Konto

Średniowieczne motywy i bohaterowie

Najważniejsza myśl epoki

Literatura średniowieczna przedstawia świat jako rzeczywistość podporządkowaną Bogu, ale nie oznacza to, że nie interesuje się człowiekiem. Przeciwnie: pokazuje człowieka modlącego się, cierpiącego, lękającego się śmierci, przygotowującego się do zbawienia i próbującego właściwie wypełnić swoją społeczną rolę.

Średniowieczne obrazy Boga, śmierci i człowieka są zróżnicowane. Bóg może być potężnym władcą i sędzią, ale także źródłem miłosierdzia. Maryja może występować jako majestatyczna pośredniczka albo cierpiąca matka. Śmierć może budzić grozę, wywoływać groteskowy śmiech lub stać się uroczystym przejściem do wieczności.

Teocentryzm

Najważniejszą cechą światopoglądu średniowiecznego był teocentryzm. Słowo pochodzi od greckich wyrazów oznaczających Boga i centrum. Teocentryzm zakładał, że Bóg jest najważniejszym punktem odniesienia dla wiedzy, moralności, sztuki i ludzkiego życia.

Człowiek nie był postrzegany jako istota całkowicie samodzielna. Został stworzony przez Boga, podlegał Jego prawu, a ostatecznym celem życia było zbawienie. Doczesność miała znaczenie, lecz traktowano ją jako etap prowadzący do wieczności.

Z teocentryzmem wiązało się hierarchiczne wyobrażenie świata. Rzeczywistość posiadała porządek: od Boga, przez byty duchowe, człowieka i społeczeństwo, po świat przyrody. Każda istota miała określone miejsce oraz zadania.

Średniowieczny światopogląd wyrażają między innymi pojęcia memento mori, ars moriendi, deesis, danse macabre, homo viator oraz pareneza.

Najważniejsze pojęcia światopoglądowe

Pojęcie Znaczenie Znaczenie maturalne
Teocentryzm Umieszczenie Boga w centrum światopoglądu Wyjaśnia podporządkowanie życia doczesnego perspektywie zbawienia
Homo viator Człowiek wędrowiec lub pielgrzym Życie ziemskie jest drogą prowadzącą do wieczności
Memento mori „Pamiętaj o śmierci” Przypomnienie o przemijaniu i konieczności moralnego życia
Ars moriendi Sztuka dobrego umierania Wzorzec duchowego przygotowania do śmierci
Danse macabre Taniec śmierci Śmierć dosięga wszystkie stany i grupy społeczne
Deesis Układ, w którym Maryja i Jan Chrzciciel wstawiają się za ludźmi u Chrystusa Podstawowy kontekst interpretacyjny „Bogurodzicy”
Mater Dolorosa Matka Bolejąca Obraz Maryi cierpiącej pod krzyżem
Pareneza Tworzenie i propagowanie wzorców osobowych Literatura pokazuje, jak powinien postępować rycerz, władca lub święty
Uniwersalizm Wspólnota chrześcijańskiej kultury europejskiej Podobne motywy, gatunki i wartości występowały w różnych krajach

Najważniejsze nurty filozoficzne

Augustynizm

Święty Augustyn podkreślał wewnętrzne rozdarcie człowieka. Człowiek należy do świata materialnego, ale pragnie dobra duchowego i wieczności. Doczesność nie daje pełnego zaspokojenia, dlatego ludzka dusza pozostaje niespokojna, dopóki nie zwróci się ku Bogu.

Augustynizm pomaga zrozumieć średniowieczne zainteresowanie grzechem, sumieniem, przemijaniem i zbawieniem.

Tomizm

Święty Tomasz z Akwinu przedstawiał świat jako uporządkowaną i hierarchiczną całość. Rozum oraz wiara nie muszą pozostawać w sprzeczności, ponieważ oba prowadzą do poznania prawdy.

Tomizm pozwalał traktować rzeczywistość ziemską jako część boskiego porządku. Człowiek miał poznawać świat, wypełniać obowiązki i zmierzać ku ostatecznemu celowi.

Franciszkanizm

Święty Franciszek z Asyżu akcentował pokorę, ubóstwo, miłość do innych istot i radość płynącą z kontaktu ze stworzeniem. Franciszkanizm pokazuje, że średniowiecze nie ograniczało się do lęku przed śmiercią. Istniał w nim również nurt afirmujący życie i przyrodę jako dzieło Boga.

