Pozytywizm w Polsce obejmuje umownie okres od 1864 roku, czyli klęski powstania styczniowego, do około 1890 roku, kiedy coraz wyraźniej zaczęły ujawniać się nastroje i tendencje charakterystyczne dla Młodej Polski. Daty te mają charakter orientacyjny. Program pozytywistyczny nie powstał nagle w jednym momencie, a twórcy tego pokolenia pozostawali aktywni również po rozpoczęciu modernizmu.

Nie należy traktować określeń pozytywizm i realizm jako dokładnych synonimów. Pozytywizm był filozofią oraz programem społecznym, który w warunkach polskich stał się także nazwą epoki. Realizm był natomiast sposobem przedstawiania rzeczywistości w literaturze i sztuce. Rozwijał się w Europie już przed polskim pozytywizmem i pozostał ważny również w późniejszych epokach. Można więc powiedzieć, że realizm był najważniejszą metodą artystyczną pozytywizmu, ale nie był z nim tożsamy.

Klęska powstania styczniowego doprowadziła do głębokiego kryzysu romantycznego modelu patriotyzmu. Represje zaborców, egzekucje, zsyłki, konfiskaty majątków i nasilona rusyfikacja uświadomiły wielu przedstawicielom młodego pokolenia, że kolejne słabo przygotowane powstanie może jedynie pogłębić narodową katastrofę. Nie oznaczało to porzucenia pragnienia niepodległości. Zmieniło się jednak rozumienie drogi, która miała do niej prowadzić. Zamiast bezpośredniej walki zbrojnej zaczęto postulować stopniowe wzmacnianie społeczeństwa poprzez edukację, rozwój gospodarczy, naukę, podnoszenie poziomu życia oraz tworzenie nowoczesnych instytucji.

Polski pozytywizm był więc odpowiedzią na szczególną sytuację narodu pozbawionego własnego państwa. Program europejskiej filozofii pozytywnej został dostosowany do warunków zaborów. Praca, wiedza i rozwój ekonomiczny miały służyć nie tylko indywidualnemu powodzeniu, lecz także zachowaniu polskiej kultury i przygotowaniu społeczeństwa do przyszłej samodzielności.

Wartości i idee epoki

Nazwa pozytywizmu pochodzi od filozofii Auguste’a Comte’a, który uważał, że wartościowa wiedza powinna opierać się na obserwacji, doświadczeniu i badaniu praw rządzących rzeczywistością. Filozofia miała zrezygnować ze spekulacji dotyczących zjawisk, których nie można sprawdzić, i skupić się na faktach oraz ich związkach.

Pozytywiści wysoko cenili empiryzm, czyli przekonanie, że wiedza rozpoczyna się od doświadczenia, oraz racjonalizm, zgodnie z którym rzeczywistość należy analizować przy użyciu rozumu. Z tymi postawami wiązał się scjentyzm, a więc zaufanie do metod naukowych i przekonanie, że rozwój wiedzy może poprawiać warunki ludzkiego życia.

Nie oznaczało to, że każdy pozytywista uważał naukę za rozwiązanie wszystkich problemów ani że twórcy epoki byli jednakowo niechętni religii. Program pozytywistyczny koncentrował się na sprawach doczesnych i możliwych do praktycznego rozwiązania, ale osobiste poglądy religijne pisarzy były zróżnicowane. Stwierdzenie, że w całej epoce „dominował agnostycyzm”, byłoby więc nadmiernym uproszczeniem.

Ważnym źródłem pozytywizmu był także utylitaryzm, rozwijany między innymi przez Jeremy’ego Benthama i Johna Stuarta Milla. Za wartościowe uznawano działanie przynoszące korzyść możliwie dużej liczbie ludzi. W literaturze polskiej nie chodziło jednak o usprawiedliwienie każdego czynu przynoszącego praktyczny zysk. Utylitaryzm oznaczał przede wszystkim przekonanie, że talent, wiedza, sztuka i praca powinny służyć poprawie życia społeczeństwa.

Z pism Herberta Spencera wywodziła się idea organicznego rozwoju społeczeństwa. Poszczególne grupy i instytucje porównywano do części żywego organizmu. Jeżeli jedna z nich pozostawała biedna, niewykształcona lub wykluczona, osłabieniu ulegała całość. Właśnie z takiego sposobu myślenia wyrastało hasło pracy organicznej.

Na światopogląd drugiej połowy XIX wieku oddziaływała również teoria ewolucji Charlesa Darwina. Należy jednak odróżniać biologiczną teorię ewolucji od późniejszego darwinizmu społecznego. Darwin opisywał mechanizmy przemian organizmów żywych. Przenoszenie pojęcia walki o byt bezpośrednio na społeczeństwo prowadziło niekiedy do usprawiedliwiania nierówności i bezwzględnej konkurencji. Wielu polskich pisarzy krytycznie przedstawiało świat, w którym silni wykorzystują słabszych, zamiast uznawać taki porządek za moralnie właściwy.

Przełom między romantyzmem a pozytywizmem

Pozytywiści krytykowali romantyczny kult wyjątkowej jednostki, spontanicznego buntu i narodowej ofiary. Uważali, że sam heroizm nie wystarczy, jeśli społeczeństwo pozostaje niewykształcone, ubogie i podzielone. Nie odrzucili jednak całej tradycji romantycznej. Pamięć o powstaniach, szacunek dla patriotyzmu i idea odpowiedzialności za wspólnotę pozostały ważnymi elementami ich myślenia.

Spór między epokami nie był więc prostym konfliktem uczucia z rozumem albo patriotyzmu z obojętnością. Pozytywiści proponowali inny rodzaj patriotyzmu. Człowiek miał służyć narodowi jako nauczyciel, lekarz, przedsiębiorca, inżynier, pisarz lub gospodarz. Obrona polskości mogła polegać na zachowaniu ziemi, rozwijaniu przedsiębiorstw, nauczaniu dzieci i wspieraniu rodzimej kultury.

Adam Asnyk w wierszu „Daremne żale” przekonywał, że nie można zatrzymać przemian historycznych ani przywrócić minionego świata. Człowiek powinien iść „z żywymi naprzód”, ale nie musi całkowicie niszczyć przeszłości. W „Do młodych” poeta wzywał nowe pokolenie do poszukiwania prawdy, jednocześnie prosząc, aby nie odrzucało bez szacunku dorobku poprzedników. Poezja Asnyka pokazuje zatem nie tylko zerwanie z romantyzmem, lecz także próbę pogodzenia tradycji z postępem.

