„Pani Bovary” – Gustaw Flaubert

„Pani Bovary” Gustawa Flauberta to jedna z najważniejszych powieści europejskiego realizmu. Utwór przedstawia los Emmy Bovary, młodej kobiety, która nie potrafi zaakceptować zwyczajności prowincjonalnego życia i próbuje urzeczywistnić wyobrażenia zaczerpnięte z romansów.

Powieść była najpierw publikowana w odcinkach w czasopiśmie „Revue de Paris”. W 1857 roku ukazała się w wydaniu książkowym. Flaubert, wydawca oraz drukarz zostali oskarżeni o obrazę moralności publicznej i religijnej. Autor został uniewinniony, a proces zwiększył zainteresowanie książką.

Flaubert nie napisał prostego moralitetu o niewiernej żonie. Pokazał złożoną relację między pragnieniami jednostki, kulturą romantycznych wyobrażeń, społecznym ograniczeniem kobiet i materialistycznym światem mieszczaństwa.

Gustaw Flaubert

Gustaw Flaubert żył w latach 1821–1880. Był francuskim pisarzem szczególnie przywiązanym do precyzji stylu.

Dążył do znalezienia idealnego słowa i rytmu zdania. Wielokrotnie poprawiał tekst, czytał go na głos i usuwał powtórzenia. Uważał, że autor powinien zachowywać dystans wobec postaci i unikać bezpośredniego moralizowania.

Jego realizm łączy dokładną obserwację społeczną z mistrzowską ironią. Narrator nie mówi zwykle wprost, że bohaterowie są śmieszni, naiwni albo obłudni. Zestawia ich słowa z rzeczywistością, pozwalając czytelnikowi samodzielnie zauważyć sprzeczność.

Karol Bovary

Powieść rozpoczyna się od historii Karola Bovary’ego, a nie Emmy. Poznajemy go jako niezdarnego ucznia, wyśmiewanego przez kolegów.

Karol zostaje lekarzem, choć nie wyróżnia się talentem ani ambicją. Jest człowiekiem przeciętnym, ograniczonym, lecz zasadniczo dobrym.

Pierwsze małżeństwo zawiera z kobietą wybraną przez matkę. Po jej śmierci zaczyna interesować się Emmą Rouault, córką gospodarza leczonego przez niego po złamaniu nogi.

Karol zakochuje się w Emmie i bierze z nią ślub. Jest przekonany, że osiągnął pełnię szczęścia. Nie zauważa narastającego rozczarowania żony.

Jego najważniejszym problemem jest brak wyobraźni. Kocha Emmę, ale nie potrafi jej zrozumieć. Nie widzi jej potrzeb, romansów ani problemów finansowych. Wierzy w obraz małżeństwa, który nie ma wiele wspólnego z rzeczywistością.

Emma Rouault

Emma wychowała się na wsi i przez pewien czas uczyła się w klasztorze. Czytała romanse przedstawiające namiętną miłość, egzotyczne podróże, arystokratyczne salony i niezwykłe przeznaczenie.

Lektury nie dają jej języka do rozumienia rzeczywistości, lecz zastępują rzeczywiste doświadczenie. Emma zaczyna oczekiwać, że życie będzie przypominało literacką opowieść.

Po ślubie odkrywa, że Karol jest zwyczajnym lekarzem, a małżeństwo składa się z codziennych obowiązków, posiłków i przewidywalnych rozmów. Nie potrafi dostrzec wartości jego uczciwości i przywiązania, ponieważ nie odpowiadają estetyce romantycznej namiętności.

Emma pragnie jednocześnie miłości, luksusu, piękna, przygody i społecznego awansu. Nie odróżnia autentycznego uczucia od teatralnej pozy. Jej kolejne wybory są próbami ucieczki przed nudą.

Nie jest jednak wyłącznie próżną egoistką. Jej frustracja wiąże się także z ograniczoną pozycją kobiety. Nie może swobodnie podróżować, zdobyć niezależnego zawodu ani samodzielnie kształtować życia. Małżeństwo jest dla niej jedną z niewielu dostępnych dróg zmiany pozycji.

Ślub i pierwsze rozczarowanie

Ślub Emmy i Karola jest uroczysty, lecz szybko okazuje się, że małżonkowie inaczej rozumieją szczęście.

Karol cieszy się z obecności żony, domu i stabilności. Emma oczekuje przemiany całego istnienia. Zastanawia się, dlaczego nie odczuwa emocji znanych z książek.

Jej rozczarowanie nie wynika z konkretnej krzywdy. Wynika z porównywania rzeczywistości z niemożliwym ideałem.

