Renesans, nazywany również odrodzeniem, narodził się we Włoszech już w XIV wieku, a w kolejnych stuleciach rozprzestrzenił się na pozostałe kraje europejskie. W kulturze włoskiej rozwijał się przede wszystkim od XIV do XVI wieku, natomiast w Europie Północnej, Anglii i Hiszpanii jego najważniejsze osiągnięcia powstawały również na przełomie XVI i XVII wieku. W Polsce pierwsze zjawiska renesansowe pojawiły się pod koniec XV wieku, szczyt rozwoju epoki przypadł na XVI stulecie, a jej stopniowe przechodzenie w barok nastąpiło na przełomie XVI i XVII wieku. Granice te są umowne: Mikołaj Sęp Szarzyński żył jeszcze w czasach renesansu, ale jego poezja zapowiadała barok, natomiast dzieła Szymona Szymonowica, Szekspira i Cervantesa powstawały w okresie, w którym różne tendencje artystyczne współistniały.

Nazwa epoki oznaczała „odrodzenie” kultury antycznej. Humaniści poszukiwali dawnych rękopisów, poznawali język grecki i łaciński, tłumaczyli dzieła starożytnych filozofów oraz ponownie wykorzystywali antyczne gatunki literackie, zasady retoryki i koncepcje etyczne. Nie kopiowali jednak bezmyślnie starożytnych twórców. Hasło ad fontes, czyli „do źródeł”, oznaczało potrzebę odczytywania dawnych tekstów w oryginale, krytycznego porównywania przekazów i twórczego przystosowywania antycznego dziedzictwa do problemów współczesności. Kochanowski naśladował Horacego, ale pisał o losie człowieka XVI wieku oraz obowiązkach obywatela Rzeczypospolitej; Modrzewski wykorzystywał Arystotelesa, Cycerona i Biblię, aby zaprojektować reformę polskiego państwa; Szekspir czerpał z antycznych historii, lecz stworzył nowy model dramatu.

Renesansowego zainteresowania człowiekiem nie należy przedstawiać jako prostego zastąpienia średniowiecznego teocentryzmu antropocentryzmem. Kultura europejska nadal pozostawała głęboko chrześcijańska, a wielu humanistów było duchownymi, teologami lub tłumaczami Biblii. Zmiana polegała przede wszystkim na dowartościowaniu ziemskiego życia, ludzkiego rozumu, indywidualnego doświadczenia, ciała, twórczości i aktywności obywatelskiej. Człowiek nie był już opisywany wyłącznie jako grzesznik oczekujący na życie wieczne, lecz także jako istota zdolna poznawać świat, tworzyć dzieła sztuki, kierować państwem, rozwijać własną osobowość i odpowiedzialnie korzystać z wolności. Renesans nie odrzucił Boga, ale zaczął intensywniej pytać o godność i możliwości człowieka stworzonego przez Boga.

Najważniejszym prądem umysłowym epoki był humanizm. Jego program edukacyjny, określany jako studia humanitatis, obejmował między innymi gramatykę, retorykę, poezję, historię i filozofię moralną. Celem nie było wyłącznie zdobycie informacji, lecz ukształtowanie człowieka, który potrafi sprawnie mówić, pisać, rozumować, uczestniczyć w życiu publicznym i oceniać własne postępowanie. Humanistycznym hasłem stały się słowa rzymskiego komediopisarza Terencjusza: „Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce”. Zdanie to nie oznacza bezwarunkowej aprobaty każdego ludzkiego zachowania, lecz otwartość na różnorodność doświadczeń człowieka, również jego słabość, śmieszność, cielesność, miłość i cierpienie.

Z renesansowym humanizmem wiązała się idea godności człowieka. Giovanni Pico della Mirandola w „Mowie o godności człowieka” przedstawiał człowieka jako istotę, której nie wyznaczono jednego, niezmiennego miejsca w hierarchii stworzenia. Dzięki wolności może on rozwijać się intelektualnie i moralnie, ale może również ulec prymitywnym pragnieniom. Nie jest prawdą, że Pico sformułował dosłownie popularne powiedzenie „człowiek jest kowalem własnego losu”. Jego koncepcja była subtelniejsza: człowiek otrzymuje możliwość kształtowania siebie, ale wraz z wolnością otrzymuje odpowiedzialność za to, czym się stanie.

Rozwojowi odrodzenia sprzyjały wielkie zmiany techniczne i naukowe. Około połowy XV wieku Johannes Gutenberg udoskonalił europejską technikę druku z użyciem ruchomej czcionki, co znacznie przyspieszyło rozpowszechnianie książek i nowych idei. Wyprawa Krzysztofa Kolumba z 1492 roku poszerzyła europejską wiedzę geograficzną, a ekspedycja rozpoczęta przez Ferdynanda Magellana i ukończona po jego śmierci przez Juana Sebastiána Elcano dokonała pierwszego opłynięcia Ziemi. W 1543 roku ukazało się dzieło Mikołaja Kopernika „O obrotach sfer niebieskich”, podważające geocentryczny obraz kosmosu. Odkrycia te nie spowodowały natychmiastowego odrzucenia dawnych przekonań, ale stopniowo zmieniały sposób myślenia o świecie i miejscu człowieka. Rozwój nauki budził optymizm poznawczy, a jednocześnie uświadamiał, że rzeczywistość jest znacznie większa oraz bardziej złożona, niż wcześniej sądzono.

