„Klub Pickwicka” – Charles Dickens

„Klub Pickwicka”, którego pełny tytuł brzmi „Pośmiertne zapiski Klubu Pickwicka”, jest pierwszą powieścią Charlesa Dickensa. Utwór ma charakter komicznej powieści przygodowej i obyczajowej. Przedstawia podróże pana Samuela Pickwicka i jego przyjaciół po Anglii.

Początkowo projekt miał stanowić serię luźnych scen towarzyszących ilustracjom o tematyce sportowej. Dickens szybko rozbudował go w samodzielną opowieść, w której humor łączy się z krytyką sądownictwa, więziennictwa, polityki, prasy i społecznej obłudy.

Kompozycja pozostaje epizodyczna. Bohaterowie odwiedzają kolejne miejscowości, spotykają ekscentryczne postacie i uczestniczą w nieporozumieniach. W miarę rozwoju utworu coraz ważniejsze stają się jednak dojrzewanie pana Pickwicka, jego przyjaźń z Samem Wellerem oraz konflikt z panią Bardell.

Charles Dickens

Charles Dickens żył w latach 1812–1870. Był jednym z najważniejszych angielskich pisarzy epoki wiktoriańskiej.

Jako dziecko doświadczył biedy i rodzinnego kryzysu. Jego ojciec trafił do więzienia za długi, a młody Dickens pracował w fabryce pasty do butów. Doświadczenia te wpłynęły na jego późniejsze zainteresowanie losem dzieci, ubogich, dłużników i osób krzywdzonych przez instytucje.

Dickens łączył atrakcyjną fabułę, humor, sentymentalizm i krytykę społeczną. Publikowanie powieści w odcinkach sprzyjało tworzeniu wyrazistych bohaterów, niespodziewanych zwrotów akcji i zakończeń zachęcających do kupienia następnego zeszytu.

Klub Pickwicka

Klub zostaje założony przez grupę dżentelmenów zainteresowanych obserwowaniem świata. Samuel Pickwick wraz z trzema towarzyszami wyrusza w podróż, aby poznawać ludzi, obyczaje i osobliwości Anglii.

Towarzyszami Pickwicka są Tracy Tupman, Nathaniel Snodgrass i Augustus Winkle. Każdy z nich ma określone zainteresowania, które stają się źródłem komizmu. Tupman uważa się za znawcę kobiet i miłości. Snodgrass widzi w sobie poetę, choć jego twórczość pozostaje nieuchwytna. Winkle chce uchodzić za sportowca, lecz zazwyczaj nie posiada odpowiednich umiejętności.

Członkowie klubu są naiwni, ale nie są źli. Ich błędy wynikają z braku doświadczenia, wiary w ludzi i skłonności do traktowania świata zgodnie z własnymi wyobrażeniami.

Samuel Pickwick

Pan Pickwick jest zamożnym, starszym kawalerem o łagodnym charakterze. Interesuje się ludźmi i pragnie poznawać świat. Początkowo przypomina nieco naiwnego uczonego-amatora, który obserwuje życie z zewnętrznej perspektywy.

Jest uczciwy, hojny i gotowy pomagać innym. Jednocześnie łatwo wpada w pułapki zastawiane przez oszustów. Nie rozumie aluzji, zbyt szybko ufa pozorom i nie zawsze potrafi przewidzieć społeczne konsekwencje własnych zachowań.

W toku powieści dojrzewa. Szczególnie ważne jest doświadczenie procesu sądowego i pobytu w więzieniu za długi. Pickwick poznaje cierpienie ludzi, których wcześniej obserwował jedynie jako ciekawostkę. Z wesołego podróżnika staje się człowiekiem jeszcze bardziej współczującym i świadomym niesprawiedliwości.

Sam Weller

Sam Weller zostaje służącym Pickwicka, ale szybko staje się jednym z głównych bohaterów powieści. Jest inteligentny, praktyczny, dowcipny i doskonale zna życie ulicy.

Stanowi przeciwieństwo naiwnego pracodawcy. Tam, gdzie Pickwick widzi niewinność, Sam podejrzewa oszustwo. Potrafi rozmawiać z woźnicami, służącymi, strażnikami i ludźmi z niższych warstw społecznych.

Jego język jest pełen humorystycznych porównań i powiedzeń. Te charakterystyczne wypowiedzi, nazywane welleryzmami, często składają się z pozornie rozsądnego stwierdzenia uzupełnionego zaskakującym lub absurdalnym przykładem.

Relacja Pickwicka i Sama przestaje być zwykłym stosunkiem pana i służącego. Łączy ich głęboka lojalność. Sam pozostaje przy Pickwicku w najtrudniejszych momentach i gotów jest nawet dobrowolnie znaleźć się w więzieniu, aby mu towarzyszyć.

Alfred Jingle

Alfred Jingle jest wędrownym oszustem, aktorem i mistrzem manipulacji. Mówi szybko, skrótowo i chaotycznie, tworząc wrażenie energii oraz pewności siebie.