Praca u podstaw

Praca u podstaw oznaczała działalność na rzecz najuboższych i najsłabiej wykształconych warstw społeczeństwa. Inteligencja miała rozwijać szkolnictwo, popularyzować wiedzę, poprawiać warunki sanitarne oraz uczyć ludzi samodzielnego rozwiązywania problemów.

Nie chodziło jedynie o dobroczynność. Pozytywiści dostrzegali ograniczenia przypadkowej jałmużny, która może chwilowo zmniejszyć cierpienie, ale nie zmienia przyczyn biedy. Skuteczna pomoc miała dawać człowiekowi wiedzę, zawód, możliwość pracy oraz narzędzia potrzebne do samodzielnego życia.

Literatura często przedstawiała zmarnowane talenty dzieci pochodzących z biednych rodzin. Janko z noweli Sienkiewicza nie może rozwinąć zdolności muzycznych, ponieważ jego środowisko nie zapewnia mu edukacji i ochrony. Niewidoma dziewczynka z „Katarynki” potrzebuje leczenia i zainteresowania ze strony zamożniejszych ludzi. Podobne historie miały wzbudzać empatię, ale także wskazywać konkretne zaniedbania społeczne.

Praca organiczna

Praca organiczna opierała się na przekonaniu, że społeczeństwo przypomina organizm. Wszystkie jego części powinny rozwijać się harmonijnie i współpracować. Gospodarka nie może sprawnie funkcjonować bez wykształconych pracowników, nauka bez odpowiednich instytucji, a kultura bez odbiorców.

W warunkach zaborów znaczenie pracy organicznej było szczególne. Rozwój polskiego handlu, przemysłu, rolnictwa i instytucji oświatowych miał wzmacniać wspólnotę oraz ograniczać jej zależność od zaborców. Patriotyzm gospodarczy nie polegał wyłącznie na gromadzeniu prywatnego majątku. Bogacenie się było cenione wtedy, gdy przyczyniało się do tworzenia miejsc pracy, finansowania nauki i poprawy sytuacji całego społeczeństwa.

„Lalka” pokazuje jednak, że program ten napotykał poważne przeszkody. Wokulski posiada kapitał, energię i zdolności organizacyjne, ale działa w społeczeństwie rozbitym na izolowane grupy. Arystokracja pogardza kupcami, mieszczaństwo jest słabe, część inteligencji nie potrafi przełożyć wiedzy na działanie, a ludzie biedni pozostają bez realnej szansy awansu.

Emancypacja kobiet

Emancypacja oznaczała dążenie do zwiększenia samodzielności prawnej, edukacyjnej i ekonomicznej kobiet. W XIX wieku kobieta z warstwy mieszczańskiej lub ziemiańskiej często była wychowywana wyłącznie do małżeństwa. Nie zdobywała zawodu, nie mogła podejmować wielu rodzajów pracy i miała bardzo ograniczony dostęp do studiów.

Problem ten stał się szczególnie widoczny po powstaniu styczniowym. Śmierć, zesłanie lub bankructwo mężczyzny pozostawiały nieprzygotowaną zawodowo rodzinę bez środków do życia. Pozytywiści domagali się więc nie tylko abstrakcyjnego równouprawnienia, ale przede wszystkim rzeczywistego dostępu kobiet do edukacji i pracy.

W powieści „Marta” Elizy Orzeszkowej młoda wdowa próbuje utrzymać siebie i córkę. Odkrywa jednak, że powierzchowne wychowanie nie dało jej żadnego zawodu, a dostępne kobietom zajęcia są źle płatne. Jej tragiczny los staje się oskarżeniem systemu społecznego, który wymaga od kobiety samodzielności, lecz wcześniej uniemożliwia jej zdobycie potrzebnych umiejętności.

W pierwotnym opracowaniu błędnie wskazano „pannę Joannę” jako bohaterkę „Emancypantek” Bolesława Prusa. Centralną postacią tej powieści jest Magdalena, nazywana Madzią, Brzeska. Prus przedstawił w niej różne modele kobiecej niezależności i nie sprowadzał emancypacji do jednego prostego programu.

Asymilacja Żydów

Pozytywiści postulowali włączenie polskich Żydów do wspólnoty obywatelskiej, zapewnienie im równych praw oraz przełamywanie wzajemnych uprzedzeń. Historyczne określenie „kwestia żydowska” nie oznaczało wyłącznie ekonomicznej rywalizacji między Polakami i Żydami. Dotyczyło prawnego, kulturowego i społecznego położenia wielowiekowej mniejszości oraz pytania o jej miejsce w nowoczesnym społeczeństwie.

Program asymilacji był złożony i nie zawsze wolny od paternalizmu. Część jego zwolenników oczekiwała od Żydów daleko idącego przyjęcia polskiej kultury. Z czasem, zwłaszcza wobec nasilającego się antysemityzmu i przemocy, optymizm wielu twórców uległ osłabieniu.

W „Lalce” środowisko żydowskie nie jest przedstawione jednolicie. Doktor Michał Szuman jest wykształconym lekarzem i przyjacielem Wokulskiego, a nie rabinem, jak zapisano w pierwotnej wersji. Henryk Szlangbaum początkowo doświadcza dyskryminacji, lecz po przejęciu sklepu sam zaczyna twardo kierować się interesem ekonomicznym. Prus pokazuje zarówno uprzedzenia polskiego społeczeństwa, jak i trudności procesu asymilacji.

W noweli „Mendel Gdański” Marii Konopnickiej stary żydowski introligator uważa Warszawę za własne miasto. Pracuje, wychowuje wnuka i czuje się związany z lokalną społecznością. Antyżydowska napaść niszczy jednak jego zaufanie. Utwór nie przedstawia Żydów jako przybyszów rywalizujących z Polakami, lecz pokazuje krzywdę obywatela odrzuconego przez wspólnotę, do której przez całe życie należał.

Patriotyzm pracy i pamięć powstania

Pozytywistyczny program bywa przedstawiany jako całkowite odrzucenie powstań i romantycznej tradycji. Jest to uproszczenie. Twórcy krytykowali źle przygotowaną walkę zbrojną i kult bezskutecznego poświęcenia, ale zachowywali pamięć o uczestnikach powstania styczniowego.