Renesans był również epoką reformacji. Za symboliczną datę jej początku uznaje się rok 1517, kiedy Marcin Luter ogłosił tezy krytykujące między innymi handel odpustami. W następnych dziesięcioleciach powstały różne Kościoły protestanckie, rozwijali się luteranizm, kalwinizm i anglikanizm, a spory religijne doprowadziły również do wojen i prześladowań. Reformacja zwiększyła zainteresowanie samodzielną lekturą Biblii i przyspieszyła rozwój przekładów Pisma Świętego na języki narodowe. Kościół katolicki odpowiedział reformą wewnętrzną i działaniami soboru trydenckiego. Renesansowa kultura religijna nie była więc spokojnie jednolita, lecz kształtowała się poprzez polemikę, próby pojednania i gwałtowne konflikty.

W Rzeczypospolitej XVI wiek bywa określany mianem „złotego wieku” ze względu na rozwój gospodarki, kultury, szkolnictwa, drukarstwa i politycznego znaczenia państwa. Polska i Litwa były krajem wielowyznaniowym, w którym działali katolicy, prawosławni, luteranie, kalwiniści, bracia polscy i przedstawiciele judaizmu. Konfederacja warszawska z 1573 roku gwarantowała pokój religijny między różniącymi się w wierze stanami politycznymi Rzeczypospolitej. Nie była pełną, nowoczesną deklaracją wolności religijnej wszystkich mieszkańców, ponieważ jej najważniejszymi beneficjentami była szlachta, ale na tle ówczesnej Europy stanowiła ważny akt ograniczający możliwość wojny wyznaniowej.

Wartości i idee epoki

Antropocentryzm i godność człowieka

Antropocentryzm oznaczał skierowanie uwagi na człowieka, jego ziemskie doświadczenie, możliwości poznawcze, relacje społeczne i twórczość. Nie należy go jednak utożsamiać z przekonaniem, że człowiek dosłownie znajduje się w fizycznym centrum wszechświata ani że powinien zastąpić Boga. Renesansowy humanista widział w człowieku istotę wyjątkową dlatego, że posiada rozum, język, zdolność moralnego wyboru oraz tworzenia kultury. Z takiego przekonania wyrastały zainteresowanie biografią, autoportretem, sławą poetycką i indywidualnym przeżyciem. Kochanowski pisał o własnym domu, zdrowiu, przyjaciołach i rodzinnej tragedii, a Montaigne uczynił samego siebie przedmiotem wieloletniej obserwacji.

Harmonia, umiar i złoty środek

Renesansowi twórcy poszukiwali harmonii pomiędzy życiem duchowym i doczesnym, obowiązkiem oraz przyjemnością, rozumem i uczuciem. Szczególnie ważna była zaczerpnięta z Horacego idea aurea mediocritas, czyli złotego środka. Nie oznaczała ona przeciętności ani braku ambicji, lecz unikanie skrajności, zachowanie wewnętrznej niezależności i rozsądne korzystanie z dóbr świata. Człowiek powinien cieszyć się przyjaźnią, miłością, naturą i biesiadą, ale nie może uczynić z przyjemności jedynego celu życia. Powinien również pamiętać, że Fortuna jest zmienna i żadna doczesna sytuacja nie trwa wiecznie.

Stoicyzm, epikureizm i chrześcijaństwo

W twórczości renesansowej często spotykają się stoicyzm, epikureizm i chrześcijaństwo. Stoicyzm uczył zachowania spokoju wobec zdarzeń niezależnych od człowieka, opanowania emocji i uznania cnoty za najwyższą wartość. Epikureizm przypominał, że szczęście można odnaleźć w prostych przyjemnościach, przyjaźni, wolności od lęku oraz rozsądnym korzystaniu z chwili. Chrześcijaństwo dodawało przekonanie o istnieniu Bożej opatrzności i moralnej odpowiedzialności człowieka. Kochanowski nie powtarzał mechanicznie jednego systemu filozoficznego, lecz próbował stworzyć praktyczną mądrość życiową, która pozwoliłaby cieszyć się światem, zachować cnotę i ufać Bogu.

Fortuna

Fortuna była personifikacją zmiennego losu. Przedstawiano ją często jako kobietę obracającą kołem, które jednych wynosi, a innych strąca. Człowiek nie ma pełnej kontroli nad zdrowiem, majątkiem, sławą ani powodzeniem, dlatego nie powinien uzależniać całego szczęścia od zewnętrznych okoliczności. Odpowiedzią na Fortunę nie jest bezczynność, lecz wewnętrzna stałość. Człowiek powinien robić to, co zależy od jego decyzji, a wobec tego, czego zmienić nie może, zachować rozwagę. Dopiero osobiste doświadczenie śmierci Urszulki pokaże Kochanowskiemu, że taki ideał jest znacznie trudniejszy do zrealizowania, niż wynikałoby z wcześniejszych pieśni.

