Średniowiecze było najdłuższą epoką w dziejach kultury europejskiej. Jego początek umownie wiąże się z upadkiem cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 roku, natomiast za symboliczny koniec uznaje się najczęściej zdobycie Konstantynopola przez Turków w 1453 roku, wynalezienie druku około połowy XV wieku albo wyprawę Krzysztofa Kolumba z 1492 roku. Na ziemiach polskich średniowiecze rozpoczęło się wraz z przyjęciem chrztu przez Mieszka I w 966 roku i włączeniem państwa Piastów do kręgu zachodniego chrześcijaństwa. Jego schyłek przypadł na drugą połowę XV i początek XVI wieku, kiedy coraz wyraźniej pojawiały się tendencje humanistyczne i renesansowe. Daty te są umowne, ponieważ przemiany kulturowe zachodziły stopniowo, a elementy średniowiecznej religijności, sztuki i organizacji społecznej trwały jeszcze długo po rozpoczęciu renesansu.

Nazwa epoki została rozpowszechniona przez humanistów renesansowych, którzy postrzegali czasy pomiędzy starożytnością a własną epoką jako okres pośredni. Przez wiele stuleci średniowiecze przedstawiano jako czas ciemnoty, zabobonu i kulturowego zastoju. Taki obraz jest jednak nieprawdziwy i wynika przede wszystkim z niechęci późniejszych epok. W średniowieczu powstały uniwersytety, rozwijały się filozofia, logika, prawo, medycyna, historiografia, architektura romańska i gotycka, literatura rycerska oraz system międzynarodowego szkolnictwa. Klasztory i szkoły katedralne kopiowały oraz komentowały dzieła starożytne, a uczeni tłumaczyli teksty greckie i arabskie. Była to epoka głęboko religijna, ale nie pozbawiona intelektualnych sporów, twórczej oryginalności, humoru i kultury świeckiej.

Wartości i idee epoki

Teocentryzm

Najważniejszą zasadą organizującą średniowieczny światopogląd był teocentryzm, czyli przekonanie, że Bóg stanowi początek, ośrodek i ostateczny cel całej rzeczywistości. Świat materialny był pojmowany jako stworzenie podporządkowane Bożemu porządkowi, a ziemskie życie człowieka – jako etap prowadzący do zbawienia albo potępienia. Nie oznaczało to, że ludzie średniowiecza nie interesowali się polityką, miłością, wojną, majątkiem czy naturą. Sprawy doczesne oceniano jednak najczęściej w odniesieniu do porządku religijnego. Dobry władca miał służyć Bogu i wspólnocie, rycerz bronić chrześcijaństwa, a praca, małżeństwo oraz pozycja społeczna powinny być realizowane zgodnie z zasadami moralnymi.

Teocentryzm nie prowadził do jednego sposobu życia. Święty Aleksy szukał zbawienia poprzez radykalne wyrzeczenie, święty Franciszek poprzez ubóstwo, radość i braterstwo ze stworzeniem, Roland poprzez walkę w obronie wiary i władcy, a chrześcijański monarcha poprzez sprawiedliwe rządzenie. Literatura średniowieczna tworzyła zatem różne wzorce postępowania odpowiadające miejscu człowieka w społeczeństwie.

Uniwersalizm średniowieczny

Kulturę średniowiecznej Europy cechował uniwersalizm, czyli istnienie wspólnych instytucji, języka, religii, wzorców sztuki i sposobów nauczania. Łacina była językiem Kościoła, uczonych, dokumentów, kronik i międzynarodowej komunikacji elit. Chrześcijaństwo dostarczało wspólnego systemu symboli oraz opowieści, a podobne style architektoniczne i gatunki literackie rozwijały się w wielu krajach. Studenci i uczeni mogli przemieszczać się pomiędzy europejskimi ośrodkami, ponieważ programy nauczania oraz język wykładowy były do siebie zbliżone. Uniwersalizm nie oznaczał jednak całkowitej jednolitości. Obok kultury łacińskiej rozwijały się języki narodowe, tradycje lokalne, literatura dworska i folklor. „Bogurodzica”, „Pieśń o Rolandzie”, „Boska komedia” i legendy arturiańskie wyrastają ze wspólnego chrześcijańskiego świata, ale reprezentują odmienne kultury i doświadczenia historyczne. (zpe.gov.pl)

Łacina i języki narodowe

Łacina dominowała w szkolnictwie, teologii, prawie, kronikarstwie i liturgii zachodniego chrześcijaństwa. Dzięki niej tekst napisany w Polsce mógł być czytany we Francji, Italii lub Niemczech. Nie oznacza to jednak, że średniowieczna literatura w językach narodowych była uboga. W języku starofrancuskim powstawały eposy rycerskie i romanse, w angielskim dzieła Geoffreya Chaucera, w niemieckim „Pieśń o Nibelungach”, a w języku włoskim „Boska komedia”. Duża część twórczości ludowej, pieśni i opowieści była przekazywana ustnie i nie została zapisana. Rozwój literatury narodowej następował stopniowo, a najstarsze polskie teksty pokazują, że język ojczysty najpierw wprowadzano do modlitw, kazań, pieśni i utworów przeznaczonych dla odbiorców nieznających łaciny.