W „Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej mogiła powstańców łączy przedstawicieli różnych stanów. Spoczywają w niej wspólnie Andrzej Korczyński i Jerzy Bohatyrowicz. Pamięć o ich ofierze staje się podstawą nowoczesnego patriotyzmu, który powinien łączyć szacunek dla przeszłości z codzienną pracą.

Historia Jana i Cecylii nadaje pracy na ziemi wymiar założycielskiego mitu. Bohaterowie nie zdobywają znaczenia dzięki urodzeniu, lecz poprzez wysiłek, dzięki któremu tworzą dom i wspólnotę. Związek Justyny Orzelskiej z Janem Bohatyrowiczem symbolicznie przekracza natomiast granicę między dworem a zaściankiem.

„Gloria victis” powstała dopiero w 1910 roku, gdy Młoda Polska była już epoką dominującą. Utwór należy więc chronologicznie do późniejszego okresu, ale został napisany przez przedstawicielkę pokolenia pozytywistów i stanowi podsumowanie jej stosunku do powstania. Orzeszkowa tworzy w nim heroiczną legendę Traugutta i młodych powstańców, a personifikowana natura przechowuje pamięć o pokonanych.

Od powieści tendencyjnej do dojrzałego realizmu

We wczesnej fazie pozytywizmu ważną rolę odgrywała literatura tendencyjna. Autor podporządkowywał fabułę określonej tezie społecznej. Bohater pozytywny realizował program pracy i edukacji, natomiast jego przeciwnik reprezentował zacofanie, próżniactwo albo uprzedzenia. Konflikt miał przekonać czytelnika do słuszności konkretnego hasła.

Taka konstrukcja była skuteczna jako narzędzie propagowania idei, ale często prowadziła do uproszczenia postaci. Najwybitniejsi pisarze stopniowo odchodzili więc od jednoznacznego podziału na dobrych i złych. „Lalka”, „Nad Niemnem” czy „Zbrodnia i kara” nie są literackimi ilustracjami jednej tezy. Pokazują rzeczywistość pełną sprzeczności i pozostawiają część pytań bez ostatecznej odpowiedzi.

Dojrzały realizm dążył do stworzenia wiarygodnego obrazu człowieka i społeczeństwa. Pisarz przedstawiał konkretne miejsca, środowiska, zawody, obyczaje i relacje ekonomiczne. Bohater miał własną biografię, język, psychikę i motywacje. Wydarzenia wynikały z przyczyn społecznych oraz osobistych, a nie z nadprzyrodzonej interwencji.

Realizm nie oznaczał mechanicznego kopiowania rzeczywistości. Autor wybierał określone elementy, porządkował je i nadawał im sens. Warszawa w „Lalce” jest szczegółowo rozpoznawalnym miastem, ale jednocześnie staje się modelem społeczeństwa podzielonego klasowo. Petersburg Dostojewskiego jest realną przestrzenią, a zarazem odzwierciedleniem gorączkowego stanu psychicznego Raskolnikowa.

Powieść realistyczna

Powieść stała się najważniejszym gatunkiem epoki, ponieważ pozwalała ukazać szeroką panoramę życia społecznego. W jednej fabule można było zestawić przedstawicieli arystokracji, mieszczaństwa, inteligencji, robotników i najuboższych mieszkańców miasta.

Powieść realistyczna często wykorzystywała narratora trzecioosobowego posiadającego szeroką wiedzę o świecie przedstawionym. Nie była to jednak zasada bez wyjątków. „Lalka” łączy narrację trzecioosobową z pierwszoosobowym „Pamiętnikiem starego subiekta”, a Dostojewski przybliża narrację do świadomości Raskolnikowa, pozwalając odbiorcy doświadczać jego niepokoju i chaosu.

Ważna była indywidualizacja języka. Arystokraci, kupcy, studenci, mieszkańcy wsi i przedstawiciele biedoty nie mówią w taki sam sposób. Ich słownictwo ujawnia wykształcenie, pochodzenie, zawód i system wartości.

Nowela

Nowela była krótkim utworem prozatorskim skupionym zazwyczaj na jednym wydarzeniu i jednym głównym problemie. Ograniczona liczba postaci, zwarta kompozycja, powracający motyw oraz wyraziste zakończenie pozwalały silnie oddziaływać na emocje czytelnika.

Noweliści przedstawiali krzywdę dzieci, biedę, brak dostępu do edukacji, społeczne wykluczenie, antysemityzm oraz los emigranta. Historie jednostkowe miały prowadzić do refleksji nad szerszym problemem.

„Kamizelka” Prusa opowiada o małżeństwie zmagającym się ze śmiertelną chorobą męża. Tytułowy przedmiot staje się świadectwem wzajemnych, pełnych miłości oszustw: małżonkowie próbują ukryć przed sobą pogarszającą się sytuację, aby oszczędzić drugiej osobie cierpienia.

W „Katarynce” pan Tomasz, zamożny mecenas i miłośnik estetycznego porządku, nie znosi muzyki ulicznych katarynek. Zmienia postawę, kiedy widzi radość niewidomej dziewczynki słuchającej instrumentu. Jego wrażliwość estetyczna ustępuje empatii, a bohater postanawia zainteresować się leczeniem dziecka.

BOLESŁAW PRUS – „LALKA”

„Lalka” ukazywała się najpierw w odcinkach w „Kurierze Codziennym” w latach 1887–1889, a wydanie książkowe opublikowano w 1890 roku. Powieść przedstawia przede wszystkim Warszawę końca lat siedemdziesiątych XIX wieku, ale poprzez wspomnienia bohaterów obejmuje także Wiosnę Ludów, powstanie styczniowe i wcześniejsze etapy ich życia.

Centralną postacią utworu jest Stanisław Wokulski – kupiec, były uczestnik powstania styczniowego, zesłaniec, przedsiębiorca i człowiek zainteresowany nauką. Jego biografia łączy doświadczenia romantycznego bojownika z praktyczną aktywnością pozytywisty.

Wokulski jako człowiek dwóch epok

W młodości Wokulski pragnie zdobywać wiedzę. Pracuje, uczy się i rozpoczyna studia, lecz udział w powstaniu styczniowym przerywa jego naukowe plany. Zostaje zesłany na Syberię, gdzie zdobywa uznanie dzięki pracy i zainteresowaniom badawczym.

