„Ojciec Goriot” – Honoré de Balzac

„Ojciec Goriot” Honoré de Balzaca to jedna z najważniejszych powieści francuskiego realizmu. Akcja utworu rozgrywa się w Paryżu w 1819 roku, w okresie restauracji Burbonów. Francja próbuje wówczas odbudować przedrewolucyjny porządek społeczny, ale rzeczywistą siłę coraz wyraźniej zdobywają pieniądze, bankierzy, przedsiębiorcy i ludzie umiejący wykorzystać mechanizmy nowoczesnego miasta.

Powieść jest częścią wielkiego cyklu „Komedia ludzka”, w którym Balzac zamierzał stworzyć wszechstronny obraz francuskiego społeczeństwa. Bohaterowie pojawiają się w różnych utworach cyklu, zmieniają pozycję społeczną, starzeją się i ponoszą konsekwencje wcześniejszych decyzji. Dzięki temu świat Balzaca przypomina rozbudowany, powiązany organizm.

W „Ojcu Goriot” spotykają się trzy szczególnie ważne historie. Pierwsza dotyczy starego kupca, który zniszczył własne życie przez bezgraniczną miłość do córek. Druga przedstawia Eugeniusza de Rastignaca, młodego studenta wkraczającego do paryskiego świata kariery. Trzecia koncentruje się na tajemniczym Vautrinie, przestępcy posiadającym ogromną wiedzę o ludzkich słabościach.

Honoré de Balzac i realizm

Honoré de Balzac żył w latach 1799–1850. Był jednym z najwybitniejszych twórców europejskiego realizmu. Interesowały go mechanizmy społeczne, zależność człowieka od pieniędzy, pochodzenia i środowiska, a także walka jednostki o awans i znaczenie.

Realizm Balzaca nie ogranicza się do dokładnych opisów mebli, ubrań czy ulic. Szczegół materialny zawsze przekazuje wiedzę o człowieku. Wygląd mieszkania ujawnia sytuację finansową, sposób ubierania się świadczy o ambicjach, a dzielnica Paryża informuje o pozycji społecznej mieszkańców.

Balzac pokazuje społeczeństwo jako przestrzeń nieustannej walki. Ludzie konkurują o majątek, małżeństwo, wpływy, stanowiska i uznanie. Uczucia również zostają podporządkowane ekonomii. Miłość, rodzina i przyjaźń przegrywają często z kalkulacją finansową.

Pensjonat pani Vauquer

Najważniejszym punktem wyjścia jest pensjonat prowadzony przez wdowę Vauquer. Znajduje się on w ubogiej i nieatrakcyjnej części Paryża. Mieszkają w nim ludzie o różnym pochodzeniu, których łączy obniżona pozycja społeczna, samotność albo brak pieniędzy.

Pensjonat jest miniaturą społeczeństwa. Każdy zajmuje miejsce odpowiadające możliwościom finansowym. Im tańszy pokój i skromniejsze posiłki, tym niższa pozycja mieszkańca. Nawet przy wspólnym stole ujawniają się hierarchie, uprzedzenia i walka o znaczenie.

Wygląd domu pani Vauquer jest odpychający. Zużyte sprzęty, nieświeże zapachy, ubogie jedzenie i zaniedbane pomieszczenia tworzą atmosferę powolnego rozpadu. Pensjonat odpowiada stanowi psychicznemu jego mieszkańców. Jest przestrzenią ludzi odsuniętych od bogatego i efektownego Paryża.

Wśród pensjonariuszy znajdują się Eugeniusz de Rastignac, ojciec Goriot, Vautrin, student medycyny Horacy Bianchon oraz młoda Wiktoryna Taillefer. Każda z tych postaci reprezentuje inną drogę życiową i inny stosunek do paryskiego społeczeństwa.

Ojciec Goriot

Tytułowy bohater był niegdyś zamożnym producentem makaronu i handlarzem produktami zbożowymi. Dorobił się majątku w okresie rewolucji i wojen napoleońskich. Po śmierci żony całą miłość skierował na dwie córki: Anastazję i Delfinę.

Goriot zapewnił im ogromne posagi i umożliwił korzystne małżeństwa. Anastazja wyszła za hrabiego de Restaud, dzięki czemu weszła do arystokracji. Delfina poślubiła bogatego bankiera, barona de Nucingen. Obie córki zdobyły wysoką pozycję, ale zaczęły wstydzić się ojca wywodzącego się z mieszczaństwa.

