje błotniste, chłodne i nieuporządkowane. W znaczeniu symbolicznym Polska odzyskała niepodległość, lecz nie osiągnęła jeszcze dojrzałości, stabilności i społecznej sprawiedliwości. Znajduje się dopiero na początku trudnej drogi.

Zakończenie

W finale Cezary przyłącza się do robotniczej demonstracji, ale idzie oddzielnie od pozostałych uczestników. Scena ta jest celowo niejednoznaczna. Może oznaczać solidarność bohatera z cierpiącymi robotnikami, bunt przeciw niesprawiedliwości oraz gotowość do działania. Jednocześnie podkreśla jego niezależność – Cezary nie staje się bezkrytycznym wyznawcą komunistycznej ideologii.

 

Bruno Schulz – „Sklepy cynamonowe”

„Sklepy cynamonowe” to zbiór opowiadań Brunona Schulza, wydany na początku lat trzydziestych. Autor, nauczyciel rysunku pochodzący z Drohobycza, stworzył w nim prywatną mitologię dzieciństwa i rodzinnego miasta. Narrator, nazywany Józefem, opowiada z perspektywy dorosłego o świecie zapamiętanym z dzieciństwa. Nie jest więc po prostu dzieckiem relacjonującym wydarzenia na bieżąco – jego wspomnienia zostały przekształcone przez wyobraźnię, język i późniejszą refleksję.

Najważniejszą postacią zbioru jest ojciec narratora, Jakub – kupiec, marzyciel, eksperymentator i domowy demiurg. Próbuje on przeciwstawić własną wyobraźnię zwyczajności życia oraz praktycznemu porządkowi reprezentowanemu między innymi przez Adelę.

Mityzacja rzeczywistości

Schulz nie opisuje dzieciństwa w sposób realistyczny. Zwykłe wydarzenia, przedmioty i miejsca zostają podniesione do rangi mitu. Ulica może zamienić się w labirynt, ojciec w proroka albo ptaka, sklep w centrum tajemniczego świata, a codzienne czynności w rytuał.

Mityzacja rzeczywistości polega na nadawaniu zwyczajnym wydarzeniom znaczenia niezwykłego, ponadczasowego i symbolicznego. Dzieciństwo staje się mityczną epoką początku, w której świat nie ma jeszcze ustalonych granic.

„Sklepy cynamonowe”

W tytułowym opowiadaniu narrator wędruje nocą przez miasto. Znane ulice zmieniają się w tajemniczy labirynt, a sklepy cynamonowe stają się obiektem pragnienia i obietnicą kontaktu z czymś niezwykłym. Bohater nie dociera jednak do nich w prosty sposób. Nocna wędrówka jest ważniejsza niż osiągnięcie celu.

Sklepy mogą symbolizować:

• pragnienie poznania tajemnicy,
• tęsknotę za niezwykłością,
• dziecięcą wyobraźnię,
• nieosiągalne piękno,
• świat istniejący poza codziennym porządkiem.

„Ulica Krokodyli”

Ulica Krokodyli jest nowoczesną, handlową częścią miasta. Pozornie fascynuje reklamami, wystawami, erotyczną atmosferą i obietnicą nowych doznań. W rzeczywistości okazuje się światem tandety, imitacji i duchowej pustki.

Opowiadanie można odczytać jako krytykę nowoczesnej kultury konsumpcyjnej. To, co wygląda atrakcyjnie, jest nietrwałe, sztuczne i pozbawione głębi.

„Ptaki”

Ojciec hoduje na strychu egzotyczne ptaki, tworząc własne, fantastyczne królestwo. Adela wypędza ptaki i przywraca praktyczny porządek domu. Konflikt ten można interpretować jako starcie wyobraźni z codziennością, sztuki z praktycznością oraz marzyciela ze światem materialnym.

Witold Gombrowicz – „Ferdydurke”

„Ferdydurke”, wydana w 1937 roku, jest groteskową powieścią filozoficzną o niemożności uwolnienia się od społecznej Formy. Bohaterem i narratorem jest trzydziestoletni Józio Kowalski. Profesor Pimko odwiedza go w mieszkaniu, uznaje za niedojrzałego i przemocą umieszcza ponownie w szkole.

Sytuacja ta jest celowo absurdalna. Nie chodzi o realistyczną historię cofnięcia dorosłego do gimnazjum, lecz o pokazanie, że inni ludzie mogą narzucić jednostce określoną rolę i sposób istnienia.