Anonimowość twórców

Wiele dzieł średniowiecznych pozostaje anonimowych, ale nie można twierdzić, że anonimowość była bezwzględną zasadą całej epoki. Znamy imiona Dantego, świętego Tomasza z Akwinu, świętego Augustyna, Geoffreya Chaucera, Wincentego Kadłubka, Jana Długosza i wielu innych autorów. Brak nazwiska twórcy mógł wynikać z religijnej pokory i przekonania, że dzieło ma służyć Bogu oraz wspólnocie, ale również ze sposobu rozpowszechniania tekstów. Rękopisy były wielokrotnie kopiowane, skracane, uzupełniane i przekształcane, dlatego jednoznaczne wskazanie autora bywało niemożliwe. Inaczej niż w nowoczesnym rozumieniu literatury nie zawsze ceniono indywidualną oryginalność. Autor mógł traktować siebie jako kontynuatora wspólnej tradycji i przetwarzać znane wcześniej motywy.

Społeczeństwo stanowe

Średniowieczne społeczeństwo przedstawiano symbolicznie jako wspólnotę trzech stanów: oratores, czyli tych, którzy się modlą; bellatores, czyli tych, którzy walczą; oraz laboratores, czyli tych, którzy pracują. Duchowieństwo miało troszczyć się o zbawienie, rycerstwo bronić wspólnoty, a ludność pracująca zapewniać jej materialne utrzymanie. Podział ten wyrażał ideę harmonii, w której każda grupa pełni właściwą funkcję. Nie oddawał jednak całej społecznej rzeczywistości. Wraz z rozwojem miast wzrastało znaczenie kupców, rzemieślników, urzędników, prawników i uczonych, których trudno było przyporządkować do prostego schematu trzech stanów. Hierarchiczna wizja społeczeństwa uzasadniała również nierówności, poddaństwo chłopów i przywileje elit.

Filozofia średniowieczna, czyli co składa się na „scholastykę”

Nazwa myśli filozoficznej	Przedstawiciel	Utwór z podstawy programowej	Definicja nurtu	Nawiązanie w innej epoce
Augustynizm	Św. Augustyn	„Wyznania” (fragmenty; analizowane w kontekście rozwoju myśli chrześcijańskiej)	Zakłada dualizm człowieka rozdartego między miłością do Boga (civitas Dei) a miłością do świata (civitas terrena). Kładzie nacisk na wewnętrzną walkę z grzechem i nawrócenie.	W baroku widać echa augustynizmu w motywie nieustannej walki między ciałem a duszą (np. w poezji Mikołaja Sępa Szarzyńskiego). Motyw wewnętrznego rozdarcia człowieka kontynuują też romantycy, podkreślając rozterki duchowe bohaterów.
Tomizm	Św. Tomasz z Akwinu	Fragmenty „Summy teologicznej” (przywoływane w podręcznikach jako przykład scholastyki)	Oparty na harmonii wiary i rozumu; zakłada hierarchiczny ład bytów (tzw. drabina bytów) i racjonalne wyjaśnianie dogmatów religijnych.	W renesansie kontynuowano poszukiwanie harmonii między wiedzą a wiarą, choć z większym naciskiem na humanizm. W epokach późniejszych (np. w neotomizmie w XIX/XX w.) ponownie wrócono do idei łączenia filozofii z doktryną chrześcijańską.
Franciszkanizm	Św. Franciszek z Asyżu	„Kwiatki św. Franciszka” (fragmenty w podręcznikach)	Idea radosnego ubóstwa, miłości do wszystkich stworzeń i pokory. Podkreślał braterstwo i pochwałę prostego życia w harmonii z naturą.	W Młodej Polsce (np. w twórczości Jana Kasprowicza, „Księga ubogich”) powraca fascynacja franciszkanizmem i postawą pełną miłosierdzia oraz bliskości z przyrodą. Współcześnie filozofia ekologiczna i ruchy pro-zwierzęce częściowo nawiązują do tego nurtu radosnego umiłowania życia.

NAJWAŻNIEJSZE MOTYWY I IDEE

Memento mori

Formuła memento mori, czyli „pamiętaj o śmierci”, przypominała, że ziemskie życie jest ograniczone, a człowiek powinien przygotować się na sąd i wieczność. Nie była wyłącznie ponurym hasłem zniechęcającym do życia. Miała porządkować wartości: bogactwo, uroda, pozycja i sława przemijają, natomiast moralne skutki czynów pozostają. Pamięć o śmierci miała skłaniać do pokory, nawrócenia i właściwego korzystania z czasu. W późnym średniowieczu rozwinęła się literatura ars moriendi, czyli „sztuki dobrego umierania”, ucząca, jak przygotować duszę na śmierć i przeciwstawić się ostatnim pokusom.