Człowiek renesansu i poeta doctus

Ideałem epoki był uomo universale, czyli człowiek wszechstronny, rozwijający zdolności intelektualne, artystyczne i praktyczne. Leonardo da Vinci stał się później symbolem tak rozumianej wszechstronności, ponieważ łączył malarstwo, badania anatomiczne, technikę i obserwację natury. W literaturze ważny był model poeta doctus, czyli poety uczonego. Twórca powinien znać języki, filozofię, mitologię, Biblię, historię i teorię literatury, aby świadomie podejmować dialog z tradycją. Erudycja nie miała prowadzić do zamknięcia sztuki w świecie uczonych. Kochanowski wykorzystywał wiedzę o antyku, aby stworzyć nowoczesną poezję w języku polskim.

Obywatel i dobro wspólne

Renesansowy humanizm posiadał wyraźny wymiar obywatelski. Człowiek miał rozwijać siebie nie tylko dla prywatnego szczęścia, ale także po to, aby służyć wspólnocie. Państwo powinno opierać się na prawie, sprawiedliwości, edukacji oraz odpowiedzialności rządzących. Modrzewski projektował reformę całej Rzeczypospolitej, Kochanowski ostrzegał przed prywatą możnych, Rej wyśmiewał nadużycia duchowieństwa i szlachty, a Skarga przedstawiał państwo jako wspólny okręt, którego nie można uratować, troszcząc się wyłącznie o własny bagaż. Patriotyzm renesansowy nie ograniczał się do walki zbrojnej. Oznaczał również uczciwe sprawowanie urzędu, respektowanie prawa i przedkładanie dobra państwa nad interes jednostki.

Natura i życie ziemiańskie

Renesansowa literatura często przedstawiała naturę jako harmonijną przestrzeń odpoczynku, pracy i kontaktu z Bogiem. Wieś mogła być przeciwstawiana dworowi, miastu oraz politycznym ambicjom. Ideał ziemianina zakładał życie zgodne z rytmem pór roku, pracę na własnym gospodarstwie, niezależność ekonomiczną, umiarkowanie i gościnność. Obraz ten był jednak tworzony z perspektywy właściciela majątku i zazwyczaj pomijał ciężką pracę poddanych chłopów. Szymonowic w „Żeńcach” ujawnił, że za spokojną wizją wsi może kryć się przemoc ekonomiczna i fizyczna.

Reformacja, irenizm i język narodowy

Reformacja zwiększyła znaczenie języków narodowych, ponieważ poszczególne wspólnoty pragnęły udostępniać Biblię i teksty religijne szerokiemu gronu wiernych. Rozwój polszczyzny literackiej nie był jednak wyłącznie rezultatem protestantyzmu. Katolicy, protestanci i humaniści wspólnie przyczyniali się do podniesienia rangi języka polskiego. Rej programowo pisał po polsku, Kochanowski udowodnił, że polszczyzna nadaje się do tworzenia najbardziej kunsztownej poezji, a Jakub Wujek przygotował katolicki przekład całej Biblii. Równocześnie rozwijał się irenizm, czyli dążenie do łagodzenia sporów religijnych i poszukiwania porozumienia między chrześcijanami. Jego ważnymi przedstawicielami byli Erazm z Rotterdamu i Andrzej Frycz Modrzewski.

 

Tabela z filozofią epoki (bez uwzględnienia powracających nurtów z antyku – epikureizmu, platonizmu, stoicyzmu

Nazwa myśli filozoficznej	Przedstawiciel	Utwór z podstawy programowej	Definicja nurtu	Nawiązanie w innej epoce (2-3 zdania)
Humanizm	Erazm z Rotterdamu / Mikołaj Rej / Jan Kochanowski	„Żywot człowieka poczciwego” Mikołaja Reja (fragmenty)	Nurt stawiający w centrum zainteresowania człowieka, jego godność i możliwości. Kładzie nacisk na wszechstronną edukację, moralność i rozwijanie potencjału jednostki.	W oświeceniu doceniano rozum i edukację, kontynuując humanistyczne przekonanie o sile ludzkiego umysłu. Pozytywizm również nawiązywał do idei poprawy człowieka i społeczeństwa przez wiedzę i pracę.
Antropocentryzm	Giovanni Pico della Mirandola (wł. myśliciel) / Jan Kochanowski (w poezji)	„Pieśni” Jana Kochanowskiego (np. „Czego chcesz od nas, Panie…”)	Pogląd stawiający człowieka w centrum wszechświata i uwydatniający jego wolną wolę oraz godność. Zakłada, że człowiek jest twórcą własnego losu i może wpływać na rzeczywistość.	W romantyzmie wywyższono rolę wybitnej jednostki (bohatera, poety), co odwołuje się do idei silnego, wyjątkowego człowieka. W Młodej Polsce kontynuowano fascynację kondycją ludzką, skupiając się na psychice i twórczej sile artysty.
Makiawelizm	Niccolò Machiavelli	„Książę” (fragmenty w podręcznikach)	Teoria polityczna i etyczna głosząca, że władca powinien kierować się przede wszystkim skutecznością i dobrem państwa. Cel uświęca środki, a moralność jest podporządkowana politycznej racji stanu.	W baroku i oświeceniu analizowano makiawelizm pod kątem moralności i racji stanu. We współczesnej publicystyce termin ten często pojawia się jako synonim cynicznej, bezwzględnej polityki.