Bal w Vaubyessard

Małżonkowie zostają zaproszeni na bal do arystokratycznego zamku Vaubyessard. Dla Emmy jest to spotkanie z wymarzonym światem.

Obserwuje eleganckie kobiety, bogatych mężczyzn, taniec, potrawy i luksusowe wnętrza. Przez jedną noc czuje się częścią rzeczywistości znanej z romansów.

Bal nie przynosi jej trwałego szczęścia. Po powrocie zwyczajne życie wydaje się jeszcze bardziej odpychające. Emma zachowuje drobne przedmioty i wspomnienia jako znaki utraconego świata.

Vaubyessard jest momentem inicjacji w pożądanie społeczne. Emma nie pragnie już tylko miłości. Chce również luksusu, pozycji i stylu życia arystokracji.

Przeprowadzka do Yonville

Karol zauważa pogorszenie stanu psychicznego żony i decyduje się przeprowadzić do miasteczka Yonville. Wierzy, że zmiana otoczenia poprawi jej samopoczucie.

W Yonville Emma poznaje aptekarza Homais, kupca Lheureux, duchownego Bournisiena i młodego Leona Dupuis.

Miasteczko jest światem prowincjonalnym, ograniczonym i pełnym mieszczańskich ambicji. Jego mieszkańcy chcą uchodzić za nowoczesnych, uczonych i moralnych, lecz ich poglądy są często powierzchowne.

Leon Dupuis

Leon jest młodym urzędnikiem o zainteresowaniach literackich i artystycznych. Podobnie jak Emma czuje się obco w prowincjonalnym otoczeniu.

Między nimi rodzi się emocjonalna bliskość. Rozmawiają o książkach, muzyce, Paryżu i marzeniach. Początkowo relacja nie prowadzi do fizycznego romansu, ponieważ oboje są nieśmiali i podporządkowani konwenansom.

Leon wyjeżdża do Paryża. Emma odczuwa stratę, ale jednocześnie idealizuje niezrealizowaną możliwość.

Gdy spotykają się ponownie w Rouen, rozpoczynają romans. Leon nie jest już jednak niewinnym młodzieńcem. Nauczył się miejskiego życia i łatwiej przyjmuje rolę kochanka.

Z czasem relacja staje się rutynowa. Emma odkrywa, że nawet zakazana miłość podlega zwyczajności. Leon również zaczyna odczuwać zmęczenie jej emocjonalnymi wymaganiami.

Rodolphe Boulanger

Rodolphe Boulanger jest zamożnym właścicielem ziemskim i doświadczonym uwodzicielem. Szybko rozpoznaje niezadowolenie Emmy i postanawia ją zdobyć.

Podczas wystawy rolniczej prowadzi z nią rozmowę o uczuciach, wolności i prawie do szczęścia. Jego romantyczne słowa zostają zestawione z oficjalnymi przemówieniami i przyznawaniem nagród za hodowlę. Flaubert tworzy w ten sposób mistrzowską scenę ironicznego kontrapunktu.

Rodolphe wykorzystuje gotowy język romansu. Mówi Emmie dokładnie to, co chce usłyszeć. Ona traktuje jego słowa jako objawienie prawdziwej miłości.

Romans trwa kilka lat. Emma planuje wspólną ucieczkę. Rodolphe nie zamierza jednak porzucać wygodnego życia. W przeddzień wyjazdu wysyła list kończący związek.

Dla Emmy jest to ogromny wstrząs. Zapada na ciężką chorobę. Rodolphe natomiast traktuje kolejne uwiedzenie jako zakończony epizod.

Wystawa rolnicza

Scena wystawy jest jednym z najważniejszych przykładów techniki Flauberta. Na jednym planie urzędnicy wygłaszają banalne przemówienia o rolnictwie i obowiązku. Na drugim Rodolphe uwodzi Emmę, używając równie schematycznego języka romantycznego.

Wzniosłe słowa miłości mieszają się z informacjami o nawozach, zwierzętach i nagrodach. Efekt jest komiczny i demaskujący.

Flaubert pokazuje, że zarówno oficjalny język mieszczaństwa, jak i język romansów są pełne gotowych formuł. Emma uważa, że przeżywa coś wyjątkowego, ale Rodolphe korzysta ze sprawdzonego scenariusza.

Berta

Emma i Karol mają córkę Bertę. Emma liczyła na syna, ponieważ mężczyzna posiada większą swobodę działania. Narodziny córki przypominają jej o ograniczeniach kobiecego losu.

