Literatura wojny i okupacji próbuje opisać doświadczenia, które podważyły wcześniejsze wyobrażenia o człowieku, kulturze i moralności. Masowa zagłada, obozy koncentracyjne, ośrodki natychmiastowej eksterminacji, więzienia, deportacje i system pracy przymusowej sprawiły, że autorzy musieli poszukiwać języka zdolnego przekazać rzeczywistość planowego odczłowieczania. W polskiej literaturze szczególne znaczenie mają opowiadania Tadeusza Borowskiego, „Medaliony” Zofii Nałkowskiej oraz „Inny świat” […]
„Rok 1984” George’a Orwella, „Tango” Sławomira Mrożka i „Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego pokazują różne sposoby myślenia o idealnym porządku, rewolucji i władzy. Nie są utworami tego samego gatunku i nie przedstawiają identycznych systemów politycznych. Powieść Orwella jest klasyczną dystopią ukazującą dojrzały totalitaryzm. Dramat Mrożka rozgrywa się w przestrzeni rodzinnego domu i za pomocą groteski przedstawia rozpad […]
„Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego należy do najważniejszych powieści podejmujących problem odpowiedzialności człowieka za własne czyny. Utwór nie ogranicza się do historii morderstwa i śledztwa. Zbrodnia zostaje popełniona stosunkowo wcześnie, a zasadnicza część powieści ukazuje jej następstwa w psychice sprawcy. Czytelnik obserwuje, jak Rodion Raskolnikow próbuje uzasadnić zabójstwo za pomocą stworzonej przez siebie teorii, jak […]
„Ferdydurke” Witolda Gombrowicza, opublikowana w 1937 roku, należy do najważniejszych polskich powieści XX wieku i zarazem do utworów, które najtrudniej streścić za pomocą tradycyjnych kategorii. Można ją nazwać powieścią awangardową, groteskową, filozoficzną, satyryczną i autotematyczną, ale żadne z tych określeń nie wyczerpuje jej sensu. Fabuła – trzydziestoletni Józio zostaje przez profesora Pimkę wtłoczony z powrotem […]
Dwudziestolecie międzywojenne w Polsce obejmuje lata 1918–1939, czyli okres od odzyskania niepodległości do wybuchu II wojny światowej. Nazwa epoki sugeruje zamknięty odcinek czasu, ale jej literatura jest wyjątkowo zróżnicowana i dynamiczna. Pisarze pierwszych lat niepodległości tworzyli w atmosferze entuzjazmu, poczucia początku i swobody, której nie zapewniały warunki zaborów. W latach trzydziestych coraz silniej odczuwano natomiast […]
Młoda Polska jest polską odmianą europejskiego modernizmu rozwijającą się umownie od około 1890 roku do odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 roku. Granice epoki mają charakter orientacyjny: nowe tendencje pojawiały się jeszcze przed końcem XIX wieku, a część młodopolskich sposobów myślenia i obrazowania trwała również w dwudziestoleciu międzywojennym. Nazwa „Młoda Polska” podkreślała pokoleniową odrębność artystów […]
Renesansowy humanizm stworzył jeden z najważniejszych europejskich modeli myślenia o człowieku. Uczył, że jednostka może rozwijać rozum, język, wiedzę, cnotę i odpowiedzialność obywatelską, a kontakt z antycznymi źródłami pomaga lepiej rozumieć współczesność. Humanista nie musiał odrzucać religii. Przeciwnie, wielu twórców próbowało połączyć chrześcijaństwo z kulturą Grecji i Rzymu, filologiczną krytykę tekstu z wiarą, a godność […]
Mitologia grecka i epos homerycki należą do dwóch najważniejszych źródeł europejskiej wyobraźni. Dostarczyły kulturze postaci, fabuł, symboli, modeli bohaterstwa, pojęć moralnych, schematów konfliktu i form literackich, które są przetwarzane od starożytności po współczesność. Prometeusz, Syzyf, Ikar, Orfeusz, Edyp, Antygona, Achilles, Hektor i Odyseusz nie są wyłącznie bohaterami dawnych opowieści. Ich imiona stały się skrótami myślowymi […]
Biblia należy do najważniejszych tekstów założycielskich kultury europejskiej. Jej znaczenie nie ogranicza się do religii ani do historii chrześcijaństwa i judaizmu. Przez stulecia kształtowała ona sposób mówienia o człowieku, winie, cierpieniu, miłości, śmierci, nadziei, władzy, wspólnocie i końcu świata. Dostarczyła literaturze rozpoznawalnych postaci, fabuł, symboli, gatunków oraz form językowych, które funkcjonują także w dziełach świeckich, […]
Polski pozytywizm narodził się z doświadczenia klęski powstania styczniowego i z przekonania, że wspólnota potrzebuje nowej strategii przetrwania. Romantyczna wiara w zryw zbrojny nie zniknęła z pamięci, lecz przestała wystarczać jako program działania. Młode pokolenie publicystów i pisarzy zaczęło podkreślać znaczenie edukacji, nauki, rozwoju gospodarczego, współpracy grup społecznych, emancypacji kobiet oraz poprawy położenia najuboższych. Literatura […]