Bóg i człowiek w „Bogurodzicy”

„Bogurodzica” jest najstarszą zachowaną polską pieśnią religijną. Jej autor pozostaje nieznany, a dokładny czas powstania najstarszej części nie został jednoznacznie ustalony. Utwór łączy cechy pieśni, modlitwy i hymnu.

Podmiotem mówiącym jest wspólnota wiernych. Ludzie nie zwracają się bezpośrednio do Chrystusa, lecz proszą Maryję, aby pozyskała Jego przychylność. W dalszej części przywołują także Jana Chrzciciela.

Układ ten odpowiada motywowi deesis. W sztuce średniowiecznej Chrystus zajmuje centralną pozycję jako władca i sędzia, a stojący po bokach Maryja oraz Jan Chrzciciel wstawiają się za grzeszną ludzkością.

Obraz Boga

Chrystus jest w „Bogurodzicy” postacią majestatyczną i potężną. Znajduje się wyżej od człowieka, dlatego potrzebni są pośrednicy. Jego dystans nie oznacza braku miłosierdzia. Wierni ufają, że dzięki wstawiennictwu świętych mogą uzyskać potrzebne łaski.

Obraz Maryi

Maryja jest jednocześnie matką Chrystusa, dziewicą i osobą szczególnie wyróżnioną przez Boga. Posiada dostęp do Syna i może występować w imieniu ludzi.

Nie należy mówić, że w „Bogurodzicy” Maryja sama udziela zbawienia. Jest pośredniczką, która przedstawia ludzkie prośby Chrystusowi.

https://youtu.be/IaH-tyI2JBE?si=SS04gpMcguOD74gw

Obraz człowieka

Człowiek jest zależny od Boga, świadomy własnej niedoskonałości, ale zarazem pełen nadziei. Prosi zarówno o dobre życie na ziemi, jak i o pobyt w raju po śmierci.

Utwór nie odrzuca więc całkowicie doczesności. Wierni pragną pomyślnego i godnego życia, a następnie zbawienia. Perspektywa ziemska zostaje podporządkowana wieczności, ale nie jest całkowicie pozbawiona wartości.

Budowa i język

„Bogurodzica” zawiera liczne archaizmy, czyli elementy języka, które wyszły z użycia. Pojawiają się archaizmy leksykalne, gramatyczne i fonetyczne. Powtarzający się zwrot Kyrie eleison oznacza prośbę o zmiłowanie i przypomina o uniwersalnym charakterze kultury chrześcijańskiej.

Podniosły styl, apostrofy, paralelna budowa próśb oraz zbiorowy podmiot mówiący nadają pieśni charakter uroczysty.

Maryja w „Lamencie świętokrzyskim”

„Lament świętokrzyski”, rozpoczynający się wezwaniem do słuchaczy, jest piętnastowiecznym utworem należącym do tradycji lamentu maryjnego. Przedstawia Matkę Bożą stojącą pod krzyżem i obserwującą cierpienie Chrystusa. Utwór wiąże się z motywami Mater Dolorosa oraz Stabat Mater.

W „Bogurodzicy” Maryja jest wywyższoną pośredniczką. W „Lamencie świętokrzyskim” zostaje pokazana jako bezradna, cierpiąca matka.

Ludzki wymiar cierpienia

Maryja mówi w pierwszej osobie. Nie jest opisywana przez zewnętrznego narratora, lecz sama przedstawia swój ból. Zwraca się do zgromadzonych ludzi, do Syna, do archanioła Gabriela oraz do innych matek.

Chciałaby ulżyć Chrystusowi, podtrzymać Jego głowę, podać Mu wodę i dzielić z Nim cierpienie. Nie może jednak zmienić sytuacji. Jej bezradność nadaje scenie szczególnie dramatyczny charakter.

Matka Boska i zwykła matka

Maryja zachowuje wyjątkową pozycję religijną, ale jej emocje są zrozumiałe dla każdego człowieka. Ból po stracie dziecka staje się doświadczeniem uniwersalnym.

Średniowieczny utwór skraca dystans między sacrum a odbiorcą. Historia męki Chrystusa nie jest przedstawiona jedynie jako wydarzenie teologiczne. Staje się także dramatem rodzinnym: matka patrzy na cierpienie syna i nie może mu pomóc.

Kontrast z chwilą zwiastowania

Maryja zwraca się również do Gabriela, który wcześniej zapowiadał jej radość z narodzenia Syna. Obietnica szczęścia zostaje skonfrontowana z doświadczeniem męki.

Kontrast ten pogłębia dramatyzm utworu. Maryja nie rozumie w pełni, dlaczego zapowiadana radość doprowadziła ją do tak wielkiego bólu.