Danse macabre

Danse macabre, czyli taniec śmierci, przedstawiał korowód ludzi różnych stanów prowadzonych przez personifikację Śmierci. Papież, cesarz, rycerz, kupiec, mnich, chłop, kobieta, dziecko i żebrak uczestniczyli w tym samym pochodzie. Motyw podkreślał egalitaryzm śmierci, która nie uznaje społecznych hierarchii. Miał także charakter satyryczny, ponieważ przedstawiciele poszczególnych grup byli ukazywani wraz z typowymi wadami. Taniec śmierci nie negował różnic społecznych za życia, ale przypominał, że wszystkie przywileje tracą znaczenie w chwili umierania.

Vanitas

Motyw vanitas, wywodzący się przede wszystkim z „Księgi Koheleta”, podkreślał nietrwałość rzeczy doczesnych. Bogactwo, władza, wiedza, młodość i powodzenie nie mogą zapewnić człowiekowi nieśmiertelności. Średniowieczna interpretacja marności kierowała uwagę ku Bogu oraz wieczności, ale nie zawsze oznaczała całkowite potępienie świata. Doczesność mogła być dobra jako dzieło Stwórcy, pod warunkiem że człowiek nie traktował jej jako celu ostatecznego. Motyw marności szczególnie silnie rozwinie się później w baroku.

Asceza

Asceza oznaczała dobrowolne wyrzeczenie się dóbr materialnych, wygody, przyjemności i społecznego uznania w celu osiągnięcia duchowej doskonałości. Asceta ograniczał jedzenie, sen, majątek, życie rodzinne lub kontakty społeczne, aby uwolnić się od przywiązania do świata i całkowicie zwrócić ku Bogu. Literatura hagiograficzna przedstawiała takie postacie jako wzorce świętości. Współczesny czytelnik może jednak krytycznie pytać o konsekwencje ascetycznych decyzji dla rodziny i bliskich bohatera. „Legenda o świętym Aleksym” ukazuje czyn uznawany przez kulturę średniowieczną za heroiczny, ale jednocześnie pozwala dostrzec cierpienie opuszczonej żony i rodziców.

Pareneza i wzorce osobowe

Literatura średniowieczna miała często charakter parenetyczny, czyli przedstawiała wzory godne naśladowania. Święty uczył wyrzeczenia, pokory lub miłosierdzia, rycerz – odwagi, honoru i wierności, a dobry władca – sprawiedliwości, pobożności i troski o poddanych. Wzorzec nie był realistycznym portretem przeciętnego człowieka, lecz zespołem cech uznawanych przez wspólnotę za szczególnie wartościowe. Ten sam bohater mógł jednak ujawniać napięcie pomiędzy ideałem a ludzką słabością. Roland jest wzorowym wojownikiem, ale jego przesadna duma przyczynia się do śmierci całego oddziału, a Aleksy realizuje ascetyczną doskonałość kosztem rodziny.

Alegoria i symbol

Średniowieczna kultura chętnie odczytywała rzeczywistość jako system znaków prowadzących ku prawdom religijnym. Alegoria posiada stosunkowo ustalone znaczenie: droga może oznaczać ludzkie życie, światło – Boga lub prawdę, a walka rycerza ze smokiem – zmaganie dobra ze złem. Postacie moralitetów nosiły nazwy takich pojęć jak Dobre Uczynki, Wiedza, Piękno czy Śmierć. Symbol pozostawał bardziej wieloznaczny i nie dawał się wyczerpać jedną definicją. Średniowieczny odbiorca mógł rozumieć tekst równocześnie dosłownie, moralnie, alegorycznie i religijnie.

„BOGURODZICA”

„Bogurodzica” jest najstarszą zachowaną polską pieśnią religijną i jednym z najważniejszych zabytków polskiego języka oraz literatury. Czas jej powstania pozostaje przedmiotem sporów: najstarsze dwie zwrotki mogły powstać między XIII a XIV wiekiem, natomiast najstarszy zachowany zapis pochodzi z początku XV stulecia. Pieśń była przekazywana i rozbudowywana, dlatego późniejsze rękopisy zawierają większą liczbę zwrotek. Dwie najstarsze strofy tworzą modlitwę o strukturze zbliżonej do motywu deesis, znanego ze sztuki bizantyjskiej i średniowiecznej: wierni zwracają się do Chrystusa za pośrednictwem Maryi i Jana Chrzciciela. W pierwszej zwrotce proszą Bogurodzicę, Dziewicę wybraną i sławioną przez Boga, aby pozyskała oraz zesłała ludziom swojego Syna. W drugiej przywołują Jana Chrzciciela i proszą Chrystusa o „zbożny pobyt”, czyli pomyślne, pobożne życie na ziemi, oraz „rajski przebyt” po śmierci. Maryja nie jest przedstawiona jako cierpiąca matka, lecz jako potężna, majestatyczna pośredniczka stojąca blisko Boga. Refren „Kyrie eleison”, czyli „Panie, zmiłuj się”, łączy język polski z grecką formułą liturgiczną. Archaizmy takie jak „Bogurodzica”, „sławiena”, „zwolena”, „zyszczy”, „spuści” i „dziela” pokazują dawny stan polszczyzny, lecz w chwili powstania utworu były żywymi elementami języka. Pieśń pełniła funkcję religijną, państwową i rycerską. Jan Długosz przekazał, że polskie wojsko śpiewało ją przed bitwą pod Grunwaldem, a w późniejszej tradycji nazywano ją carmen patrium, czyli pieśnią ojczystą. Nie należy jednak nazywać jej bez zastrzeżeń oficjalnym hymnem narodowym w dzisiejszym rozumieniu.