Po powrocie do Warszawy spotyka się z nieufnością. Żeni się z wdową po właścicielu sklepu, Małgorzatą Minclową, a po jej śmierci przejmuje majątek. Wielką fortunę zdobywa podczas wojny rosyjsko-tureckiej, prowadząc interesy związane z dostawami dla armii.

Wokulski realizuje wiele haseł pozytywistycznych. Rozwija handel, organizuje spółkę do handlu ze Wschodem, pomaga ludziom ubogim, wspiera zdolnego wynalazcę Ochockiego i interesuje się badaniami profesora Geista. Nie jest jednak konsekwentnym przedstawicielem jednego programu.

Miłość do Izabeli Łęckiej ma charakter romantyczny. Wokulski idealizuje kobietę, podporządkowuje jej swoje decyzje i próbuje przekroczyć granicę klasową za pomocą majątku. Łączy zatem pozytywistyczną energię działania z romantyczną skłonnością do absolutyzowania uczucia.

Określenie „człowiek dwóch epok” jest użyteczne, ale nie wyjaśnia całej postaci. Wokulski nie jest złożony z dwóch całkowicie oddzielonych połówek. Jego przedsiębiorczość, ambicja, miłość, duma i potrzeba uznania stale na siebie oddziałują.

Miłość do Izabeli

Wokulski po raz pierwszy dostrzega Izabelę w teatrze i szybko tworzy jej idealny obraz. Nie poznaje jej początkowo jako rzeczywistego człowieka, lecz widzi w niej spełnienie swoich tęsknot za pięknem, wysoką pozycją i przynależnością do świata arystokracji.

Izabela została wychowana w przekonaniu, że arystokracja stanowi grupę naturalnie wyższą od pozostałych ludzi. Nie rozumie pracy ekonomicznej, uważa handel za zajęcie gorsze i przyjmuje obecność ludzi niższych stanów jako coś oczywistego, dopóki służą jej wygodzie.

Nie należy jednak sprowadzać jej jedynie do określenia „piękna, ale pusta lalka”. Jest osobą ukształtowaną przez środowisko, które nauczyło ją traktować życie jak widowisko. Jej egoizm i powierzchowność są realne, ale mają również społeczne źródła.

Wokulski wykorzystuje pieniądze, aby zbliżyć się do Łęckich. Kupuje ich kamienicę za pośrednictwem podstawionej osoby, wspiera finansowo Tomasza Łęckiego, uczestniczy w życiu salonowym i angażuje się w arystokratyczne przedsięwzięcia. Im bardziej próbuje zdobyć Izabelę, tym bardziej oddala się od działalności, która wcześniej nadawała sens jego życiu.

W pociągu Wokulski słyszy rozmowę Izabeli ze Starskim prowadzoną po francusku. Bohaterka zakłada, że kupiec nie rozumie języka, dlatego swobodnie ujawnia lekceważący stosunek do niego i flirtuje ze Starskim. Dla Wokulskiego jest to gwałtowne zderzenie wyidealizowanego obrazu z rzeczywistością.

Miłość działa więc na bohatera w dwóch kierunkach. Motywuje go do zdobycia majątku, wejścia do nowego środowiska i podejmowania imponujących działań. Jednocześnie niszczy jego zdolność racjonalnej oceny, uzależnia go od opinii Izabeli i prowadzi do kryzysu psychicznego.

Próba samobójcza i otwarte zakończenie

Po rozmowie usłyszanej w pociągu Wokulski znajduje się w stanie rozpaczy i próbuje odebrać sobie życie na torach kolejowych. Ratuje go dróżnik Wysocki – człowiek, któremu kupiec wcześniej pomógł. Scena pokazuje odwrócenie ról: przedstawiciel biedoty ocala bogatego przedsiębiorcę i spłaca w ten sposób moralny dług wdzięczności.

Później Wokulski znika. Finał powieści nie wyjaśnia jednoznacznie jego losu. Wybuch w ruinach zamku w Zasławku może sugerować samobójczą śmierć, ale inne informacje pozwalają przypuszczać, że bohater wyjechał i związał się z pracami naukowymi Geista.

Nie należy więc pisać, że Wokulski „wysadza zamek i anonimowo wyjeżdża z kraju”, ponieważ są to dwie konkurencyjne hipotezy. Prus pozostawia czytelnika w niepewności. Otwarte zakończenie podkreśla, że społeczeństwo nie wie, co stało się z jedną z jego najwybitniejszych jednostek.

Praca i nauka

Praca w „Lalce” może być obowiązkiem, sposobem awansu, źródłem tożsamości albo pasją. Dla Wokulskiego działalność handlowa jest początkowo narzędziem zdobywania niezależności, później natomiast zostaje podporządkowana uczuciu do Izabeli.

Ignacy Rzecki traktuje pracę w sklepie jako centrum własnego życia. Codzienne czynności nadają mu porządek i poczucie bezpieczeństwa. Jest wierny firmie oraz ludziom, z którymi związał swoją biografię.

Julian Ochocki reprezentuje pracę naukową wynikającą z prawdziwej pasji poznawczej. Marzy o zbudowaniu maszyny latającej i nie interesują go salonowe konwenanse. Profesor Geist poświęca życie badaniom nad metalem lżejszym od powietrza.

Prus pokazuje jednak, że polskie społeczeństwo nie potrafi właściwie wykorzystywać ludzi nauki. Ochocki pozostaje niezrozumiany, Geist pracuje na marginesie oficjalnych instytucji, a Wokulski rezygnuje z własnych możliwości badawczych na rzecz walki o akceptację arystokracji.

Społeczna panorama Warszawy

„Lalka” jest powieścią panoramiczną, ponieważ przedstawia wiele środowisk społecznych. Arystokracja posiada nazwiska i prestiż, ale często nie ma już pieniędzy ani zdolności do produktywnego działania. Tomasz Łęcki żyje wspomnieniem dawnej pozycji i nie potrafi zarządzać majątkiem. Baron Krzeszowski wikła się w konflikty rodzinne, a bywalcy salonów oceniają ludzi przede wszystkim według pochodzenia.

Mieszczaństwo jest słabe i wewnętrznie podzielone. Wokulski zdobywa ogromny majątek, ale nie uzyskuje pełnego społecznego uznania. Kupcy rywalizują ze sobą, a handel nie staje się podstawą silnej, świadomej klasy społecznej.

W powieści obecne jest również środowisko żydowskie. Szuman, Szlangbaumowie i inni bohaterowie reprezentują różne postawy. Prus nie tworzy jednolitego obrazu grupy, lecz pokazuje proces asymilacji, uprzedzenia oraz ekonomiczne konflikty.