Goriot nie potrafi postawić córkom żadnych granic. Oddaje im pieniądze, klejnoty i ostatnie oszczędności. Każdą ich prośbę traktuje jak możliwość okazania miłości. Nie zauważa albo nie chce zauważyć, że córki odwiedzają go głównie wtedy, gdy potrzebują pieniędzy.

Jego miłość jest autentyczna, lecz przyjmuje formę destrukcyjną. Ojciec nie wychował córek do odpowiedzialności i wdzięczności. Przyzwyczaił je, że wszystkie ich zachcianki powinny zostać spełnione. W rezultacie sam uczestniczy w stworzeniu ich egoizmu.

Goriot stopniowo przenosi się do coraz gorszych pokojów w pensjonacie. Sprzedaje wartościowe przedmioty, oszczędza na jedzeniu i traci zdrowie. Jego materialna degradacja obrazuje proces całkowitego poświęcania siebie córkom.

Anastazja de Restaud

Anastazja jest starszą córką Goriota. Dzięki małżeństwu z hrabią de Restaud należy do arystokracji. Jej życie pozornie odpowiada społecznemu ideałowi sukcesu, ale w rzeczywistości jest pełne kłamstw i problemów finansowych.

Kobieta ma romans z Maksymem de Trailles, człowiekiem eleganckim, lecz zadłużonym i cynicznie wykorzystującym jej uczucia. Aby spłacać jego długi, Anastazja wyprzedaje rodzinne klejnoty i zwraca się o pieniądze do ojca.

Nie przychodzi do Goriota po bliskość ani radę. Traktuje go jak źródło finansowej pomocy. Wstydzi się jego obecności w swoim arystokratycznym świecie, ale bez oporu korzysta z jego majątku.

Anastazja jest jednocześnie egoistyczna i uwikłana. Sama pada ofiarą kochanka, konwenansów oraz małżeństwa pozbawionego zaufania. Nie usprawiedliwia to jej zachowania wobec ojca, lecz czyni postać bardziej złożoną.

Delfina de Nucingen

Delfina jest młodszą córką Goriota i żoną bankiera de Nucingen. Dysponuje wielkim majątkiem, ale jej pozycja towarzyska jest niższa niż pozycja arystokratycznej siostry. Marzy o dostępie do najbardziej prestiżowych salonów Paryża.

Jej małżeństwo jest oparte na pieniądzach i wzajemnej nieufności. Baron kontroluje majątek żony i wykorzystuje skomplikowane operacje finansowe, aby zachować nad nią przewagę.

Delfina nawiązuje romans z Rastignakiem. Uczucie łączy się tu z interesem. Ona potrzebuje młodego, oddanego partnera i wejścia do salonu wicehrabiny de Beauséant. Rastignac dzięki niej uzyskuje dostęp do świata bogactwa.

Delfina okazuje ojcu więcej czułości niż Anastazja, lecz również wykorzystuje jego poświęcenie. W decydującej chwili własne problemy, pozycję i plany stawia ponad cierpieniem umierającego Goriota.

Eugeniusz de Rastignac

Rastignac pochodzi ze zubożałej rodziny szlacheckiej z południa Francji. Przyjeżdża do Paryża studiować prawo. Początkowo jest młody, niedoświadczony i związany z rodziną, która finansuje jego edukację kosztem własnych wyrzeczeń.

Bardzo szybko odkrywa, że sama nauka nie zapewni mu kariery. W Paryżu ważniejsze okazują się znajomości, pieniądze, nazwisko, wygląd i umiejętność poruszania się w salonach.

Jego krewną jest wicehrabina de Beauséant, jedna z najważniejszych kobiet w paryskim świecie towarzyskim. Dzięki niej Eugeniusz zaczyna rozumieć reguły elity. Dowiaduje się, że w społeczeństwie sukcesu uczucia są słabością, a człowiek musi ukrywać emocje i wykorzystywać innych, zanim sam zostanie wykorzystany.