JAN KOCHANOWSKI

Jan Kochanowski – sylwetka twórcy

Jan Kochanowski żył w latach 1530–1584 i był najwybitniejszym poetą polskiego renesansu. Studiował w Krakowie, Królewcu i Padwie, poznał kulturę humanistyczną, tworzył po łacinie i po polsku, pracował na dworach możnych oraz w kancelarii królewskiej, a następnie osiadł w Czarnolesie. Nie był pierwszym autorem piszącym po polsku, ale doprowadził literacką polszczyznę do poziomu pozwalającego wyrażać filozofię, modlitwę, humor, intymne przeżycie, refleksję polityczną i tragedię. Nawiązywał do Horacego, Cycerona, Anakreonta, twórców greckiej tragedii i Biblii, lecz nie pozostawał naśladowcą. Stworzył własny model humanizmu łączącego chrześcijaństwo, stoicyzm, epikureizm, obywatelską odpowiedzialność i afirmację ziemskiego życia. Jego twórczość pokazuje również załamanie tego modelu: harmonia pieśni zostaje poddana dramatycznej próbie w „Trenach”.

Jan Kochanowski – „Fraszki”

„Fraszki” Kochanowskiego są zbiorem krótkich utworów o niezwykle zróżnicowanej tematyce i tonacji. Sama nazwa, pochodząca od włoskiego frasca, oznaczała drobiazg lub błahostkę, ale wiele fraszek dotyczy podstawowych problemów ludzkiego życia. W „Na zdrowie” poeta pokazuje, że człowiek docenia zdrowie dopiero wtedy, gdy je traci, a żadne bogactwo nie może go w pełni zastąpić. „Na dom w Czarnolesie” jest modlitwą o spokojne, uczciwe życie, czyste sumienie, zdrowie, życzliwość ludzi i godną starość; podmiot nie odrzuca dóbr materialnych, ale umieszcza je niżej niż wartości duchowe. „O żywocie ludzkim” przedstawia ludzi jako marionetki lub aktorów uczestniczących w krótkim widowisku, a sławę, władzę i majątek jako rzeczy przemijające. „Do gór i lasów” jest autobiograficznym spojrzeniem na zmienne koleje życia poety, który pełnił różne role i zachowuje gotowość przyjęcia tego, co przyniesie Fortuna. „O doktorze Hiszpanie” wykorzystuje komizm sytuacyjny i językowy, przedstawiając uczonego, który próbuje uniknąć biesiady, lecz zostaje zmuszony do udziału w zabawie. Fraszki łączą powagę z żartem, obserwację obyczajową z filozofią i osobiste doświadczenie z uniwersalną refleksją. Nie wszystkie wyrażają jeden spójny światopogląd: właśnie różnorodność stanowi ich najważniejszą cechę.

Jan Kochanowski – „Pieśni”

„Pieśni” Kochanowskiego nawiązują przede wszystkim do twórczości Horacego i tworzą rozległy zbiór refleksji o szczęściu, cnocie, przemijaniu, Bogu, naturze i obowiązkach obywatela. Pieśń IX z księgi I, rozpoczynająca się pytaniem „Chcemy sobie być radzi?”, zachęca do rozsądnego korzystania z obecnej chwili, ponieważ przyszłość pozostaje nieznana, a Fortuna nieustannie odmienia ludzkie położenie; nie jest to jednak wezwanie do bezmyślnej zabawy, lecz pochwała umiaru, przyjaźni i zaufania Bożej opatrzności. Pieśń II z księgi I, „Serce roście, patrząc na te czasy”, zestawia wiosenne odrodzenie natury z sytuacją człowieka: osoba posiadająca czyste sumienie potrafi cieszyć się światem, natomiast człowiek obciążony winą nie zazna spokoju nawet podczas uczty. Pieśń IX z księgi II, znana od słów „Nie porzucaj nadzieje”, przedstawia zmienność losu i zaleca wewnętrzną stałość zarówno w szczęściu, jak i w nieszczęściu. Pieśń V z księgi II, nazywana „Pieśnią o spustoszeniu Podola”, powstała po tatarskim najeździe z 1575 roku i oskarża szlachtę o brak gotowości do finansowania obrony państwa; poeta nie opisuje trwałego zajęcia całego Podola, lecz rabunek, śmierć i uprowadzenie ludności, a zakończenie formułuje gorzką przestrogę, że Polak może pozostać głupi zarówno przed szkodą, jak i po niej. Pieśni łączą zatem carpe diem ze stoicyzmem, prywatne szczęście z odpowiedzialnością obywatelską oraz zachwyt nad światem z pamięcią o jego nietrwałości.