Wykorzystuje naiwność członków klubu. Uwodzi kobiety, przywłaszcza sobie cudze stroje i próbuje zdobywać pieniądze dzięki kłamstwom.

Początkowo pełni funkcję komicznego przeciwnika. Z czasem Dickens pokazuje jednak jego upadek. Gdy Pickwick spotyka Jingle’a w więzieniu, oszust jest wycieńczony i pozbawiony dawnej pewności siebie.

Pickwick pomaga mu mimo wcześniejszych krzywd. Jest to ważny przykład chrześcijańskiego miłosierdzia i przekonania Dickensa, że człowiek może zasługiwać na pomoc nawet wtedy, gdy sam nie postępował uczciwie.

Dingley Dell i rodzina Wardle’ów

Jednym z najważniejszych miejsc jest wiejska posiadłość pana Wardle’a w Dingley Dell. To przestrzeń gościnności, rodzinnego ciepła, obfitych posiłków i świątecznej wspólnoty.

Pickwick i jego przyjaciele uczestniczą tam w zabawach, polowaniach, spotkaniach rodzinnych i uroczystościach. Augustus Winkle kompromituje się podczas prób jazdy konnej i strzelania, ponieważ jego sportowa reputacja nie odpowiada rzeczywistym umiejętnościom.

Tracy Tupman zakochuje się w siostrze pana Wardle’a, pannie Rachael. Jingle również próbuje ją uwieść i skłonić do ucieczki. Pickwick wraz z Wardle’em rusza ich śladem, aby powstrzymać oszusta.

Dingley Dell reprezentuje wyidealizowaną, wspólnotową Anglię. Nie jest wolne od komicznych konfliktów, ale relacje między ludźmi opierają się tam na gościnności i przywiązaniu.

Augustus Winkle i Arabella Allen

Winkle, mimo swoich licznych kompromitacji, dojrzewa emocjonalnie. Zakochuje się w Arabelli Allen, młodej kobiecie, której brat sprzeciwia się ich związkowi.

Miłość prowadzi do potajemnego małżeństwa. Pickwick pomaga młodym i pośredniczy w późniejszym pojednaniu.

Wątek pokazuje, że bohaterowie klubu nie pozostają wyłącznie komicznymi typami. Podróż prowadzi ich do trwałych relacji, odpowiedzialności i zmiany sposobu życia.

Pani Bardell

Pani Bardell jest gospodynią domu, w którym Pickwick wynajmuje mieszkanie. Samotnie wychowuje syna i zajmuje się prowadzeniem gospodarstwa.

Pickwick postanawia zatrudnić osobistego służącego. Próbuje porozmawiać z panią Bardell o zmianach, jakie nastąpią w domu po pojawieniu się nowego mężczyzny. Formułuje wypowiedź tak niezręcznie, że kobieta uznaje ją za oświadczyny.

Wzruszona rzuca mu się w ramiona właśnie w chwili, gdy do pokoju wchodzą członkowie klubu. Scena staje się podstawą późniejszego procesu o niedotrzymanie obietnicy małżeństwa.

Nieporozumienie jest komiczne, ale jego skutki okazują się bardzo poważne. Pani Bardell zostaje zachęcona przez prawników do wniesienia sprawy, a Pickwick staje się ofiarą systemu wykorzystującego emocje i niejasności dla zysku.

Proces Bardell przeciwko Pickwickowi

Proces jest jednym z najważniejszych epizodów powieści. Prawnicy pani Bardell przedstawiają niewinne zdarzenia jako dowody na istnienie obietnicy małżeństwa.

Świadkowie interpretują fakty w sposób niekorzystny dla Pickwicka. Sąd nie docieka prawdy w sensie moralnym, lecz ocenia to, co potrafią przekonująco przedstawić adwokaci.

Pickwick przegrywa i zostaje zobowiązany do zapłacenia odszkodowania oraz kosztów sądowych. Odmawia zapłaty, ponieważ uważa wyrok za niesprawiedliwy.

Dickens krytykuje system prawny, w którym procedura, retoryka i interes prawników mogą być ważniejsze niż rzeczywista prawda.

Więzienie Fleet

Za odmowę zapłaty Pickwick trafia do więzienia Fleet przeznaczonego dla dłużników. Jest to punkt zwrotny powieści.

W więzieniu spotyka ludzi pogrążonych w biedzie, głodzie i beznadziei. Dłużnicy nie mogą zarobić pieniędzy, ponieważ zostali uwięzieni, ale nie mogą wyjść, dopóki nie spłacą długów. System tworzy więc zamknięty mechanizm cierpienia.

Pickwick zachowuje godność, lecz zaczyna rozumieć, że jego własna sytuacja jest łagodniejsza niż położenie wielu współwięźniów. Ma przyjaciół, środki finansowe i możliwość wyjścia. Inni są całkowicie pozbawieni pomocy.