Na Powiślu Wokulski obserwuje skrajną biedę, bezrobocie i ludzi pozbawionych możliwości rozwoju. Pomaga Mariannie, Węgiełkowi i braciom Wysockim, ale jego działania mają charakter jednostkowy. Powieść sugeruje, że filantropia jednego bogatego człowieka nie wystarczy do usunięcia strukturalnej nędzy.

Warszawa może być przestrzenią rozwoju, handlu i spotkania różnych środowisk, lecz dla wielu bohaterów staje się miejscem samotności, wyzysku i niewidzialnych granic.

Ignacy Rzecki

Ignacy Rzecki jest starym subiektem, przyjacielem Wokulskiego i autorem wplecionego w powieść pamiętnika. W młodości uczestniczył w węgierskiej Wiośnie Ludów, a przez całe życie zachował przywiązanie do napoleońskiej tradycji politycznej.

Rzecki interpretuje europejskie wydarzenia przez pryzmat nadziei związanych z Bonapartymi. Jego wiedza polityczna miesza się z marzeniem, że wielka historia ponownie przyniesie Polsce wolność.

„Pamiętnik starego subiekta” przedstawia wydarzenia z subiektywnej perspektywy. Rzecki nie wie wszystkiego i często błędnie rozumie postępowanie Wokulskiego. Jednocześnie jego wspomnienia poszerzają czas powieści i pokazują odchodzący świat romantycznych idealistów.

Śmierć Rzeckiego w opustoszałym sklepie ma wymiar symboliczny. Kończy się życie człowieka wiernego dawnym ideałom, a jego miejsce zajmuje nowy porządek ekonomiczny reprezentowany przez Szlangbauma.

Izabela, Rzecki i Wokulski jako „lalki”

Tytuł powieści odwołuje się przede wszystkim do procesu o rzekomą kradzież lalki, w który zostaje uwikłana Helena Stawska. Sam Prus wskazywał, że pomysł tytułu zaczerpnął z prasowej informacji o podobnej sprawie sądowej.

Tytuł można jednak interpretować szerzej. Izabela przypomina lalkę ze względu na urodę, sztuczność salonowych zachowań i życie podporządkowane społecznym konwenansom. Nie jest to jednak jedyne znaczenie.

Rzecki obserwuje w sklepie mechaniczne zabawki i zastanawia się nad ludźmi wykonującymi powtarzalne ruchy, których sensu nie rozumieją. Motyw ten przywołuje tradycję theatrum mundi – świata jako teatru, w którym człowiek odgrywa narzuconą rolę.

Wokulski również staje się w pewnym sensie zabawką własnych wyobrażeń o miłości i arystokracji. Arystokraci pozostają zależni od konwenansów, Rzecki od historycznych nadziei, a Izabela od wyobrażenia o naturalnej wyższości swojej klasy. Tytuł nie wskazuje więc jednej „lalki”, lecz otwiera kilka możliwych interpretacji.

Narracja

„Lalka” łączy dwa główne sposoby narracji. Narrator trzecioosobowy przedstawia wydarzenia, środowiska i przeżycia postaci, często zbliżając się do perspektywy Wokulskiego. Z kolei „Pamiętnik starego subiekta” jest narracją pierwszoosobową, emocjonalną i ograniczoną wiedzą Rzeckiego.

Dzięki takiej konstrukcji czytelnik otrzymuje różne obrazy tych samych osób. Wokulski bywa romantycznym kochankiem, skutecznym przedsiębiorcą, społecznikiem, niebezpiecznym idealistą i człowiekiem marnującym swoje możliwości.

Prus wykorzystuje ironię, mowę pozornie zależną, indywidualizację języka oraz szczegółowy opis przestrzeni. Nie przedstawia jednak rzeczywistości całkowicie bezstronnie. Dobór szczegółów i sposób zestawiania postaci prowadzą do krytycznej diagnozy społeczeństwa.

HENRYK SIENKIEWICZ – „POTOP”

„Potop” jest drugą częścią „Trylogii” Henryka Sienkiewicza. Powieść ukazywała się w odcinkach w latach 1884–1886, a jej wydanie książkowe opublikowano w 1886 roku. Tłem historycznym jest najazd szwedzki na Rzeczpospolitą rozpoczęty w 1655 roku, choć fabuła nie obejmuje równomiernie całego okresu wojny trwającej do 1660 roku.

Sienkiewicz otrzymał Literacką Nagrodę Nobla w 1905 roku „za wybitne zasługi jako pisarz epicki”. Nagroda nie została formalnie przyznana wyłącznie za „Quo vadis” ani za samą „Trylogię”, choć jego powieści historyczne stanowiły podstawę międzynarodowej sławy.

„Ku pokrzepieniu serc”

„Trylogia” powstawała w okresie zaborów. Sienkiewicz przedstawiał momenty historycznych zagrożeń, podczas których Rzeczpospolita ostatecznie potrafiła się obronić. Czytelnik miał odnaleźć w przeszłości dowód, że naród może przetrwać kryzys i odzyskać siłę.

„Ku pokrzepieniu serc” nie oznacza jednak, że pisarz przedstawiał wyłącznie idealną przeszłość. W „Potopie” przyczyną katastrofy są również polskie wady: prywatne interesy możnowładców, brak dyscypliny, samowola szlachty, zdrada, kłótnie i słabość instytucji państwowych.

Powieść prowadzi jednak od obrazu upadku do odrodzenia. Obrona Jasnej Góry, powrót Jana Kazimierza i stopniowa mobilizacja społeczeństwa pokazują możliwość przezwyciężenia kryzysu.

Andrzej Kmicic

Andrzej Kmicic jest chorążym orszańskim, żołnierzem odważnym i lojalnym wobec ludzi, których uznaje za swoich przywódców. Przybywa na Laudę, aby zgodnie z testamentem Herakliusza Billewicza poślubić Aleksandrę, nazywaną Oleńką.

Początkowo bohater łączy odwagę z gwałtownością, samowolą i brakiem odpowiedzialności. Otacza się grupą brutalnych towarzyszy, których zachowanie wywołuje konflikt z okoliczną szlachtą. Po zabiciu kompanów Kmicic dokonuje krwawego odwetu i pali Wołmontowicze.