„LAMENT ŚWIĘTOKRZYSKI”

„Lament świętokrzyski”, nazywany również „Żalami Matki Boskiej pod krzyżem” albo od pierwszych słów „Posłuchajcie, bracia miła”, jest anonimowym polskim planktem pochodzącym z XV wieku. Podmiotem lirycznym jest Maryja stojąca pod krzyżem umierającego Jezusa. Inaczej niż w „Bogurodzicy” nie występuje jako królewska pośredniczka, lecz jako bezradna i cierpiąca matka. Zwraca się kolejno do wszystkich ludzi, prosi ich o współczucie, przemawia do Syna, którego chciałaby podtrzymać, napoić i dzielić z nim rany, kieruje skargę do archanioła Gabriela, przypominając mu dawną obietnicę radości, oraz ostrzega inne matki, aby modliły się o uniknięcie podobnego doświadczenia. Jej ból zostaje przedstawiony za pomocą zdrobnień, apostrof, pytań, powtórzeń, określeń związanych z krwią oraz paradoksalnego obrazu „krwawych godów”. Maryja wie o boskiej naturze Chrystusa, lecz przemawia przede wszystkim jako kobieta, która traci jedyne dziecko. Utwór realizuje motyw Stabat Mater Dolorosa, czyli Matki Bolesnej stojącej pod krzyżem, i wpisuje się w nurt średniowiecznego doloryzmu, skupionego na fizycznym oraz emocjonalnym cierpieniu Chrystusa i Maryi. Nie należy przypisywać mu ogólnikowej prośby o „zrozumienie cierpienia”; Maryja domaga się współuczestnictwa, współczucia i wysłuchania własnej skargi. Pojawiające się w tekście określenie „niewierny Żydowin” należy rozumieć jako element średniowiecznej konwencji religijnej i ówczesnych uprzedzeń, a nie jako historycznie odpowiedzialny opis całej społeczności żydowskiej. „Lament świętokrzyski” jest jednym z najwcześniejszych polskich utworów przedstawiających tak intensywnie indywidualne uczucia, dlatego bywa odczytywany jako zapowiedź późniejszej liryki osobistej.

„LEGENDA O ŚWIĘTYM ALEKSYM”

Polska „Legenda o świętym Aleksym”, zapisana w XV wieku, jest przykładem hagiografii i literatury parenetycznej propagującej wzorzec świętego ascety. Aleksy pochodzi z bogatej, rzymskiej rodziny i zgodnie z wolą rodziców zawiera małżeństwo, lecz w noc poślubną wyjaśnia żonie swoją decyzję, oddaje jej pierścień i opuszcza dom, aby poświęcić życie Bogu. Rozdaje majątek, żyje wśród żebraków, doświadcza głodu i upokorzenia, a jałmużnę, która pozostaje mu po zaspokojeniu najprostszych potrzeb, przekazuje innym ubogim. Kiedy jego świętość zostaje cudownie ujawniona przez wizerunek Matki Bożej, Aleksy ucieka przed ludzką sławą i po latach wraca nierozpoznany do rodzinnego domu. Mieszka pod schodami, znosi zniewagi służby i obserwuje cierpienie rodziców oraz żony, nie ujawniając własnej tożsamości. Dopiero po jego śmierci cudowne znaki i pozostawiony list pozwalają rozpoznać, kim był. Dzwony same zaczynają bić, ciało świętego wydziela niezwykłą woń i dokonują się uzdrowienia. Schemat utworu obejmuje szlachetne pochodzenie, wyrzeczenie, próby, cuda, śmierć i pośmiertne ujawnienie świętości. Z punktu widzenia średniowiecznej hagiografii Aleksy zwycięża przywiązanie do świata i realizuje bezwzględne pierwszeństwo Boga. Współczesna interpretacja może jednak ujawnić moralną niejednoznaczność jego decyzji: osobiste dążenie do doskonałości powoduje wieloletnie cierpienie niewinnej żony i rodziców. Dzięki temu legenda pozwala porównywać dawny wzorzec świętości ze współczesnym rozumieniem odpowiedzialności za bliskich.

„ROZMOWA MISTRZA POLIKARPA ZE ŚMIERCIĄ”

„Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”, zapisana w 1463 roku, jest najdłuższym znanym polskim wierszem średniowiecznym i stanowi adaptację wcześniejszego łacińskiego dialogu. Polikarp nie jest uczniem, lecz uczonym mistrzem, który modli się do Boga o możliwość ujrzenia Śmierci. Prośba zostaje spełniona w sposób przerażający: przed mędrcem pojawia się naga, rozkładająca się kobieta o żółtej skórze, pozbawiona części ciała, wyposażona w kosę. Makabryczny wygląd zostaje połączony z groteską i komizmem, ponieważ przestraszony Polikarp pada na ziemię, a Śmierć drwi z jego mądrości i odwagi. W toku rozmowy opowiada o własnym pochodzeniu związanym z grzechem pierwszych ludzi oraz podkreśla, że zabiera każdego bez względu na wiek, zdrowie, majątek, władzę i stan społeczny. Wylicza królów, duchownych, rycerzy, lekarzy, sędziów, karczmarzy, kupców, kobiety i zwykłych pracowników, ujawniając przy okazji ich typowe grzechy: chciwość, oszustwo, pychę, rozpustę, niesprawiedliwość i zaniedbanie obowiązków. Utwór realizuje ideę danse macabre, choć nie przedstawia dosłownego korowodu tanecznego. Jest zarazem dialogiem dydaktycznym, satyrą stanową i makabryczną komedią. Śmierć okazuje się równa wobec wszystkich, ale nie wszystkich ocenia jednakowo: szczególnie ostro atakuje ludzi wykorzystujących władzę, urząd lub zawód do krzywdzenia innych. Przesłanie nie ogranicza się do stwierdzenia, że każdy umrze. Człowiek powinien pamiętać o odpowiedzialności moralnej, ponieważ społeczna pozycja nie ochroni go przed konsekwencjami czynów.

„KWIATKI ŚWIĘTEGO FRANCISZKA Z ASYŻU”

„Kwiatki świętego Franciszka” są anonimowym, powstałym w XIV wieku włoskim zbiorem ponad pięćdziesięciu opowieści hagiograficznych o Franciszku z Asyżu, jego pierwszych towarzyszach i duchowych uczniach. Teksty ukazują wzorzec świętości odmienny od skrajnie samotnej ascezy Aleksego. Franciszek również wybiera radykalne ubóstwo, wyrzeczenie i naśladowanie Chrystusa, ale jego religijność opiera się na radości, wspólnocie, miłosierdziu i przekonaniu, że wszystkie stworzenia są częścią jednej Bożej rodziny. Kazanie do ptaków wyraża braterstwo człowieka z naturą, natomiast opowieść o wilku z Gubbio pokazuje, że zło i przemoc można próbować przezwyciężyć poprzez rozpoznanie potrzeb obu stron, odpowiedzialność i pojednanie. Wilk przestaje atakować mieszkańców, a wspólnota zobowiązuje się zapewnić mu pożywienie. Ważna jest również opowieść o „radości doskonałej”: Franciszek tłumaczy bratu Leonowi, że prawdziwa radość nie wynika z cudów, sukcesu ani powszechnego uznania, ale z cierpliwego znoszenia odrzucenia bez nienawiści i poczucia wyższości. „Kwiatki” posługują się prostym, obrazowym stylem i cudownością przypominającą baśń, lecz ich przesłanie dotyczy trudnej pracy nad pychą, gniewem oraz przywiązaniem do własnej pozycji. „Pieśń słoneczna”, zawierająca określenia „brat Słońce” i „siostra Woda”, nie jest właściwym rozdziałem „Kwiatków”, lecz osobnym utworem Franciszka często dołączanym do zbioru i wyrażającym ten sam światopogląd.

„PIEŚŃ O ROLANDZIE”

„Pieśń o Rolandzie” jest starofrancuskim eposem rycerskim należącym do gatunku chanson de geste, czyli pieśni o czynach. Najstarszy zachowany rękopis pochodzi z XII wieku, a sam utwór mógł ukształtować się około przełomu XI i XII stulecia. Jego historyczną podstawą była wyprawa Karola Wielkiego do Hiszpanii w 778 roku i atak Basków na tylną straż frankijskiej armii w wąwozie Roncevaux. Epos zasadniczo przekształca wydarzenia: przeciwnikami Franków stają się Saraceni, a konflikt polityczny otrzymuje formę religijnej wojny chrześcijaństwa z islamem. Władca Saragossy Marsyl, za radą zdradzieckiego Ganelona, przygotowuje zasadzkę na tylną straż dowodzoną przez Rolanda. Ganelon zdradza z powodu osobistej urazy i pragnienia zemsty na pasierbie. Oliwier dostrzega ogromną przewagę przeciwników i radzi Rolandowi zadąć w olifant, aby wezwać Karola, lecz bohater początkowo odmawia, obawiając się hańby i utraty rycerskiej sławy. Jego decyzja wynika z odwagi i wierności etosowi, ale również z dumy oraz braku roztropności. Roland trąbi dopiero wtedy, gdy klęska oddziału jest przesądzona; robi to z taką siłą, że pękają mu skronie. Umierając, próbuje zniszczyć miecz Durendal, aby nie dostał się w ręce wroga, kładzie się twarzą w stronę Hiszpanii, wyznaje grzechy i wyciąga ku Bogu prawą rękawicę, symbolicznie oddając Mu swoje życie. Po jego duszę przybywają aniołowie. Karol wraca, pokonuje przeciwników, a Ganelon zostaje osądzony i stracony. Roland realizuje wzorzec chrześcijańskiego rycerza: jest mężny, wierny Bogu, królowi, ojczyźnie i towarzyszom, ale jego los pokazuje, że sama odwaga bez rozwagi może prowadzić do katastrofy. Oliwier reprezentuje bardziej odpowiedzialny model męstwa. Utwór odzwierciedla ideologię okresu krucjat i przedstawia wyznawców islamu w sposób historycznie fałszywy, między innymi przypisując im kult wielu bóstw. Warto więc odróżniać literacki obraz wroga od rzeczywistej religii muzułmańskiej.