Jan Kochanowski – „Psałterz Dawidów”

„Psałterz Dawidów”, wydany w 1579 roku, jest poetycką parafrazą wszystkich stu pięćdziesięciu psalmów biblijnych. Kochanowski nie tłumaczył każdego słowa dosłownie, lecz zachowywał sens utworów i przekształcał hebrajską poezję w formy odpowiadające polskiemu systemowi wersyfikacyjnemu. Wprowadzał regularne wersy, rymy, kunsztowną składnię i środki stylistyczne rozwinięte w tradycji europejskiej. Bóg jest w „Psałterzu” Stwórcą harmonijnego świata, sprawiedliwym sędzią, królem, opiekunem oraz adresatem skargi człowieka znajdującego się w cierpieniu. Psalmy obejmują pochwałę, błaganie, dziękczynienie, żal i ufność, dlatego nie tworzą obrazu religijności ograniczonej do pogodnej wiary w „dobrotliwego ojca”. Psalm 13 wyraża poczucie opuszczenia i pytanie o długość cierpienia, lecz kończy się odzyskaniem zaufania, natomiast Psalm 47 przedstawia Boga jako władcę wszystkich narodów. „Psałterz” był ważny również dla rozwoju polskiego języka religijnego, a muzyczne opracowanie Mikołaja Gomółki pozwoliło wykonywać psalmy jako pieśni.

Jan Kochanowski – „Treny”

„Treny”, wydane w 1580 roku, tworzą cykl dziewiętnastu utworów napisanych po śmierci małej córki poety, Urszuli. Kochanowski nie stworzył gatunku trenu, znanego już w starożytności, lecz dokonał jego radykalnego przekształcenia: zamiast jednego utworu poświęconego wybitnej osobie rozłożył pochwałę zmarłej, opis straty, rozpacz, kryzys i pocieszenie na cały cykl, a bohaterką uczynił dziecko. Kolejne treny nie są prostym pamiętnikiem żałoby, lecz starannie skonstruowaną drogą rozpadu dotychczasowego systemu wartości. W Trenie IX poeta zwraca się ironicznie do Mądrości, która miała chronić człowieka przed nadmiernymi emocjami, lecz okazuje się bezradna wobec rzeczywistego cierpienia. Tren X jest dramatycznym poszukiwaniem córki w różnych wyobrażeniach życia po śmierci: poeta pyta o niebo, czyściec, mitologiczne krainy umarłych, wędrówkę dusz i możliwość przemiany w ptaka, a końcowe „Gdzieśkolwiek jest, jeśliś jest” ujawnia kryzys religijnej pewności. Zdanie „Fraszka cnota!” nie występuje w Trenie IX, lecz otwiera Tren XI, w którym załamuje się wiara poety w sprawiedliwy związek pomiędzy moralnym życiem a ochroną przed cierpieniem. W Trenie XVIII mówiący odzyskuje język modlitwy, przyznaje ludzką słabość i prosi Boga o miłosierdzie. Tren XIX, czyli „Sen”, przedstawia matkę poety trzymającą Urszulkę; kobieta zapewnia, że dziecko jest wolne od cierpień, przypomina o powszechności śmierci i zaleca, aby „ludzkie przygody ludzkie” znosić. Finał nie przywraca bezrefleksyjnie dawnej filozofii: poeta odzyskuje możliwość życia dzięki doświadczeniu własnej słabości, miłości rodzinnej, wierze i zaakceptowaniu, że człowiek nie jest niewrażliwym kamieniem.

MIKOŁAJ REJ

Mikołaj Rej był pierwszym wybitnym polskim pisarzem, który programowo uczynił polszczyznę głównym językiem całej swojej twórczości. Słynne zdanie ze „Zwierzyńca”: „A niechaj narodowie wżdy postronni znają, iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają” jest deklaracją wartości języka narodowego i nie powinno być odczytywane wyłącznie jako żart o gęsiach. „Krótka rozprawa między trzemi osobami, Panem, Wójtem a Plebanem”, wydana w 1543 roku pod pseudonimem Ambroży Korczbok Rożek, ma formę dialogu przedstawicieli trzech stanów. Pan, Pleban i Wójt wzajemnie ujawniają swoje wady, ale najmocniej wybrzmiewa perspektywa chłopa ponoszącego koszty zarówno świeckiej, jak i kościelnej hierarchii. Rej krytykuje duchownych zaniedbujących obowiązki, chciwość, handel praktykami religijnymi, prywatę szlachty, wadliwe obrady sejmowe, kosztowne uczty i ucisk poddanych. Nie tworzy jednak rewolucyjnego programu zniesienia porządku stanowego; domaga się raczej, aby każda grupa uczciwie wykonywała przypisane jej obowiązki. „Żywot człowieka poczciwego”, będący częścią późniejszego „Zwierciadła”, przedstawia model szlachcica ziemianina, który żyje zgodnie z naturą, prowadzi gospodarstwo, zakłada rodzinę, uczestniczy w życiu wspólnoty i przygotowuje się do spokojnej śmierci. Ten ideał opiera się na umiarze oraz praktycznej mądrości, ale pozostaje ograniczony perspektywą właściciela ziemskiego, który nie podważa zależności chłopów. Styl Reja jest żywy, potoczny, pełen przysłów, porównań, konkretnych obrazów i humoru, dzięki czemu tworzy ważne świadectwo rozwoju polszczyzny literackiej.