Oleńka odrzuca go nie z powodu braku uczuć, lecz dlatego, że nie może zaakceptować jego przemocy i lekceważenia prawa. Kmicic musi odzyskać nie tylko miłość, ale przede wszystkim moralną wiarygodność.

Kmicic i Radziwiłłowie

Kmicic składa przysięgę wierności Januszowi Radziwiłłowi, którego uważa za wielkiego hetmana i obrońcę ojczyzny. Podczas uczty w Kiejdanach Radziwiłł ogłasza zerwanie związku z Janem Kazimierzem i podporządkowanie Litwy królowi szwedzkiemu.

Nie jest precyzyjne nazywanie Kmicica od początku świadomym zdrajcą lub dobrowolnym kolaborantem. Bohater zostaje uwikłany w zdradę przez przysięgę, polityczną naiwność i osobistą lojalność wobec hetmana. Przez pewien czas wierzy, że Radziwiłł działa dla dobra Litwy.

Dopiero Bogusław Radziwiłł otwarcie ujawnia mu plan rozbioru Rzeczypospolitej i porównuje ją do sukna, z którego każdy możny chce wyrwać część dla siebie. Kmicic rozumie wtedy, że służył ludziom dążącym do zniszczenia państwa.

Jego wina pozostaje realna, ponieważ wcześniej popełnił wiele czynów wynikających z pychy i bezwzględności. Nie jest jednak człowiekiem, który świadomie postanowił sprzedać ojczyznę Szwedom.

Babinicz i przemiana bohatera

Kmicic przyjmuje nazwisko Babinicz, aby rozpocząć walkę bez natychmiastowego ujawniania własnej tożsamości. Jego przemiana nie polega wyłącznie na zmianie nazwiska ani na wykonaniu jednego bohaterskiego czynu.

Bohater uczy się podporządkowywać prywatne pragnienia dobru wspólnemu. Wcześniej walczył głównie dla honoru, zemsty i własnej sławy. Jako Babinicz służy królowi oraz ojczyźnie, często bez możliwości natychmiastowego oczyszczenia nazwiska.

Podczas obrony Jasnej Góry dokonuje niezwykle ryzykownego wypadu i niszczy największe szwedzkie działo. Zostaje schwytany i torturowany, lecz nie zdradza obrońców. Później ratuje Jana Kazimierza i uczestniczy w dalszej walce.

Ostateczne oczyszczenie następuje publicznie, kiedy list królewski odczytany w kościele ujawnia jego zasługi. Oleńka dowiaduje się, że człowiek uznawany za zdrajcę stał się jednym z najwierniejszych obrońców kraju.

Odwaga i tchórzostwo

Odwaga w „Potopie” nie oznacza samej sprawności wojennej. Kmicic od początku nie boi się fizycznego niebezpieczeństwa, ale przez długi czas nie potrafi przyznać się do błędów ani podporządkować własnej dumy wyższym wartościom. Pełna odwaga wymaga odpowiedzialności moralnej.

Wołodyjowski reprezentuje odwagę połączoną z dyscypliną i służbą. Zagłoba, mimo komizmu i skłonności do przechwałek, potrafi działać pomysłowo w sytuacjach zagrożenia. Obrońcy Jasnej Góry zachowują wierność mimo przewagi przeciwnika.

Tchórzostwo może natomiast przyjmować formę rezygnacji, oportunizmu lub zdrady. Szlachta pod Ujściem kapituluje bez podjęcia rzeczywistej walki, a część magnaterii wybiera własne bezpieczeństwo i korzyści zamiast odpowiedzialności za państwo.

 

Kmicic jako bohater dynamiczny

Kmicic jest bohaterem dynamicznym, ponieważ pod wpływem doświadczeń zmienia sposób myślenia i postępowania. Nie traci energii, temperamentu ani odwagi, lecz zaczyna wykorzystywać je w innym celu.

Jego przemiana przypomina drogę Jacka Soplicy z „Pana Tadeusza”. Obaj popełniają ciężkie błędy, przyjmują nową tożsamość, działają dla ojczyzny i próbują odkupić winę poprzez służbę.

Ważna różnica polega na tym, że Kmicic otrzymuje możliwość pełnego powrotu do życia społecznego i związku z ukochaną. Jego historia ma wyraźniej optymistyczne zakończenie, zgodne z pokrzepiającym charakterem powieści.

Historia i fikcja

Sienkiewicz łączy wydarzenia oraz postacie historyczne z bohaterami fikcyjnymi. Jan Kazimierz, Janusz i Bogusław Radziwiłłowie, Augustyn Kordecki i Stefan Czarniecki należą do historii. Kmicic, Oleńka, Zagłoba i Wołodyjowski są bohaterami literackimi.

Autor nie tworzy podręcznikowej rekonstrukcji wydarzeń. Przekształca historię tak, aby zbudować dynamiczną fabułę i wyraźny obraz moralnego odrodzenia narodu. Obrona Jasnej Góry zostaje przedstawiona jako przełomowy moment powszechnego przebudzenia, choć rzeczywiste procesy historyczne były bardziej złożone.

Powieść może więc służyć jako źródło wyobrażeń o XVII wieku, ale nie powinna zastępować wiedzy historycznej.

Stylizacja

Narrator posługuje się językiem stylizowanym na dawną polszczyznę, ale tekst nie został napisany autentycznym językiem XVII wieku. Sienkiewicz wykorzystuje archaizmy, przysłowia, rozbudowane porównania i szyk zdań kojarzący się ze staropolską gawędą.

Ważnym źródłem inspiracji były między innymi „Pamiętniki” Jana Chryzostoma Paska. Stylizacja buduje historyczny koloryt, a zarazem pozostaje zrozumiała dla dziewiętnastowiecznego czytelnika.

Dynamiczne sceny bitew, pojedynków, ucieczek i pościgów łączą powieść historyczną z elementami romansu przygodowego. Wątek odzyskiwania miłości Oleńki pozostaje równoległy do historii odzyskiwania przez Kmicica honoru.

FIODOR DOSTOJEWSKI – „ZBRODNIA I KARA”

„Zbrodnia i kara” została opublikowana w 1866 roku. Powieść należy do rosyjskiego i europejskiego realizmu, ale jednocześnie znacznie przekracza ramy typowej panoramy społecznej. Dostojewski koncentruje się na psychice człowieka, konflikcie idei, religii, winie i odpowiedzialności.