GALL ANONIM – „KRONIKA POLSKA”

„Kronika polska” Galla Anonima została napisana po łacinie prawdopodobnie w latach 1112–1116 na dworze Bolesława Krzywoustego. Tożsamość autora nie jest pewna; określenie „Gall” wynika z późniejszego przypuszczenia, że kronikarz pochodził z kręgu kultury francuskiej. Dzieło obejmuje trzy księgi i przedstawia początki dynastii Piastów, legendarną historię Popiela oraz Piasta, panowanie pierwszych historycznych władców, a przede wszystkim czyny Bolesława Krzywoustego. Kronika powstała w otoczeniu księcia i pełniła funkcję polityczną: miała umacniać jego autorytet, wychwalać zwycięstwa i uzasadniać prawo do sprawowania władzy. Gall nie jest więc bezstronnym historykiem w nowoczesnym rozumieniu. Przemilcza część faktów, porządkuje wydarzenia zgodnie z moralnym i dynastycznym celem oraz przedstawia Krzywoustego jako idealnego wojownika i władcę. Jednocześnie zachowuje informacje o konflikcie księcia z bratem Zbigniewem oraz o pokucie po jego śmierci, choć opowiada o nich w sposób korzystny dla Bolesława. Wizerunek Bolesława Chrobrego podkreśla hojność, sprawiedliwość, potęgę militarną i gościnność, natomiast Krzywousty od dzieciństwa odznacza się niezwykłą walecznością, pobożnością i troską o państwo. Dzieło łączy kronikę, panegiryk, legendę dynastyczną, mowę, pieśń i opowieść rycerską. Tajemniczy goście pojawiający się podczas postrzyżyn Siemowita zostali w późniejszej tradycji interpretowani jako wysłannicy Boga, lecz tekst nie nazywa ich jednoznacznie aniołami. Słynne zdanie, że władca „zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną”, nie pochodzi z kroniki Galla i odnosi się w późniejszej tradycji do Kazimierza Wielkiego, a nie Bolesława Chrobrego.

DANTE ALIGHIERI – „BOSKA KOMEDIA”

„Boska komedia” Dantego powstawała prawdopodobnie od pierwszej dekady XIV wieku do śmierci autora w 1321 roku i jest największą literacką syntezą średniowiecznego światopoglądu, a zarazem dziełem zapowiadającym renesansowe zainteresowanie jednostką, polityką i sławą autora. Dante nazwał utwór „Komedią”, ponieważ jego fabuła prowadzi od zagubienia i grozy do szczęśliwego zakończenia w wizji Boga; określenie „Boska” zostało upowszechnione później. Poemat składa się ze stu pieśni: jedna pełni funkcję wprowadzenia, a „Piekło”, „Czyściec” i „Raj” zawierają po trzydzieści trzy pieśni. Zbudowany jest z tercyn, czyli trójwersowych strof powiązanych łańcuchowym układem rymów. Bohater noszący imię autora w połowie życia gubi się w ciemnym lesie, który oznacza grzech, zagubienie moralne i utratę właściwej drogi. Wergiliusz, symbol rozumu, poezji i mądrości antycznej, prowadzi go przez dziewięć kręgów Piekła oraz większą część góry Czyśćca. Beatrycze, symbol łaski, objawienia, miłości i teologicznej mądrości, zostaje przewodniczką po sferach Raju, natomiast w końcowym etapie zastępuje ją święty Bernard z Clairvaux, związany z kontemplacją i kultem Maryi. W Piekle obowiązuje zasada contrapasso: kara odpowiada naturze grzechu, ujawnia jego prawdziwy sens albo stanowi jego symboliczne przeciwieństwo. Ludzie nieopanowani przez całe życie są niesieni przez burzę, fałszywi doradcy ukryci w płomieniach, a zdrajcy tkwią w lodzie, ponieważ za życia zerwali więzi miłości i wspólnoty. Czyściec daje nadzieję na oczyszczenie: dusze cierpią, ale znają cel własnej pokuty. Raj jest uporządkowany zgodnie ze średniowieczną wizją kosmosu i prowadzi do Empireum, gdzie Dante dzięki wstawiennictwu Maryi otrzymuje możliwość krótkiej kontemplacji Trójcy Świętej. Wędrówka jest jednocześnie dosłowną wizją zaświatów, duchową drogą człowieka od grzechu ku Bogu, politycznym sądem nad współczesną Italią oraz autobiograficznym rozrachunkiem poety. Dante umieszcza w zaświatach postacie historyczne, duchownych, władców, przyjaciół i przeciwników, oceniając ich według własnego rozumienia sprawiedliwości. Dzieło zostało napisane w języku toskańskim, a nie po łacinie, i odegrało ogromną rolę w kształtowaniu literackiego języka włoskiego.

