431–404 p.n.e. – Wojna peloponeska

Wojna peloponeska (431–404 p.n.e.) była długotrwałym konfliktem pomiędzy dwoma blokami greckich polis: Ateńskim Związkiem Morskim (imperium ateńskim) a Związkiem Peloponeskim pod hegemonią Sparty. Przyczyną wojny były narastające napięcia i rywalizacja o wpływy w świecie greckim – Ateny, po zwycięstwach nad Persami, zbudowały imperium morskie i stały się potęgą gospodarczą, co budziło obawy Sparty i jej sojuszników. Bezpośrednim pretekstem do wybuchu wojny była seria sporów z udziałem sojuszników obu stron (m.in. konflikt Korkyry z Koryntem, sprzymierzeńcem Sparty). W 431 p.n.e. Spartanie wkroczyli do Attyki, rozpoczynając wojnę, która toczyła się z przerwami przez 27 lat i dzieliła się na kilka etapów (wojna archidamijska, pokój Nikiasza, wojna dekelejska).

Wojna peloponeska była wyniszczająca dla całej Grecji. Ateńczycy, dowodzeni początkowo przez Peryklesa, schronili się za Długimi Murami chroniącymi ich port i miasto, polegając na flocie w atakowaniu wybrzeży Peloponezu. Sparta z kolei pustoszyła attyckie pola. W 415 p.n.e. Ateny podjęły fatalną w skutkach wyprawę sycylijską przeciw Syrakuzom, która zakończyła się klęską i utratą znacznej części floty (413 p.n.e.). W końcowej fazie wojny Sparta, wspierana finansowo przez Persję, zdołała zbudować silną flotę pod dowództwem Lizandra. W 405 p.n.e. Spartanie zniszczyli resztki floty ateńskiej w bitwie pod Ajgospotamoj. Rok później, w 404 p.n.e., wygłodzone Ateny poddały się – musiały zburzyć Długie Mury, oddać flotę i przyjąć rządy oligarchiczne narzucone przez Spartę.

Zakończenie wojny peloponeskiej przyniosło upadek imperialnych Aten i kres ich złotego wieku. Sparta ustanowiła hegemonię w Grecji, jednak kraj był wyniszczony gospodarczo, a dawny duch jedności z czasów wojen perskich zanikł. Wojna osłabiła greckie poleis, co w kolejnych dekadach ułatwiło wzrost potęgi Macedonii Filipa II. Konflikt ten stał się też przedmiotem analizy historycznej Tukidydesa, który w swojej „Wojnie peloponeskiej” ukazał mechanizmy polityki mocarstw i destrukcyjny wpływ wojny na społeczeństwo