Głównym bohaterem jest Rodion Romanowicz Raskolnikow, były student prawa mieszkający w Petersburgu. Z powodu biedy przerywa naukę, izoluje się od ludzi i rozwija teorię dzielącą ludzkość na osoby „zwykłe” oraz „niezwykłe”.

Teoria ludzi zwykłych i niezwykłych

Według Raskolnikowa większość ludzi powinna przestrzegać obowiązującego prawa. Jednostki naprawdę wybitne mogą jednak przekraczać normy, jeśli ich działanie prowadzi do wielkiego historycznego celu. Bohater przywołuje przykład Napoleona, którego zbrodnie zostały zaakceptowane, ponieważ odniósł zwycięstwo i wpłynął na dzieje.

Nie należy określać tej koncepcji jako teorii nietzscheańskiego nadczłowieka. „Zbrodnia i kara” powstała przed najważniejszymi dziełami Nietzschego dotyczącymi nadczłowieka. Raskolnikow tworzy własną teorię człowieka niezwykłego, opartą między innymi na fascynacji Napoleonem i przekonaniu, że rozwój historii wymaga łamania istniejących zasad.

Bohater chce sprawdzić, do której grupy należy. Zbrodnia jest więc eksperymentem na samym sobie. Raskolnikow pyta nie tylko, czy lichwiarka zasługuje na śmierć, lecz przede wszystkim, czy on sam ma odwagę i prawo przekroczyć moralną granicę.

Motywy zbrodni

Pierwotny tekst nadmiernie sprowadzał motywację bohatera do biedy i chęci zdobycia pieniędzy. Sytuacja materialna ma znaczenie, ale nie jest jedynym ani nawet ostatecznie najważniejszym powodem.

Raskolnikow gardzi lichwiarką Aloną Iwanowną i uważa ją za pasożyta krzywdzącego biednych ludzi. Wyobraża sobie, że dzięki jej pieniądzom mógłby pomóc rodzinie, wrócić na studia i wykonać wiele dobrych czynów.

Jednocześnie chce udowodnić sobie własną wyjątkowość. Próbuje sprawdzić, czy jest człowiekiem zdolnym narzucić światu własne prawo. To właśnie pycha i potrzeba przekroczenia granicy sprawiają, że zbrodnia nie jest zwykłym rabunkiem.

Potwierdza to zachowanie bohatera po morderstwie. Raskolnikow niemal nie korzysta ze skradzionych przedmiotów. Ukrywa je pod kamieniem, nie sprawdzając dokładnie ich wartości. Pieniądze okazują się mniej ważne niż próba potwierdzenia teorii.

Morderstwo

Raskolnikow zabija siekierą lichwiarkę. Niespodziewanie do mieszkania wraca jej siostra, Lizawieta. Bohater morduje także ją, choć Lizawieta jest osobą łagodną i nie stanowiła wcześniej części jego planu.

Drugie zabójstwo ostatecznie kompromituje rozumowe usprawiedliwienie zbrodni. Raskolnikow twierdził, że usunie szkodliwą jednostkę dla dobra innych, ale zabija również niewinną kobietę, ponieważ boi się ujawnienia.

Zbrodnia nie przebiega zgodnie z chłodnym planem. Jest chaotyczna, brutalna i pełna przypadków. Bohater niemal natychmiast traci kontrolę nad sytuacją.

Kara wewnętrzna

Prawna kara następuje dopiero pod koniec powieści, ale kara psychiczna rozpoczyna się bezpośrednio po morderstwie. Raskolnikow popada w gorączkę, lęk i paranoję. Każda rozmowa wydaje mu się podejrzana, a kontakt z innymi ludźmi staje się źródłem zagrożenia.

Najważniejszym skutkiem zbrodni jest izolacja. Bohater nie potrafi być blisko matki, siostry ani Razumichina. Ukrywana tajemnica oddziela go od wspólnoty.

Raskolnikow odkrywa także, że nie stał się człowiekiem wolnym od moralnych ograniczeń. Nie potrafi przejść nad zbrodnią do porządku dziennego. Jego teoria zakładała, że jednostka wyjątkowa wytrzyma ciężar przelanej krwi, tymczasem on rozpada się psychicznie.

Kara nie polega więc jedynie na cierpieniu wywołanym strachem przed policją. Jest doświadczeniem zniszczenia własnej tożsamości i utraty więzi z innymi.

Porfiry Pietrowicz

Sędzia śledczy Porfiry Pietrowicz podejrzewa Raskolnikowa, ale długo nie posiada wystarczających dowodów. Zamiast natychmiastowego aresztowania wykorzystuje rozmowę, ironię i presję psychiczną.

Porfiry zna artykuł bohatera o ludziach zwykłych i niezwykłych. Rozumie, że morderstwo ma charakter ideowy, dlatego próbuje doprowadzić Raskolnikowa do dobrowolnego przyznania się.

Nie jest jedynie przeciwnikiem prowadzącym intelektualny pojedynek. Przekonuje bohatera, że przyjęcie odpowiedzialności może stać się początkiem powrotu do życia. Reprezentuje prawo, ale także psychologiczną wiedzę o człowieku.

Sonia Marmieładowa

Sonia zostaje zmuszona przez biedę rodziny do prostytucji. Utrzymuje ojca alkoholika, chorą macochę i jej dzieci. Jej sytuacja pokazuje brutalność świata społecznego, w którym człowiek może zostać zmuszony do naruszenia własnej godności, aby ratować bliskich.

Nie należy przedstawiać Sonii jedynie jako „prostytutki o anielskim sercu”. Jest bohaterką tragiczną, świadomą własnego cierpienia, a zarazem zdolną do współczucia i poświęcenia.

Sonia reprezentuje postawę przeciwną wobec Raskolnikowa. On próbuje stanąć ponad ludźmi, ona dzieli ich cierpienie. On buduje abstrakcyjną teorię usprawiedliwiającą ofiarę, ona sama staje się ofiarą, aby ocalić rodzinę.

Podczas spotkania z Raskolnikowem Sonia czyta fragment Ewangelii o wskrzeszeniu Łazarza. Scena zapowiada możliwość duchowego odrodzenia człowieka, który wydaje się moralnie martwy.

Przyznanie się do winy

Raskolnikow przyznaje się do zbrodni pod wpływem kilku czynników. Jest wyczerpany psychicznie, zdaje sobie sprawę z zainteresowania Porfirego, nie potrafi dalej żyć w izolacji i doświadcza moralnego wpływu Sonii.