Forma

Forma to każdy sposób, w jaki człowiek zostaje określony w relacji z innymi. Może nią być rola ucznia, nauczyciela, nowoczesnej dziewczyny, ziemianina, patrioty, buntownika albo inteligenta.

Człowiek potrzebuje Formy, ponieważ bez niej nie mógłby funkcjonować w społeczeństwie. Jednocześnie każda Forma go ogranicza, upraszcza i zniekształca. Gombrowicz pokazuje, że nie można po prostu stać się całkowicie „autentycznym”. Ucieczka z jednej Formy zwykle prowadzi do przyjęcia kolejnej.

Gęba

Gęba jest obrazem lub rolą narzuconą człowiekowi przez innych. Nie musi mieć nic wspólnego z jego rzeczywistymi pragnieniami. Kiedy społeczeństwo uzna kogoś za niewinnego ucznia, nowoczesną kobietę, patriotę lub buntownika, człowiek zaczyna funkcjonować w ramach tej gęby.

Pupa i upupianie

Upupianie oznacza infantylizowanie człowieka, traktowanie go jak dziecka i odbieranie mu samodzielności. Profesor Pimko upupia Józia, wpychając go ponownie w rolę ucznia. Szkoła nie rozwija dojrzałego myślenia, ale narzuca gotowe poglądy i wymaga ich powtarzania.

Lekcja języka polskiego

Podczas lekcji profesor Bladaczka domaga się od uczniów zachwytu nad Juliuszem Słowackim. Formuła „Słowacki wielkim poetą był” zastępuje prawdziwą rozmowę o literaturze.

Scena nie jest przede wszystkim atakiem na twórczość Słowackiego. Gombrowicz krytykuje sposób nauczania, w którym uczeń ma odczuwać z góry ustalony zachwyt, ponieważ wymaga tego szkoła i narodowa tradycja.

Syfon i Miętus

Syfon i Miętus reprezentują przeciwne szkolne Formy. Syfon broni ideału niewinności, czystości i posłuszeństwa. Miętus jest buntownikiem, który pragnie zerwać ze szkolnym uporządkowaniem i „zbratać się” z prostym parobkiem.

Nie należy łączyć tych postaci w określenie „syfonowaty Miętus”. Syfon i Miętus są przeciwnikami.

Miętus próbuje zbratać się z parobkiem Walkiem, między innymi wymuszając wzajemne uderzenie w twarz. Nie ma tu sceny „całowania parobka w łydkę”. Jest to pomieszanie dwóch różnych motywów.

Młodziakowie i łydka

W domu Młodziaków Józio spotyka rodzinę demonstracyjnie nowoczesną. Rodzice Zuty chcą uchodzić za postępowych, swobodnych i pozbawionych mieszczańskich uprzedzeń. Ich nowoczesność również okazuje się jednak Formą – zestawem zachowań odgrywanych po to, aby wywołać odpowiednie wrażenie.

Łydka wiąże się przede wszystkim z Zutą Młodziakówną. Symbolizuje młodość, cielesność, sport, erotyzm i nowoczesny styl życia. Nie oznacza „brutalnej rzeczywistości parobka”.

Dwór Hurleckich

W ostatniej części powieści Józio trafia do ziemiańskiego dworu. Panuje tam tradycyjny podział na państwo i służbę. Miętus próbuje zniszczyć tę Formę poprzez zbratanie się z Walkiem. Jego działanie nie przynosi jednak wyzwolenia, ale prowadzi do chaosu i zbiorowej bijatyki, określanej jako „kupa”.

Nie występuje tu „rewolucja Kucharza”. Konflikt dotyczy całej hierarchii dworu, relacji pomiędzy państwem a służbą oraz eksperymentu Miętusa z parobkiem Walkiem.

 

Stanisław Ignacy Witkiewicz – „Szewcy”

„Szewcy” są groteskowym dramatem politycznym i filozoficznym. Witkacy ukazuje kolejne przewroty społeczne, w których jedna grupa zdobywa władzę, lecz szybko tworzy nowy system ucisku.

Na początku szewcy pod wodzą Sajetana Tempego pracują pod nadzorem prokuratora Roberta Scurvy’ego. Zazdroszczą klasom uprzywilejowanym władzy i możliwości zaspokajania pragnień. Po przewrocie sami przejmują władzę, ale również nie tworzą sprawiedliwego społeczeństwa. Ostatecznie zostają odsunięci przez bezosobowy system technokratyczny.

 

Protokół 30% czyli wszystko czyli rzeczy, bez których nie możesz przeklikać dalej