Dwie Maryje – porównanie
Element „Bogurodzica” „Lament świętokrzyski”
Pozycja Maryi Wywyższona pośredniczka między ludźmi a Chrystusem Bezradna matka stojąca pod krzyżem
Podmiot mówiący Zbiorowość wiernych Sama Maryja
Dominujący ton Uroczysty, modlitewny, podniosły Osobisty, emocjonalny, lamentacyjny
Relacja z Chrystusem Maryja może wstawiać się u potężnego Syna Maryja nie może ulżyć cierpiącemu Synowi
Obraz człowieka Wierny proszący o łaskę i zbawienie Rodzic doświadczający bezsilności wobec cierpienia dziecka
Najważniejszy motyw Deesis Mater Dolorosa i Stabat Mater
Funkcja Modlitwa wspólnoty Wzbudzenie współczucia i emocjonalnego uczestnictwa w męce

Średniowieczne wyobrażenie śmierci

Śmierć była jednym z najważniejszych tematów średniowiecznej kultury. Częste epidemie, wojny, głód i wysoka śmiertelność sprawiały, że doświadczenie umierania było obecne w codziennym życiu. Najważniejszym powodem zainteresowania śmiercią pozostawał jednak chrześcijański światopogląd.

Śmierć nie oznaczała całkowitego końca człowieka. Była przejściem od życia doczesnego do wieczności oraz momentem rozliczenia z dotychczasowych czynów.

Średniowieczna refleksja o śmierci posiadała kilka podstawowych funkcji:

Memento mori

Memento mori oznacza „pamiętaj o śmierci”. Formuła nie wzywała wyłącznie do strachu ani do odrzucenia wszystkich radości życia. Miała przypominać, że człowiek jest śmiertelny, a jego czyny posiadają konsekwencje wykraczające poza doczesność.

Pamięć o śmierci powinna prowadzić do właściwego uporządkowania wartości. Bogactwo, władza, uroda i pozycja społeczna przemijają, natomiast znaczenie moralne postępowania pozostaje.

Ars moriendi

Ars moriendi oznacza sztukę umierania. Średniowieczne teksty i przedstawienia uczyły, jak człowiek powinien przygotować się do śmierci.

Dobra śmierć powinna obejmować:

Przykład dobrej, rytualnej śmierci przedstawia „Pieśń o Rolandzie”.

Danse macabre

Danse macabre, czyli taniec śmierci, przedstawia śmierć prowadzącą w korowodzie ludzi należących do wszystkich stanów. Władca, duchowny, rycerz, uczony, kupiec, chłop i żebrak okazują się jednakowo śmiertelni.

Motyw posiadał wymiar egalitarny: śmierć znosiła różnice majątku i pozycji. Nie oznaczało to jednak, że wszystkie sposoby życia uznawano za równie wartościowe. Wobec śmierci ludzie byli równi biologicznie, lecz ich postępowanie nadal podlegało ocenie moralnej.

Najważniejszą polską realizacją tego motywu jest „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”.

Śmierć w „Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”

Mistrz Polikarp jest uczonym, który prosi Boga, aby mógł zobaczyć śmierć. Jego prośba zostaje spełniona. Śmierć ukazuje mu się jako rozkładające się ciało kobiety.

Nie jest piękną, spokojną ani abstrakcyjną postacią. Jej ciało nosi ślady rozpadu: jest blade, wyniszczone i odrażające. Takie przedstawienie ma przypomnieć odbiorcy o fizyczności umierania oraz o przyszłym rozkładzie ludzkiego ciała.

Personifikacja

Śmierć zostaje spersonifikowana, czyli przedstawiona jako postać posiadająca ludzką mowę, wygląd i zachowanie. Rozmawia z Polikarpem, odpowiada na pytania i opowiada o swojej działalności.

Personifikacja zmienia abstrakcyjne zjawisko w konkretną osobę. Dzięki temu śmierć staje się bardziej zrozumiała, ale również bardziej przerażająca.

Groteska

Wygląd Śmierci łączy grozę z elementami przesadnymi i odpychającymi. Rozmowa zawiera także sytuacje komiczne. Mistrz, który chciał ujrzeć śmierć, traci odwagę, gdy jego prośba zostaje spełniona.

Połączenie grozy, cielesności i humoru tworzy groteskę. Jej funkcją nie jest wyśmianie samego umierania. Groteskowa forma ma przyciągnąć uwagę, oswoić lęk i skutecznie przekazać naukę moralną.

Równość wszystkich ludzi

Śmierć wymienia przedstawicieli różnych zawodów i stanów. Żaden człowiek nie może się przed nią ukryć. Nie pomogą pieniądze, władza, wiedza ani wysoka pozycja.