ANDRZEJ FRYCZ MODRZEWSKI – „O POPRAWIE RZECZYPOSPOLITEJ”

Andrzej Frycz Modrzewski był jednym z najwybitniejszych europejskich pisarzy politycznych renesansu, a jego łaciński traktat „O poprawie Rzeczypospolitej”, publikowany w latach 1551–1554, obejmuje pięć ksiąg: „O obyczajach”, „O prawach”, „O wojnie”, „O Kościele” i „O szkole”. Autor uważał państwo za wspólnotę powołaną do zapewnienia obywatelom sprawiedliwości i warunków moralnego rozwoju. Szczególnie odważnie krytykował różne kary za zabójstwo zależne od stanu sprawcy i ofiary: szlachcic nie powinien być traktowany łagodniej niż mieszczanin lub chłop, ponieważ to samo przestępstwo powinno podlegać temu samemu prawu. Nie oznacza to, że Modrzewski stworzył pełną, nowoczesną teorię demokratycznej równości wszystkich obywateli, ale jego sprzeciw wobec stanowej bezkarności był wyjątkowo śmiały. Domagał się rozwoju szkolnictwa, odpowiedniego wynagradzania nauczycieli, kontroli moralnej nad sprawującymi władzę, prowadzenia wojny wyłącznie w konieczności obronnej oraz reformy Kościoła. Reprezentował irenizm i pragnął, aby spory religijne rozwiązywano poprzez dyskusję, a nie przemoc. Jego wizja bywa nazywana „polską utopią”, ponieważ znaczna część programu nie miała szans na realizację w społeczeństwie zdominowanym przez przywileje stanowe, ale traktat pozostaje świadectwem humanistycznego przekonania, że instytucje stworzone przez ludzi mogą i powinny zostać rozumnie ulepszone.

PIOTR SKARGA – „KAZANIA SEJMOWE”

Piotr Skarga tworzył na pograniczu renesansu i baroku, dlatego jego „Kazania sejmowe” mogą być omawiane jako podsumowanie renesansowej troski obywatelskiej i zapowiedź barokowej retoryki oraz kontrreformacji. Wydany w 1597 roku zbiór ośmiu kazań nie jest stenogramem rzeczywiście wygłoszonych przemówień sejmowych, lecz literacko skomponowanym dziełem polityczno-religijnym. Skarga wskazuje sześć chorób Rzeczypospolitej: brak miłości do ojczyzny, niezgodę, tolerowanie uznawanych przez niego za błędne wyznań, osłabienie władzy królewskiej, niesprawiedliwe prawa i publiczne grzechy. Metafora ojczyzny jako matki podkreśla moralny dług obywateli, natomiast obraz tonącego okrętu uczy, że nie można ratować prywatnego dobytku, gdy zagrożona jest cała wspólnota. Obraz ten znajduje się w drugim kazaniu „O miłości ku ojczyźnie”, a nie w pierwszym kazaniu zbioru. Skarga posługuje się apostrofami, pytaniami retorycznymi, wyliczeniami, porównaniami, powtórzeniami i biblijnymi obrazami, aby wywołać lęk oraz poczucie odpowiedzialności. Nie należy jednak bezkrytycznie nazywać go prorokiem rozbiorów ani mesjanistą. Diagnozował realne problemy państwa, ale jego program obejmował również ograniczenie tolerancji religijnej i wzmocnienie katolickiej monarchii. Legendę samotnego proroka szczególnie silnie rozwinęła dopiero kultura romantyczna i późniejsze malarstwo Jana Matejki.

MIKOŁAJ SĘP SZARZYŃSKI – WYBRANE SONETY

Mikołaj Sęp Szarzyński zmarł prawdopodobnie w 1581 roku, dlatego chronologicznie należał do późnego renesansu, lecz jego poezja zdecydowanie podważa harmonijną wizję świata i zapowiada barokowy niepokój metafizyczny. „Sonet IV. O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem, światem i ciałem” przedstawia życie jako nieustanną walkę duchową. Człowiek jest „wątły, niebaczny, rozdwojony w sobie”, a jego przeciwnikami są szatan, pokusy świata oraz własne ciało. Nie może zwyciężyć wyłącznie dzięki rozumowi i silnej woli, dlatego zwraca się o pomoc do Boga. Słowa „Pokój – szczęśliwość, ale bojowanie / Byt nasz podniebny” wyrażają paradoks: człowiek pragnie spokoju, ale jego ziemskie istnienie pozostaje walką. W „Sonecie V. O nietrwałej miłości rzeczy świata tego” poeta zauważa, że człowiek musi kochać, ale miłość skierowana ku urodzie, władzy, bogactwu i przyjemności prowadzi do rozczarowania, ponieważ wszystkie te rzeczy przemijają. Jedynym trwałym przedmiotem miłości może być Bóg – „wieczna i prawa piękność”. Sęp wykorzystuje gwałtowną składnię, inwersje, przerzutnie, antytezy, pytania i paradoksy, dlatego forma utworu odzwierciedla wewnętrzne rozdarcie mówiącego. Nie jest to jedynie „ostatni dźwięk” renesansu, ale świadectwo przejścia między epokami, w którym humanistyczna świadomość godności człowieka zderza się z poczuciem jego radykalnej słabości.

