1136 – Bulla gnieźnieńska

W 1136 roku papież Innocenty II wydał dokument znany jako Bulla gnieźnieńska (łac. Ex commisso nobis), który potwierdzał istnienie niezależnego arcybiskupstwa gnieźnieńskiego i jego metropolitalną władzę nad diecezjami w Polsce. Bulla ta została wystawiona na prośbę arcybiskupa Jakuba ze Żnina, który zabiegał o uniezależnienie polskiego Kościoła od wpływów niemieckich (konkretnie od arcybiskupstwa magdeburskiego). Dokument wyliczał w języku łacińskim uposażenia arcybiskupstwa gnieźnieńskiego – zawierał spis ponad stu miejscowości, w tym grodów, wsi i osad targowych należących do archidiecezji. Wymieniając polskie nazwy miejscowe, Bulla gnieźnieńska stała się bezcennym źródłem do badania wczesnej polszczyzny (znalazły się tam najstarsze zapisane nazwy wielu miast jak Kraków, Gniezno, Wrocław, Łęczyca i inne).

Znaczenie Bulli gnieźnieńskiej jest dwojakie: polityczno-kościelne oraz historyczno-kulturowe. Po pierwsze, papieskie potwierdzenie niezależności arcybiskupstwa gnieźnieńskiego umacniało autonomię polskiej organizacji kościelnej. Oznaczało to, że Kościół w Polsce podlega bezpośrednio Rzymowi, a nie niemieckim strukturom kościelnym – co miało ogromne znaczenie dla zachowania odrębności kulturalnej i politycznej kraju w dobie rosnących wpływów Cesarstwa. Arcybiskup Jakub ze Żnina uzyskał formalne potwierdzenie swoich praw metropolity nad biskupstwami: gnieźnieńskim (de facto archidiecezją), krakowskim, wrocławskim, poznańskim, płockim i kujawskim (włocławskim), co integrowało Kościół w Polsce. Po drugie, Bulla gnieźnieńska jest nazywana „złotą bullą języka polskiego” – zawarty w niej rejestr nazw miejscowych stanowi jeden z najstarszych zabytków piśmiennictwa, w którym uwidacznia się brzmienie polskich słów w XII wieku. Dzięki temu dokumentowi znamy m.in. średniowieczną pisownię wielu nazw geograficznych. Bulla stanowi zatem fundament wiedzy o rozwoju języka polskiego i sieci osadniczej w okresie wczesnopiastowskim. Jej wystawienie w 1136 roku było jednym z nielicznych jaśniejszych momentów w schyłkowym okresie panowania Bolesława Krzywoustego – stanowiło ukoronowanie starań o niezależność kościoła polskiego tuż przed rozbiciem dzielnicowym kraju.