„DZIEJE TRISTANA I IZOLDY”

„Dzieje Tristana i Izoldy” wywodzą się z celtyckich legend rozwijanych w średniowiecznych romansach dworskich. Tristan, siostrzeniec i wasal króla Marka, pokonuje Morhołta i sprowadza z Irlandii Izoldę Jasnowłosą, która ma zostać żoną jego władcy. Podczas podróży Tristan i Izolda przypadkowo wypijają napój miłosny przeznaczony dla Izoldy i Marka. Od tej chwili łączy ich uczucie, którego nie potrafią przezwyciężyć. Miłość pozostaje w konflikcie z obowiązkiem lennym Tristana, małżeńską wiernością Izoldy i lojalnością wobec króla. Bohaterowie oszukują otoczenie, uciekają do lasu, cierpią z powodu rozłąki i nie są zdolni ani całkowicie zrezygnować z uczucia, ani stworzyć trwałego wspólnego życia. Tristan poślubia Izoldę o Białych Dłoniach, ale pozostaje wierny emocjonalnie pierwszej ukochanej. Umierając, oczekuje statku, który ma przywieźć Izoldę Jasnowłosą: biały żagiel oznacza jej obecność, czarny – odmowę. Zazdrosna żona kłamie, że żagiel jest czarny, przez co Tristan umiera z rozpaczy, a przybyła Izolda umiera przy jego ciele. W późniejszej tradycji z grobów kochanków wyrastają rośliny łączące się ponad przeszkodami. Utwór ustanawia europejski archetyp miłości silniejszej od prawa, obowiązku i śmierci, ale nie przedstawia jej jako uczucia wyłącznie uszlachetniającego. Miłość przynosi szczęście, zdradę, cierpienie i rozpad więzi społecznych, dlatego bohaterowie pozostają tragicznie rozdarci między namiętnością a etosem rycerskim.

NAJWAŻNIEJSZE GATUNKI ŚREDNIOWIECZNE

Hagiografia

Hagiografia obejmowała żywoty świętych, opowieści o ich cudach, męczeństwie, ascezie i pośmiertnym kulcie. Celem nie było stworzenie pełnego, psychologicznie skomplikowanego portretu człowieka, lecz ukazanie wzoru prowadzącego ku zbawieniu. Bohater często pochodził ze znakomitej rodziny, wcześnie ujawniał wyjątkową pobożność, wyrzekał się świata, doświadczał prób, dokonywał cudów i umierał w opinii świętości. Wokół ciała pojawiały się niezwykłe znaki, a grób stawał się miejscem uzdrowień. Średniowieczna legenda nie oznaczała świadomie zmyślonej historii, lecz opowieść przeznaczoną do czytania podczas liturgii lub święta danego patrona. Hagiografia pełniła funkcję religijną, wychowawczą i wspólnotową.

Epos rycerski

Epos rycerski przedstawiał wielkie czyny wojowników służących władcy, ojczyźnie i religii. Bohaterowie byli idealizowani, posiadali niezwykłą siłę, walczyli z przeważającym przeciwnikiem i zdobywali sławę poprzez gotowość do śmierci. Narrator posługiwał się stylem podniosłym, powtórzeniami, stałymi epitetami, rozbudowanymi opisami bitew i formułami ułatwiającymi ustne wykonywanie utworu. Epos wzmacniał pamięć wspólnoty i tworzył wzorzec rycerza. Najważniejszym przykładem francuskiej chanson de geste jest „Pieśń o Rolandzie”.

Romans rycerski

Romans rycerski różnił się od eposu większym znaczeniem przygody, miłości, cudowności i indywidualnych doświadczeń bohatera. Rycerz odbywał podróż, pokonywał przeszkody, walczył z niezwykłymi przeciwnikami, służył wybranej damie i próbował potwierdzić własną wartość. W opowieściach arturiańskich ważne były poszukiwanie Świętego Graala, miłość dworska i konflikt pomiędzy uczuciem a lojalnością wobec wspólnoty. „Dzieje Tristana i Izoldy” pokazują, że miłość dworska mogła prowadzić do tragicznego konfliktu z obowiązkiem lennym i małżeńskim.

Kronika

Kronika przedstawiała wydarzenia według kolejności czasowej, ale nie dążyła do bezstronności rozumianej w sposób współczesny. Kronikarz wybierał fakty, moralnie oceniał bohaterów, wychwalał dynastię lub państwo i interpretował historię jako realizację Bożej opatrzności. Do kronik włączano legendy, mowy, pieśni, anegdoty, genealogie i opisy cudów. Historia miała być nauczycielką życia: dobry władca otrzymywał nagrodę i sławę, natomiast grzech, zdrada oraz niesprawiedliwość prowadziły do klęski.

Moralitet

Moralitet był dramatem alegorycznym przedstawiającym walkę dobra ze złem o duszę człowieka. Bohater często nie posiadał indywidualnego imienia, lecz reprezentował całą ludzkość. Otaczały go personifikacje cnót, grzechów, dóbr doczesnych i duchowych wartości. Fabuła prowadziła do śmierci oraz sądu, a widz miał rozpoznać we własnym życiu podobne pokusy. Moralitet łączył prostą dydaktykę z widowiskiem i niekiedy elementami komicznymi.