Szczególnie ważna jest bezradność lekarzy. Potrafią pomagać innym, ale sami również umrą. Wiedza Mistrza Polikarpa także nie daje mu przewagi nad śmiercią.

Satyra społeczna

Śmierć nie tylko przypomina o przemijaniu. Krytykuje również ludzkie wady: chciwość, niesprawiedliwość, pijaństwo, oszustwa oraz nadużywanie stanowisk.

Utwór jest więc satyrą na społeczeństwo. Perspektywa nieuchronnej śmierci pozwala obnażyć pozorność ziemskiej potęgi oraz skompromitować ludzi, którzy wykorzystują swoją pozycję.

Śmierć jako wykonawczyni boskiego porządku

Śmierć nie działa całkowicie niezależnie od Boga. Jest narzędziem porządku, któremu podlega świat. Nie można jej przekupić, oszukać ani pokonać.

Taki obraz wzmacnia teocentryczny charakter utworu. Człowiek nie kontroluje długości swojego życia, ale może wpływać na jego wartość moralną.

Śmierć Rolanda

„Pieśń o Rolandzie” jest średniowiecznym eposem rycerskim należącym do gatunku chanson de geste, czyli pieśni o czynach. Przedstawia bohaterskie czyny rycerzy Karola Wielkiego. Roland jest wzorem chrześcijańskiego wojownika, wiernego władcy, ojczyźnie i Bogu.

Scena śmierci Rolanda realizuje wzorzec ars moriendi. Bohater wie, że umiera. Oddala się od pola walki, próbuje zabezpieczyć miecz, modli się, wspomina swoje czyny i oddaje się Bogu.

Gest wyciągniętej rękawicy przypomina relację wasala z seniorem. Roland uznaje Boga za najwyższego władcę, któremu powierza duszę.

Śmierć rycerza jest podniosła i uporządkowana. Roland nie umiera przypadkowo ani anonimowo. Jego odejście zostaje przedstawione jako potwierdzenie wartości, którym służył przez całe życie.

Wzorzec rycerza

Idealny rycerz powinien być:

Roland spełnia większość tych wymagań. Jego postawa nie jest jednak całkowicie pozbawiona problemu. Bohater zbyt długo zwleka z wezwaniem pomocy, ponieważ obawia się utraty honoru. Nadmierna duma przyczynia się do śmierci rycerzy. Pokazuje to, że nawet cecha uznawana za heroiczną może stać się niebezpieczna, gdy zostanie doprowadzona do skrajności.

Najczęstsze błędy

Błąd 1: stwierdzenie, że teocentryzm oznacza całkowity brak zainteresowania człowiekiem. Średniowieczna literatura przedstawia liczne ludzkie emocje, konflikty i role, ale interpretuje je z perspektywy religijnej.

Błąd 2: uznanie Maryi z „Bogurodzicy” za osobę samodzielnie udzielającą zbawienia. Maryja jest pośredniczką, która wstawia się u Chrystusa.

Błąd 3: utożsamienie deesis z Trójcą Świętą. Deesis obejmuje Chrystusa, Maryję i Jana Chrzciciela. Nie jest przedstawieniem Ojca, Syna i Ducha Świętego.

Błąd 4: przypisanie autorstwa „Bogurodzicy” świętemu Wojciechowi jako pewnego faktu. Autor utworu pozostaje nieznany.

Błąd 5: nazywanie „Lamentu świętokrzyskiego” pietą. Pietà jest przede wszystkim przedstawieniem Maryi trzymającej martwe ciało Chrystusa. W lamencie Maryja obserwuje Syna cierpiącego na krzyżu; trafniejsze są pojęcia Mater Dolorosa i Stabat Mater.

Błąd 6: przekonanie, że taniec śmierci musi oznaczać dosłowną scenę taneczną. Istotą motywu jest korowód reprezentantów wszystkich stanów prowadzonych przez śmierć.

Błąd 7: uznanie Śmierci za przeciwniczkę Boga. W utworze działa ona w ramach boskiego porządku.

Błąd 8: sprowadzenie memento mori do pesymizmu. Pamięć o śmierci ma prowadzić do moralnego i świadomego życia.

Błąd 9: nazwanie Rolanda świętym lub męczennikiem. Jest przede wszystkim wzorcem rycerza chrześcijańskiego.

Błąd 10: stwierdzenie, że wszyscy są równi moralnie, ponieważ wszystkich dosięga śmierć. Równość dotyczy nieuchronności śmierci, nie oceny czynów.