Nie potrafi zbudować z Bertą głębokiej relacji. Córka bywa dla niej przeszkodą, obowiązkiem albo elementem rodzinnego życia, od którego chce uciec.

Los Berty stanowi jedną z najbardziej tragicznych konsekwencji działań dorosłych. Po śmierci rodziców trafia do ubogich krewnych, a następnie musi pracować w fabryce.

Zakończenie pokazuje, że romantyczne marzenia Emmy mają bardzo realne skutki dla niewinnego dziecka.

Homais

Aptekarz Homais uważa się za człowieka nauki, postępu i oświecenia. Chętnie wypowiada się na każdy temat i prezentuje własne poglądy jako racjonalne oraz nowoczesne.

W rzeczywistości jest próżny, ograniczony, interesowny i skoncentrowany na własnej karierze. Jego wiedza jest powierzchowna, a przekonania dostosowane do korzyści.

To Homais namawia Karola do przeprowadzenia eksperymentalnej operacji na zdeformowanej stopie Hipolita. Zabieg kończy się katastrofą i amputacją nogi. Aptekarz unika odpowiedzialności, podczas gdy reputacja Karola zostaje zniszczona.

Homais jest jednym z głównych obiektów satyry Flauberta. Reprezentuje mieszczańskie samozadowolenie, kult pozornego postępu i zdolność odnoszenia sukcesu bez moralnej wartości.

W finale to właśnie on zdobywa uznanie i odznaczenie. Społeczeństwo nagradza człowieka najlepiej przystosowanego do jego powierzchownych reguł.

Lheureux

Lheureux jest kupcem i finansowym manipulatorem. Sprzedaje Emmie stroje, meble, ozdoby oraz inne luksusowe przedmioty na kredyt.

Początkowo zachowuje się jak uprzejmy pomocnik. Stopniowo uzależnia kobietę od kolejnych pożyczek, weksli i zobowiązań.

Emma kupuje rzeczy nie tylko dla wygody. Przedmioty pozwalają jej odgrywać rolę bogatej, eleganckiej kobiety z romansów.

Lheureux rozumie mechanizm jej pragnień. Nie zmusza jej bezpośrednio do zakupów, lecz umiejętnie podsuwa możliwości i odkłada moment zapłaty.

Gdy długi osiągają ogromny poziom, przechodzi do bezwzględnej egzekucji należności. Emma traci możliwość dalszego ukrywania sytuacji przed Karolem.

Długi

Finansowa katastrofa jest równie ważna jak romanse. Emma żyje ponad stan i próbuje materialnie stworzyć świat odpowiadający wyobrażeniom.

Kredyt pozwala jej chwilowo udawać osobę bogatszą, niż jest naprawdę. Kupuje stroje dla siebie i prezenty dla kochanków, wynajmuje pokoje, podróżuje i urządza dom.

Każdy zakup odsuwa nudę tylko na chwilę. Następnie potrzebny jest kolejny przedmiot albo doświadczenie.

Flaubert pokazuje związek romantycznych marzeń z nowoczesnym konsumpcjonizmem. Emma kupuje nie tylko rzeczy, lecz obietnicę innego życia.

Próby zdobycia pomocy

Gdy grozi jej licytacja majątku, Emma próbuje zdobyć pieniądze od kolejnych mężczyzn.

Zwraca się do Leona, lecz nie potrafi on jej pomóc. Szuka wsparcia u miejscowego notariusza, który próbuje wykorzystać sytuację seksualnie. Jedzie także do Rodolphe’a, ale ten odmawia przekazania potrzebnej sumy.

Wcześniejsi kochankowie i ludzie deklarujący uczucia nie chcą ponosić rzeczywistych kosztów jej ocalenia.

Emma odkrywa, że świat romantycznych słów nie istnieje. Pozostaje sama wobec długu, skandalu i lęku przed ujawnieniem prawdy.

Śmierć Emmy

Emma wykrada arszenik z apteki Homais i popełnia samobójstwo. Jej śmierć nie jest piękna ani romantyczna.

Flaubert dokładnie opisuje fizyczne cierpienie: konwulsje, wymioty, ból i stopniowy rozpad ciała. W ten sposób ostatecznie niszczy romantyczną estetyzację śmierci.

Karol pozostaje przy żonie i nie rozumie w pełni przyczyn tragedii. Nadal ją kocha, mimo że później odkrywa listy świadczące o zdradach.

Los Karola

Po śmierci Emmy Karol pogrąża się w rozpaczy i finansowej ruinie. Odkrywa korespondencję żony z kochankami, lecz nie potrafi przestać jej idealizować.