WILLIAM SZEKSPIR

William Szekspir – „Makbet”

„Makbet”, powstały najprawdopodobniej około 1606 roku, należy do angielskiego renesansu i teatru elżbietańsko-jakobińskiego, choć jego mroczna wizja świata zapowiada niektóre problemy baroku. Tytułowy bohater początkowo jest lojalnym i odważnym rycerzem, który po zwycięskiej bitwie spotyka trzy wiedźmy przepowiadające mu zdobycie tytułu tana Kawdoru i korony Szkocji. Pierwsza część proroctwa szybko się spełnia, co budzi w Makbecie ambicję. Wiedźmy nie nakazują mu jednak zabójstwa ani nie odbierają wolności wyboru. Bohater sam rozważa zbrodnię, doskonale zna jej moralne konsekwencje i pod wpływem własnego pragnienia oraz nacisku Lady Makbet zabija śpiącego króla Dunkana. Po zdobyciu tronu nie osiąga bezpieczeństwa: obawia się Banka i jego potomków, zleca kolejne morderstwa, doprowadza do śmierci rodziny Makdufa i stopniowo przekształca się w tyrana. Lady Makbet, początkowo bardziej stanowcza i bezwzględna, nie potrafi unieść ciężaru winy, chodzi we śnie, próbuje zmyć wyobrażoną krew z dłoni i umiera, prawdopodobnie odbierając sobie życie. Makbet z kolei przyzwyczaja się do przemocy i doświadcza egzystencjalnej pustki, określając życie jako przemijający cień i opowieść pozbawioną sensu. Kolejne przepowiednie uspokajają go tylko dlatego, że interpretuje je dosłownie: las Birnam „rusza”, gdy żołnierze niosą gałęzie jako kamuflaż, a Makduf nie jest człowiekiem urodzonym naturalnie przez kobietę, ponieważ przyszedł na świat w wyniku cesarskiego cięcia. Tragedia pokazuje, że proroctwo może stwarzać okoliczności i pokusy, ale nie zwalnia bohatera z odpowiedzialności. Symbolika krwi, nocy, bezsenności, choroby i ciemności obrazuje niszczenie psychiki przez winę. Szekspir łamie klasyczną zasadę trzech jedności, miesza sceny tragiczne z komicznym epizodem Odźwiernego, łączy wydarzenia polityczne z fantastyką i tworzy bohaterów dynamicznych, których katastrofa wynika z decyzji, charakteru oraz wpływu zewnętrznych okoliczności.

William Szekspir – „Romeo i Julia”

„Romeo i Julia”, powstałe w latach dziewięćdziesiątych XVI wieku, przedstawia miłość dwojga młodych ludzi należących do zwaśnionych rodów Montekich i Kapuletich. Romeo przed poznaniem Julii przeżywa konwencjonalne, pełne literackich póz uczucie do Rozaliny, natomiast spotkanie z Julią prowadzi do miłości wzajemnej i znacznie głębszej. Kochankowie zawierają potajemne małżeństwo dzięki ojcu Laurentemu, który ma nadzieję, że ich związek zakończy konflikt rodzin. Plan zostaje zniszczony przez gwałtowność otoczenia i splot tragicznych przypadków: Tybalt zabija Merkucja, Romeo w odwecie zabija Tybalta i zostaje wygnany z Werony, a rodzice Julii chcą wydać córkę za Parysa. Julia wypija środek wywołujący pozór śmierci, lecz wiadomość o planie nie dociera do Romea. Bohater przybywa do grobowca, zabija Parysa, wypija truciznę, a przebudzona Julia odbiera sobie życie sztyletem. Śmierć kochanków prowadzi do pojednania rodzin, ale nie unieważnia katastrofy. Utwór nie jest po prostu pochwałą miłości silniejszej od śmierci ani typową historią „miłości romantycznej”, ponieważ powstał na długo przed romantyzmem. Pokazuje zarazem siłę uczucia, niedojrzałość i pośpiech bohaterów, destrukcyjny wpływ odziedziczonej nienawiści, zawodność komunikacji oraz rolę przypadku. Tragizm nie wynika z jednego nieuniknionego fatum, lecz ze współdziałania wielu ludzkich decyzji. Szekspir wykorzystuje język światła i ciemności, nocy i dnia, życia oraz śmierci, a pierwsza rozmowa kochanków przybiera formę wspólnie stworzonego sonetu, co podkreśla ich wyjątkowe porozumienie.