Rastignac nie staje się od razu bezwzględnym karierowiczem. Pomaga umierającemu Goriotowi, troszczy się o jego pogrzeb i odczuwa autentyczne oburzenie zachowaniem córek. Jednocześnie sam wchodzi w romans z Delfiną, korzysta z pieniędzy rodziny i coraz mocniej pragnie awansu.

Jest bohaterem znajdującym się na granicy dwóch światów. Zachował jeszcze współczucie, ale zna już mechanizmy cynicznego społeczeństwa. Śmierć Goriota staje się dla niego ostatnią lekcją. Po pogrzebie spogląda na Paryż i podejmuje wyzwanie rzucone miastu. Decyduje się wejść do walki o sukces.

Vautrin

Vautrin jest najbardziej tajemniczym mieszkańcem pensjonatu. W rzeczywistości nazywa się Jacques Collin i jest poszukiwanym przestępcą znanym pod przydomkiem Ołży-Śmierć. Dysponuje rozległą siecią kontaktów, pieniędzmi i wiedzą o społeczeństwie.

Rozpoznaje ambicje Rastignaca i proponuje mu szybką drogę do majątku. Wiktoryna Taillefer jest odrzuconą przez ojca córką bogatego człowieka. Gdyby jej brat zginął, mogłaby odziedziczyć ogromną fortunę. Vautrin oferuje doprowadzenie do śmierci brata, a Rastignac miałby następnie poślubić bogatą dziedziczkę.

Propozycja ma charakter moralnej próby. Vautrin nie oczekuje, że Eugeniusz sam dokona zabójstwa. Wystarczy, że zaakceptuje zbrodnię i skorzysta z jej rezultatów.

Vautrin przedstawia społeczeństwo jako miejsce powszechnej przemocy, którą elity ukrywają pod eleganckimi manierami. Według niego przestępca i szanowany finansista różnią się głównie metodami. Obaj wykorzystują słabszych, ale tylko jeden działa poza oficjalnym prawem.

Jego diagnoza jest często trafna, lecz rozwiązaniem staje się świadome zło. Vautrin pokazuje prawdę o społeczeństwie, aby przekonać Rastignaca, że moralność jest jedynie przeszkodą.

Wiktoryna Taillefer

Wiktoryna jest młodą, łagodną kobietą odrzuconą przez bogatego ojca, który cały majątek przeznaczył synowi. Mieszka w pensjonacie razem z krewną, panią Couture.

Jej sytuacja ujawnia nierówność kobiet oraz zależność ich losu od decyzji mężczyzn i prawa spadkowego. Wiktoryna mogłaby stać się idealną kandydatką na żonę dla Rastignaca, lecz dopiero po śmierci brata.

Nie wie o planie Vautrina. Jest niewinną osobą umieszczoną w centrum brutalnej kalkulacji. Jej przyszłość, uczucia i majątek stają się przedmiotem rozgrywki prowadzonej przez innych.

Pani de Beauséant

Wicehrabina de Beauséant wprowadza Rastignaca do świata paryskiej arystokracji. Jest elegancka, inteligentna i doskonale zna reguły społeczne.

Sama doświadcza jednak upokorzenia. Jej kochanek, markiz d’Ajuda-Pinto, porzuca ją, aby zawrzeć korzystniejsze małżeństwo. Kobieta organizuje ostatni bal, podczas którego ukrywa cierpienie pod maską opanowania.

Jej historia pokazuje, że nawet osoby znajdujące się na szczycie hierarchii są podporządkowane interesom, pozycji i konwenansom. Bogactwo nie chroni przed zdradą, lecz nakazuje cierpieć w elegancki sposób.

Beauséant udziela Rastignacowi lekcji cynizmu. Wyjaśnia, że aby zdobyć świat, trzeba traktować go bez litości. Jednocześnie jej własna klęska pokazuje cenę takiego życia.

Choroba i śmierć Goriota

Stan Goriota gwałtownie się pogarsza, gdy córki przychodzą do niego ze swoimi problemami finansowymi. Bohater jest całkowicie wyczerpany i zaczyna tracić kontakt z rzeczywistością.

Do końca wierzy, że córki go kochają i przyjdą do niego. Rastignac oraz Bianchon próbują sprowadzić kobiety, ale obie znajdują powody, by pozostać we własnym świecie.