Spotyka Rodolphe’a i zamiast go zaatakować, próbuje tłumaczyć wydarzenia przeznaczeniem. Jego dobroć i bierność łączą się tu z całkowitą bezradnością.

Karol umiera samotnie. Córka zostaje pozbawiona opieki i majątku.

Bowaryzm

Od nazwiska bohaterki powstało pojęcie bowaryzmu. Oznacza ono skłonność do wyobrażania sobie siebie jako kogoś innego, niż jest się naprawdę, oraz do przeżywania życia przez fikcyjne marzenia.

Emma nie akceptuje własnej sytuacji i stale tworzy alternatywne wersje siebie. Chce być arystokratką, wielką kochanką, bohaterką romansu, kobietą żyjącą w Paryżu albo tragiczną ofiarą namiętności.

Bowaryzm nie jest po prostu marzycielstwem. Problem zaczyna się wtedy, gdy człowiek nie potrafi odróżnić pragnienia od rzeczywistości i podejmuje decyzje oparte na fikcji.

Literatura i życie

Powieść pokazuje, że literatura może wzbogacać człowieka, ale może również deformować jego oczekiwania, jeśli zostanie odczytana bez dystansu.

Emma nie interpretuje romansów jako fikcji. Traktuje je jak instrukcję szczęśliwego życia. Wierzy, że prawdziwa miłość musi być gwałtowna, zakazana, pełna cierpienia i efektownych gestów.

Nie zauważa, że zarówno Rodolphe, jak i Leon również korzystają z gotowych językowych konwencji. Ich słowa brzmią literacko, lecz nie muszą odpowiadać głębokim uczuciom.

Flaubert krytykuje nie samą literaturę romantyczną, ale powierzchowną konsumpcję fikcji i brak samowiedzy.

Małżeństwo

Małżeństwo Emmy i Karola pokazuje całkowite niedopasowanie wyobrażeń.

Karol oczekuje spokoju, obecności żony i domowego szczęścia. Emma oczekuje nieustannego uniesienia.

Karol nie krzywdzi jej świadomie, ale nie potrafi zapewnić intelektualnej bliskości ani zrozumieć jej frustracji. Emma z kolei gardzi jego przeciętnością i nie dostrzega jego lojalności.

Powieść nie daje prostego przepisu na udane małżeństwo. Pokazuje, jak brak komunikacji i nierealne oczekiwania prowadzą do wzajemnej samotności.

Kobieta w społeczeństwie

Emma ponosi odpowiedzialność za zdrady, kłamstwa i długi. Jednocześnie jej działania należy rozpatrywać w kontekście ograniczeń społecznych.

Jako kobieta na prowincji ma niewiele dróg samorealizacji. Nie posiada niezależności finansowej ani możliwości rozwijania ambicji zawodowych.

Mężczyźni mogą podróżować, studiować i prowadzić romanse z mniejszym ryzykiem społecznego potępienia. Emma próbuje przekroczyć narzucone granice, lecz robi to przez konsumpcję i związki z mężczyznami, którzy ją wykorzystują.

Flaubert ani jej nie uniewinnia, ani nie sprowadza do roli grzesznicy. Pokazuje jednocześnie jej egoizm, cierpienie, naiwność i realne ograniczenia.

Narracja i mowa pozornie zależna

Jednym z najważniejszych osiągnięć artystycznych powieści jest wykorzystanie mowy pozornie zależnej. Narrator opowiada w trzeciej osobie, ale jego język zaczyna przyjmować sposób myślenia bohaterki.

Czytelnik wchodzi w wyobraźnię Emmy, nie otrzymując za każdym razem informacji, że właśnie poznaje jej myśli. Dzięki temu odczuwa siłę jej marzeń.

Jednocześnie narrator zachowuje ironiczny dystans. Słowa mogą brzmieć romantycznie, ale kontekst ujawnia ich banalność albo fałsz.

Ta technika pozwala jednocześnie zbliżyć się do bohaterki i krytycznie ocenić jej złudzenia.

Realizm Flauberta

Realizm powieści polega na dokładnym przedstawieniu prowincji, zawodów, finansów, obyczajów, choroby i zależności społecznych.

Flaubert unika idealizacji. Romans nie prowadzi do spełnienia, śmierć nie jest piękna, a mieszczański sukces przypada Homais’emu, nie osobom moralnie wartościowym.

Świat jest przedstawiony poprzez konkretne szczegóły, ale każdy szczegół służy również interpretacji. Przedmioty zakupione przez Emmę opowiadają o jej pragnieniach, a nieudana operacja Hipolita ujawnia pychę prowincjonalnych zwolenników postępu.