MOLIER – „SKĄPIEC”

„Skąpiec” Moliera został wystawiony w 1668 roku i nie należy do renesansu, lecz do francuskiego klasycyzmu XVII wieku; warto omawiać go obok renesansowej tradycji komedii dlatego, że autor korzystał z antycznych wzorców, zwłaszcza z „Aulularii” Plauta, oraz rozwijał komedię charakterów. Harpagon podporządkowuje całe życie pieniądzom i nie traktuje skąpstwa jako jednej z wielu wad, lecz jako podstawę własnej tożsamości. Chce wydać córkę Elizę za starego Anzelma, ponieważ ten nie żąda posagu, a syna Kleanta ożenić z zamożną wdową. Sam planuje ślub z młodą Marianną, nie wiedząc początkowo, że kocha ją również Kleant. Eliza jest związana z Walerym, który zatrudnił się u Harpagona, aby pozostawać blisko ukochanej. Konflikt przybiera szczególnie absurdalną formę, gdy Kleant odkrywa, że lichwiarzem proponującym mu wyjątkowo niekorzystną pożyczkę jest jego własny ojciec. Największą wartością Harpagona pozostaje zakopana w ogrodzie szkatułka z pieniędzmi; kiedy służący Strzałka ją kradnie, bohater reaguje tak, jakby utracił bliską osobę, podejrzewa wszystkich i pragnie ukarania całego świata. Finał przynosi rozpoznanie: Walery i Marianna okazują się zaginionymi dziećmi Anzelma, który zgadza się sfinansować oba małżeństwa, a Harpagon odzyskuje szkatułkę. Bohater nie przechodzi przemiany moralnej – zgadza się na szczęście dzieci wyłącznie dlatego, że nic go ono nie kosztuje. Komedia ukazuje wpływ dóbr materialnych na relacje rodzinne, konflikt pokoleń oraz sytuację, w której człowiek traktuje innych jedynie jako potencjalny wydatek lub źródło zysku. Molier wykorzystuje komizm charakteru, sytuacji, słowa, powtórzenia i farsowe nieporozumienia, ale pod powierzchnią śmiechu pokazuje rodzinę pozbawioną zaufania przez władzę pieniądza. „Skąpiec” jest obecnie lekturą obowiązkową na poziomie podstawowym, a CKE wiąże go między innymi z pytaniami o szczęście materialne i przyczyny nieporozumień między rodzicami a dziećmi.

NAJWAŻNIEJSZE GATUNKI I CECHY STYLU

Literatura renesansowa chętnie przywracała gatunki antyczne, ale przystosowywała je do nowych języków i problemów. Fraszka wywodziła się z epigramatu i mogła być żartem, portretem obyczajowym, modlitwą lub refleksją filozoficzną. Pieśń nawiązywała do Horacego i łączyła regularną budowę z rozważaniami o cnocie, losie, ojczyźnie oraz radości życia. Tren był utworem żałobnym, który Kochanowski przekształcił w rozbudowany cykl o kryzysie światopoglądu. Sielanka przedstawiała życie pasterzy albo ziemian, niekiedy idealizując wieś, a niekiedy – jak w „Żeńcach” – podważając taki obraz. Tragedia humanistyczna wykorzystywała antyczną fabułę, chór i zasady kompozycyjne do omawiania współczesnych problemów politycznych. Dialog pozwalał konfrontować różne stanowiska społeczne, traktat systematycznie analizował państwo lub wychowanie, esej przedstawiał swobodny tok osobistego myślenia, natomiast utopia tworzyła model alternatywnego społeczeństwa, aby krytycznie ocenić istniejący porządek.

Styl renesansowy często charakteryzują jasność, równowaga, regularność i przemyślana kompozycja, ale nie wszystkie dzieła epoki są spokojne i harmonijne. Szekspir wykorzystuje gwałtowne kontrasty, Sęp Szarzyński posługuje się skomplikowaną składnią, a Rabelais świadomie wybiera groteskę oraz przesadę. W polskiej poezji szczególne znaczenie miało ukształtowanie regularnego wiersza sylabicznego. Kochanowski stosował stałą liczbę sylab, średniówkę, rymy i rytmiczne układy, dzięki czemu polszczyzna stała się językiem zdolnym do realizowania europejskich wzorców poetyckich. Klarowność renesansu nie oznacza więc ubóstwa środków, lecz podporządkowanie formy przemyślanej konstrukcji.

NAJWAŻNIEJSZE POJĘCIA DO ZAPAMIĘTANIA

Renesans oznacza odrodzenie zainteresowania kulturą antyczną i rozwój nowego spojrzenia na człowieka. Humanizm to ruch edukacyjny i intelektualny skupiony na języku, historii, filozofii moralnej oraz godności człowieka. Antropocentryzm oznacza skierowanie uwagi na ludzkie doświadczenie, nie zaś całkowite usunięcie Boga z kultury. Ad fontes jest postulatem powrotu do źródeł i studiowania tekstów w językach oryginalnych. Poeta doctus to poeta uczony, świadomie korzystający z rozległej tradycji. Uomo universale oznacza człowieka wszechstronnie rozwiniętego. Aurea mediocritas jest zasadą złotego środka i unikania skrajności. Carpe diem zachęca do rozsądnego korzystania z chwili. Fortuna symbolizuje zmienność losu. Irenizm jest dążeniem do pokojowego rozwiązywania konfliktów religijnych. Petrarkizm oznacza konwencję poezji miłosnej idealizującej ukochaną i przedstawiającej sprzeczność uczuć. Utopia to wizja nieistniejącego społeczeństwa służąca krytyce rzeczywistości. Mimesis oznacza artystyczne naśladowanie rzeczywistości, nie jej mechaniczne kopiowanie.

Protokół 30% czyli wszystko czyli rzeczy, bez których nie możesz przeklikać dalej