Nie można więc powiedzieć, że do wyznania winy doprowadza go wyłącznie miłość albo nagłe nawrócenie. W chwili przyznania się bohater nadal nie odrzuca w pełni swojej teorii. Czuje raczej, że poniósł klęskę i okazał się niewystarczająco silny, aby żyć po przekroczeniu granicy.

Zostaje skazany na osiem lat katorgi na Syberii. Sonia podąża za nim i pozostaje w jego pobliżu.

Przemiana w epilogu

Duchowa przemiana Raskolnikowa nie jest zakończona w chwili wydania wyroku. Na początku pobytu na Syberii bohater nadal zachowuje dumę i nie uważa, że sama idea była błędna.

Zmiana rozpoczyna się dopiero w epilogu, gdy Raskolnikow otwiera się na miłość Sonii i zaczyna dostrzegać możliwość innego życia. Dostojewski nie przedstawia całego procesu odrodzenia, lecz jedynie jego początek.

Powieść nie kończy się zatem pełnym, łatwym nawróceniem. Ostatnie strony zapowiadają długą drogę moralnej odbudowy.

Petersburg

Petersburg jest w powieści miastem dusznym, zatłoczonym, brudnym i pełnym ludzi żyjących w skrajnym ubóstwie. Małe pokoje, schody, zaułki, szynki oraz upał pogłębiają uczucie zamknięcia.

Przestrzeń miasta odpowiada stanowi psychicznemu Raskolnikowa. Bohater błąka się, zmienia kierunek, przypadkowo spotyka ludzi i nieustannie wraca w pobliże miejsca zbrodni.

Miasto nie jest jednak jedyną przyczyną jego czynu. Bieda i warunki społeczne wpływają na bohatera, ale nie odbierają mu odpowiedzialności. Dostojewski pokazuje współdziałanie środowiska, idei, osobowości i wolnej decyzji.

Sny

Sny Raskolnikowa ujawniają prawdy, których bohater nie chce przyjąć świadomie. Przed zbrodnią śni o małej, słabej szkapie zakatowanej przez tłum. Jako dziecko próbuje ją bronić i obejmuje martwe zwierzę.

Sen pokazuje, że Raskolnikow posiada głęboką zdolność współczucia. Planowane morderstwo jest sprzeczne z częścią jego własnej natury. Alona ma stać się ofiarą potraktowaną przez niego równie bezwzględnie jak koń przez pijany tłum.

W późniejszym śnie o zarazie ludzie zostają opanowani przez przekonanie o własnej nieomylności. Każdy uważa, że tylko on zna prawdę, przez co niemożliwe stają się porozumienie i wspólne życie. Sen rozwija konsekwencje teorii Raskolnikowa: jeżeli każda jednostka uzna własne przekonanie za wystarczające usprawiedliwienie przemocy, społeczeństwo pogrąży się w chaosie.

Sobowtóry i alternatywne postawy

Dostojewski otacza Raskolnikowa bohaterami reprezentującymi różne możliwości życia.

Sonia doświadcza cierpienia, ale zachowuje współczucie. Razumichin również jest biednym studentem, lecz pracuje, pomaga innym i tworzy więzi. Jego postawa pokazuje, że ubóstwo nie prowadzi automatycznie do zbrodni.

Swidrygajłow przekracza normy moralne i kieruje się własnymi pragnieniami. Może być postrzegany jako mroczny sobowtór Raskolnikowa – człowiek, który praktycznie realizuje życie poza zwyczajną moralnością. Ostatecznie jednak nie odnajduje sensu i popełnia samobójstwo.

Dunia odrzuca małżeństwo oparte na ekonomicznym wyrachowaniu i broni swojej godności. Marmieładow rozumie własny upadek, ale nie potrafi pokonać alkoholizmu.

Takie zestawienie postaci sprawia, że powieść nie podaje jednej mechanicznej odpowiedzi na pytanie, co determinuje ludzkie postępowanie. Człowiek pozostaje uwarunkowany przez biedę, rodzinę, idee i charakter, ale nadal podejmuje decyzje, za które odpowiada.

 

Protokół 30% czyli wszystko czyli rzeczy, bez których nie możesz przeklikać dalej

Pozytywizm to epoka literacka datowana od upadku powstania styczniowego w 1864 roku do około lat 90. XIX wieku. Cechowała ją zmiana postawy Polaków po klęsce zrywu narodowego: zamiast romantycznego mesjanizmu i walki zbrojnej promowano pracę organiczną, edukację i postęp jako drogę do wzmocnienia społeczeństwa! Dominantą ideową epoki była wiara w naukę, rozum i praktyczne działania na rzecz poprawy bytu ogółu. Literaturę pozytywizmu cechuje realizm w przedstawianiu rzeczywistości oraz podejmowanie aktualnych problemów społecznych.

Fundamentalne pojęcia i hasła

Pojęcie	Definicja
Praca u podstaw	Idea szerzenia oświaty oraz poprawy warunków życia najbiedniejszych warstw społecznych, aby przeciwdziałać wynarodowieniu i ubóstwu. Inteligencja miała obowiązek edukować lud i działać na rzecz podniesienia poziomu cywilizacyjnego na wsi i w miastach.
Praca organiczna	Koncepcja społeczeństwa jako jednego organizmu, w którym wszystkie klasy współpracują dla wspólnego dobra. Oznaczała rozwijanie gospodarki, przemysłu i kultury, aby wzmacniać naród w warunkach braku niepodległego państwa.
Emancypacja kobiet	Dążenie do równouprawnienia i zwiększenia dostępu kobiet do edukacji, pracy oraz udziału w życiu publicznym. Literatura pozytywizmu często ukazywała trudną sytuację kobiety (pozbawionej środków do życia czy samodzielności) i promowała potrzebę zmian.
Asymilacja Żydów	Program włączania społeczności żydowskiej w główny nurt życia narodowego, sprzeciw wobec antysemityzmu. Pozytywiści uważali, że Żydzi powinni uczestniczyć w budowaniu wspólnej tożsamości obywatelskiej w Polsce.
Scjentyzm	Światopogląd oparty na wierze w naukę i empirię. Zakładano, że postęp naukowy i techniczny przyczyni się do poprawy bytu społecznego. Często łączono to z ewolucjonizmem (rozwój społeczeństwa stopniowo) i utylitaryzmem (literatura i działania jednostki powinny służyć praktycznemu pożytkowi).