W agonii Goriot przechodzi od idealizowania córek do chwilowego rozpoznania prawdy. Rozumie, że ich miłość była uzależniona od pieniędzy. Zaraz potem ponownie je usprawiedliwia i pragnie je zobaczyć.

Jego śmierć jest samotna. Towarzyszą mu głównie młodzi pensjonariusze, a nie osoby, dla których poświęcił całe życie.

Pogrzeb

Pogrzeb Goriota jest skromny i niemal anonimowy. Córki nie uczestniczą w nim osobiście. Wysyłają jedynie puste powozy oznaczone herbami swoich rodzin.

Puste pojazdy są symbolem świata pozorów. Zachowano zewnętrzny gest reprezentacji, ale zabrakło prawdziwej obecności i żałoby.

Rastignac finansuje część pogrzebu z ostatnich pieniędzy. Po ceremonii patrzy z cmentarza na bogate dzielnice Paryża. Rozumie, że miasto jest polem walki, na którym albo nauczy się obowiązujących reguł, albo pozostanie bezsilny jak Goriot.

Finał nie oznacza prostego moralnego upadku Rastignaca. Oznacza świadome wejście w świat, którego okrucieństwo już poznał.

Miłość ojcowska

Najważniejszym tematem jest miłość Goriota do córek. To uczucie bezgraniczne, ale pozbawione rozsądku.

Goriot rezygnuje z własnych potrzeb, godności i bezpieczeństwa. Nie wymaga od córek wdzięczności ani odpowiedzialności. Wierzy, że ojciec powinien dawać wszystko i nie żądać niczego.

Balzac pokazuje, że nawet miłość może stać się niszcząca, jeśli nie uznaje granic i prawdy o drugim człowieku. Goriot kocha córki, ale także je idealizuje. Nie chce zobaczyć ich takimi, jakimi rzeczywiście są.

Można go porównywać z królem Learem Szekspira. Obaj ojcowie doświadczają niewdzięczności dzieci. Goriot nie dzieli jednak majątku po to, by zachować władzę. Oddaje go całkowicie i dobrowolnie, stając się finansowo zależnym od ludzi, których wcześniej utrzymywał.

Pieniądz

W powieści pieniądz jest podstawową siłą społeczną. Określa miejsce zamieszkania, sposób traktowania, możliwość zawarcia małżeństwa i dostęp do salonów.

Goriot zostaje odrzucony, gdy traci majątek. Delfina jest kontrolowana przez męża dzięki skomplikowanym zależnościom finansowym. Anastazja potrzebuje pieniędzy dla kochanka. Rastignac prosi ubogą rodzinę o środki na stroje i życie towarzyskie. Wiktoryna może odzyskać znaczenie dopiero jako dziedziczka.

Balzac nie przedstawia pieniędzy wyłącznie jako przedmiotu chciwości. W nowoczesnym społeczeństwie są one narzędziem wolności i władzy. Człowiek pozbawiony pieniędzy traci możliwość decydowania o własnym życiu.

Paryż

Paryż jest jednym z najważniejszych bohaterów powieści. To miasto wielkich możliwości, ale także przestrzeń nieustannego zagrożenia.

Poszczególne dzielnice odpowiadają różnym klasom społecznym. Pensjonat pani Vauquer znajduje się na uboczu bogatego świata. Salony arystokracji zachwycają elegancją, lecz ukrywają zdradę i kalkulację. Domy finansistów są luksusowe, ale podporządkowane pieniądzom.

Miasto działa jak mechanizm selekcji. Wynosi ludzi zdolnych do rywalizacji i odrzuca słabych. Rastignac musi zdecydować, czy zachować moralną niewinność, czy nauczyć się walczyć.

Realizm i narrator

Narrator posiada szeroką wiedzę o bohaterach i społeczeństwie. Opisuje przeszłość postaci, ich sytuację finansową, wygląd mieszkań i ukryte motywacje.

Często komentuje wydarzenia i formułuje ogólne prawa życia społecznego. Nie jest więc całkowicie niewidzialnym obserwatorem. Pełni funkcję przewodnika po Paryżu.

Balzac posługuje się dokładnymi opisami, kontrastem środowisk i typowymi postaciami społecznymi. Bohaterowie zachowują jednak indywidualność. Goriot jest typem poświęcającego się ojca, ale jego emocje i cierpienie pozostają jednostkowe.