Gustaw Herling-Grudziński – esej o „Batszebie” Rembrandta

Eseistyka Gustawa Herlinga-Grudzińskiego stanowi bardzo ważną część jego twórczości. Autor „Innego świata” był nie tylko prozaikiem i świadkiem totalitaryzmu, lecz także krytykiem literatury, komentatorem politycznym i uważnym odbiorcą malarstwa.

Jego eseje często łączą opis dzieła sztuki z refleksją historyczną, religijną i moralną. Obraz nie jest dla niego wyłącznie układem kolorów i form. Staje się punktem wyjścia do namysłu nad cierpieniem, winą, sumieniem, samotnością i tajemnicą ludzkiego losu.

Dobrym przykładem jest tekst poświęcony „Batszebie w kąpieli” Rembrandta. Obraz z 1654 roku przedstawia biblijną Batszebę trzymającą list króla Dawida.

Kontekst biblijny

Historia Batszeby znajduje się w Drugiej Księdze Samuela. Król Dawid dostrzega kąpiącą się kobietę i zaczyna jej pożądać. Batszeba jest żoną Uriasza Chetyty, żołnierza walczącego w armii Dawida. Król sprowadza ją do pałacu, a gdy kobieta zachodzi w ciążę, próbuje ukryć własny czyn. Ostatecznie wydaje polecenia prowadzące do śmierci Uriasza na polu bitwy.

Opowieść dotyczy nadużycia władzy, pożądania, zdrady i odpowiedzialności. Dawid, idealizowany w wielu tradycjach jako wielki król, zostaje pokazany jako człowiek zdolny do ciężkiej zbrodni.

Obraz Rembrandta

Rembrandt nie przedstawia Batszeby jako uwodzicielki świadomej własnej władzy nad królem. Kobieta siedzi samotnie, częściowo naga, ale jej ciało nie wyraża triumfu ani kokieterii.

W ręku trzyma list. Jej twarz jest zamyślona i smutna. Najważniejsze wydarzenie rozgrywa się w psychice, nie w widocznym działaniu. Batszeba znajduje się między rozkazem władcy, wiernością mężowi i świadomością nadchodzącego nieszczęścia. Nie wiemy dokładnie, co myśli, ale widzimy ciężar decyzji, której być może nie może swobodnie podjąć.

Światło wydobywa ciało z ciemnego tła, nie usuwając moralnej niejednoznaczności. Fizyczne piękno współistnieje z lękiem i cierpieniem.

Esej jako interpretacja obrazu

Herling-Grudziński nie ogranicza się do opisu tego, co znajduje się na płótnie. Łączy obraz z tekstem biblijnym, biografią Rembrandta i własną refleksją o człowieku.

Taki sposób pisania można określić jako ekfrazę eseistyczną. Ekfraza jest literackim opisem dzieła sztuki, ale u Herlinga opis szybko staje się interpretacją. Pisarza interesuje chwila zawieszenia. Batszeba otrzymała już list, lecz dramat nie został jeszcze ostatecznie rozegrany. Obraz zatrzymuje moment między wiedzą a czynem.

Właśnie w takich chwilach człowiek ujawnia się najpełniej. Nie poprzez efektowny gest, lecz przez milczenie, spojrzenie i wewnętrzny ciężar.

Batszeba jako postać tragiczna

Batszeba zostaje uwikłana w decyzję potężniejszego mężczyzny. Królewskie zaproszenie nie jest zwykłą propozycją, którą można bezpiecznie odrzucić.

Herling może więc widzieć w niej nie tylko uczestniczkę cudzołóstwa, ale także osobę poddaną przemocy władzy. Jej moralna sytuacja jest bardziej skomplikowana niż prosty podział na winę i niewinność.

Tragizm polega na braku dobrego rozwiązania. Odpowiedź na wezwanie króla oznacza zdradę męża. Sprzeciw może oznaczać nieposłuszeństwo wobec władcy. Batszeba zostaje zamknięta w sytuacji stworzonej przez cudze pożądanie.

Światło i cień

Światło w malarstwie Rembrandta nie pełni jedynie funkcji technicznej. Wydobywa ciało i twarz bohaterki, kierując uwagę ku jej człowieczeństwu.

Ciemność pozostaje jednak obecna. Nie poznajemy pełnej prawdy o myślach Batszeby ani dalszych konsekwencjach wydarzenia na podstawie samego obrazu.

Dla Herlinga światło i cień są często kategoriami moralnymi. Człowiek nie jest całkowicie jasny ani całkowicie mroczny. Żyje w przestrzeni niepełnej wiedzy, pokusy, wolności i ograniczenia.

Rembrandt nie wydaje prostego wyroku. Pozwala odbiorcy uczestniczyć w ciszy bohaterki.

Cierpienie i godność

Batszeba jest naga, a więc fizycznie odsłonięta. Nie zostaje jednak pozbawiona godności. Malarz nie traktuje jej ciała jak erotycznego przedmiotu przeznaczonego dla widza.

Nagość podkreśla bezbronność. Kobieta została wystawiona na spojrzenie króla, a następnie na działanie władzy, której trudno się przeciwstawić.

Jej godność zachowuje się w skupieniu i powadze. Nie może kontrolować całej sytuacji, ale pozostaje człowiekiem posiadającym własne wnętrze.

Styl eseistyki Herlinga

Herling-Grudziński łączy erudycję z osobistym tonem. Korzysta z Biblii, historii sztuki i wiedzy o malarzu, lecz nie tworzy suchego wykładu.

Najważniejsze są pytania moralne. Co dzieje się z człowiekiem postawionym wobec przemocy? Gdzie przebiega granica odpowiedzialności? Czy milczenie oznacza zgodę? Czy obraz może odsłonić to, czego nie potrafi wyrazić dokument historyczny?

Esej nie musi przynosić jednoznacznej odpowiedzi. Jego zadaniem jest uważne oglądanie i pogłębianie problemu.