Misterium

Misterium było widowiskiem religijnym przedstawiającym wydarzenia biblijne, szczególnie narodzenie, mękę, śmierć i zmartwychwstanie Chrystusa. Początkowo krótkie sceny rozwijały się w obrębie liturgii, później przenoszono je poza kościół i rozbudowywano o epizody apokryficzne, sceny rodzajowe oraz komiczne. Polski utwór Mikołaja z Wilkowiecka „Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim” powstał już w XVI wieku, a więc chronologicznie w renesansie, lecz kontynuuje średniowieczną tradycję misteryjną. Nie należy zatem przedstawiać go bez zastrzeżeń jako dzieła właściwego polskiemu średniowieczu.

Apokryf

Apokryfy były utworami rozwijającymi historie biblijne o wydarzenia, dialogi i szczegóły nieobecne w kanonicznym Piśmie Świętym. Odpowiadały na ciekawość odbiorców pragnących dowiedzieć się więcej o dzieciństwie Jezusa, życiu Maryi, losach apostołów i wydarzeniach związanych z męką Chrystusa. Nie wszystkie apokryfy były traktowane jako świadome fałszerstwa; część funkcjonowała jako pobożna literatura, choć Kościół nie uznawał jej za objawione Pismo. Apokryficzne wyobrażenia wpływały na ikonografię, kaznodziejstwo i sposób przedstawiania postaci religijnych, między innymi w „Lamencie świętokrzyskim”.

CECHY LITERATURY ŚREDNIOWIECZNEJ

Literatura średniowieczna była silnie związana z funkcją religijną, dydaktyczną, polityczną i wspólnotową. Utwór miał pouczać, utrwalać pamięć, wspierać kult świętego, wychowywać rycerza albo sławić dynastię. Nie znaczy to, że twórcy nie dbali o piękno. „Bogurodzica” posiada niezwykle kunsztowną kompozycję, „Boska komedia” precyzyjny układ liczbowy, a „Pieśń o Rolandzie” rozbudowaną strukturę powtórzeń i paralelnych scen. Funkcja użytkowa współistniała z artystyczną doskonałością.

Wiele tekstów było przeznaczonych do głośnego wykonywania. Powtórzenia, refreny, paralelizmy, stałe formuły, rytm i rym ułatwiały zapamiętywanie, porządkowały przekaz i budowały wspólnotę słuchaczy. Średniowieczny odbiorca częściej słyszał tekst podczas liturgii, uczty, obrzędu lub publicznego występu, niż czytał go prywatnie.

Charakterystyczna była również wielostylowość. Utwór religijny nie musiał być w całości podniosły, a komizm nie oznaczał braku powagi. „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią” łączy makabrę, satyrę i humor, „Pieśń o Rolandzie” zestawia heroizm z rozpaczą, a misteria wprowadzały sceny komiczne pomiędzy wydarzenia pasyjne. Średniowiecze znało kulturę karnawału, żart, groteskę i rubaszność, dlatego nie powinno być przedstawiane jako epoka wyłącznie surowa i ponura.

Nie wszystkie teksty wiernie przedstawiają społeczną rzeczywistość. „Satyra na leniwych chłopów” ukazuje pracę z perspektywy właściciela ziemskiego i oskarża chłopów o unikanie obowiązków, nie analizując przyczyn ich zachowania ani ciężaru zależności feudalnej. Eposy rycerskie idealizują wojowników, hagiografie podporządkowują biografię wzorcowi świętości, a kroniki tworzą polityczny obraz władcy. Maturzysta powinien więc odróżniać wartość utworu jako świadectwa mentalności od dosłownej wiarygodności przedstawionych zdarzeń.

STYLE W SZTUCE ŚREDNIOWIECZNEJ

Styl romański rozwijał się przede wszystkim od X do XII wieku. Kościoły romańskie sprawiają wrażenie ciężkich, masywnych i obronnych: mają grube mury, niewielkie okna, półkoliste łuki i zwarte bryły. Rzeźby oraz malowidła były podporządkowane architekturze i przekazywały treści religijne za pomocą symboli. Świątynia miała tworzyć wyraźnie oddzieloną od świata przestrzeń sacrum.

Gotyk rozwijał się od XII wieku i dążył do lekkości, wysokości oraz intensywnego wykorzystania światła. Ostrołuk, sklepienie krzyżowo-żebrowe i system przypór pozwalały budować wysokie świątynie z dużymi oknami wypełnionymi witrażami. Wznosząca się ku górze katedra symbolizowała dążenie człowieka do Boga, a światło nabierało znaczenia duchowego. Rozwój gotyckich miast i katedr był związany z rosnącą rolą mieszczaństwa, uniwersytetów oraz wyspecjalizowanych środowisk rzemieślniczych. Średniowieczne budowle nie były zatem wyłącznie dziełem anonimowej wiary, lecz również wybitnej wiedzy matematycznej, technicznej i organizacyjnej.

Protokół 30% czyli wszystko czyli rzeczy, bez których nie możesz przeklikać dalej (serio, proszę nie rób tego)