W więzieniu ponownie spotyka Jingle’a i jego pomocnika Job Trottera. Zamiast się mścić, pomaga im finansowo i umożliwia rozpoczęcie nowego życia.

Pani Bardell w więzieniu

Paradoksalnie również pani Bardell trafia do więzienia za długi, ponieważ nie jest w stanie opłacić prawników prowadzących jej sprawę.

Pokazuje to, że kancelaria wykorzystała nie tylko Pickwicka, lecz także własną klientkę. System prawny żywi się konfliktem i pozostawia obie strony w złej sytuacji.

Pickwick ostatecznie decyduje się zapłacić, aby uwolnić panią Bardell i zakończyć sprawę. Nie czyni tego dlatego, że uznaje własną winę, lecz z miłosierdzia i poczucia odpowiedzialności za człowieka uwikłanego w ten sam niesprawiedliwy system.

Komizm

„Klub Pickwicka” wykorzystuje komizm postaci, sytuacji i języka. Bohaterowie wpadają w kłopoty przez naiwność, nieporozumienia, przesadną pewność siebie oraz brak praktycznych umiejętności.

Komizm Winkle’a wynika z kontrastu między opinią sportowca a jego nieporadnością. Tupman traktuje każde zauroczenie jak wielki romans. Pickwick podejmuje poważne badania nad rzeczami błahymi. Jingle posługuje się chaotycznym językiem, a Sam Weller komentuje wydarzenia przy pomocy absurdalnych powiedzeń.

Humor Dickensa nie służy jedynie rozrywce. Ośmiesza fałszywe autorytety, prawników, polityków, dziennikarzy i ludzi wykorzystujących społeczną pozycję.

Wybory w Eatanswill

Ważnym epizodem jest pobyt w miasteczku Eatanswill podczas wyborów parlamentarnych. Dwie partie prowadzą zaciekłą walkę, choć różnice między nimi wydają się powierzchowne.

Kandydaci i ich zwolennicy posługują się propagandą, przekupstwem, alkoholem i prasą. Lokalne gazety nie informują bezstronnie, lecz wspierają własne ugrupowania.

Dickens przedstawia politykę jako widowisko, w którym ważniejsze od dobra publicznego są emocje tłumu, interesy działaczy i walka o stanowiska.

Opowieści w powieści

W główną narrację wplecione zostały liczne historie opowiadane przez spotykane postacie. Niektóre są komiczne, inne mroczne, sentymentalne albo melodramatyczne.

Wynika to częściowo z odcinkowego sposobu publikacji. Luźna konstrukcja pozwalała Dickensowi wprowadzać różnorodne sceny i gatunki.

Opowieści poszerzają obraz społeczeństwa. Pokazują, że pod powierzchnią humorystycznej podróży kryją się problemy przemocy domowej, ubóstwa, samotności i krzywdy.

Przemiana Pickwicka

Na początku Pickwick chce obserwować społeczeństwo i tworzyć o nim uczone sprawozdania. Zachowuje wobec świata pewien bezpieczny dystans.

Kolejne przygody sprawiają, że przestaje być wyłącznie obserwatorem. Zostaje oszukany, oskarżony, uwięziony i zmuszony do podejmowania moralnych decyzji.

Jego zasadniczy charakter się nie zmienia. Od początku jest dobry i uczciwy. Zmienia się jednak zakres jego doświadczenia. Naiwna dobroć staje się dojrzałym współczuciem.

Pod koniec powieści wycofuje się z podróży i osiada w domu, który staje się miejscem spotkań przyjaciół. Klub spełnia swoją misję nie przez stworzenie naukowego opisu Anglii, lecz przez zbudowanie wspólnoty.

Anglia w „Klubie Pickwicka”

Powieść przedstawia bardzo szeroki obraz kraju. Bohaterowie odwiedzają wieś, małe miasta, zajazdy, sądy, więzienia i londyńskie ulice.

Anglia jest pełna ekscentrycznych postaci, komicznych zwyczajów i ciepłych relacji. Jednocześnie istnieją w niej poważne niesprawiedliwości społeczne.

Dickens nie odrzuca całego społeczeństwa. Przeciwstawia złym instytucjom dobro konkretnych ludzi. Prawo może być bezduszne, ale Pickwick potrafi okazać miłosierdzie. Więzienie poniża, ale Sam pozostaje lojalny. Oszuści wykorzystują innych, ale przyjaźń umożliwia ocalenie.

Styl

Narrator posługuje się ironią i często udaje, że przedstawia obiektywne dokumenty działalności klubu. Ten pozornie naukowy ton kontrastuje z błahością i absurdem wydarzeń.

Postacie są wyraziste i często zbudowane wokół charakterystycznej cechy, języka albo gestu. Dickens potrafi jednak stopniowo pogłębiać ich obraz.

Powieść łączy farsę, satyrę, powieść drogi, obyczajową panoramę społeczeństwa i elementy sentymentalne.