Homer to legendarny grecki poeta, któremu tradycja przypisuje autorstwo dwóch najstarszych i najważniejszych eposów europejskich: „Iliady” i „Odysei”. W starożytności wyobrażano go sobie często jako niewidomego pieśniarza, aojdę, czyli twórcę i wykonawcę pieśni epickich. Współcześnie mówi się ostrożniej, że imię Homer może oznaczać konkretnego poetę albo symbolicznie całą tradycję ustnej poezji heroicznej. Jest to tzw. kwestia homerycka, czyli problem historycznego istnienia Homera i autorstwa przypisywanych mu dzieł.

„Iliada” i „Odyseja” powstały prawdopodobnie w VIII wieku p.n.e., ewentualnie na przełomie VIII i VII wieku p.n.e., w kręgu kultury jońskiej, czyli w greckich ośrodkach Azji Mniejszej. Oba utwory wyrastają z długiej tradycji ustnej: przez wiele pokoleń opowieści o wojnie trojańskiej i bohaterach greckich były przekazywane przez aojdów, zanim przybrały znaną nam formę literacką. Tradycja przypisywała uporządkowanie tekstów także czasom tyrana Pizystrata w Atenach w VI wieku p.n.e., ale ta informacja jest dyskusyjna. Najbezpieczniej zapamiętać, że poematy Homera powstały z tradycji ustnej, a ich tekst stopniowo się utrwalał.

Oba dzieła są eposami heroicznymi, czyli rozbudowanymi utworami poetyckimi przedstawiającymi czyny bohaterów na tle wydarzeń ważnych dla całej wspólnoty. „Iliada” skupia się na epizodzie z ostatniego roku wojny trojańskiej, zwłaszcza na gniewie Achillesa i jego skutkach. „Odyseja” opowiada o powrocie Odyseusza do rodzinnej Itaki po zakończeniu wojny trojańskiej. Dzieła Homera od starożytności cieszyły się najwyższym poważaniem. Były podstawą wychowania Greków, źródłem wzorców bohaterstwa, honoru i mądrości, a także początkiem wielkiej tradycji epickiej w kulturze europejskiej. Do Homera nawiązywali później między innymi Wergiliusz w „Eneidzie”, Dante, Milton, Mickiewicz, Wyspiański, Joyce i wielu twórców współczesnych.

Geneza wojny trojańskiej – mit i tło dla obu eposów

Tłem „Iliady” i „Odysei” jest mit o wojnie trojańskiej. Według legendy konflikt rozpoczął się od sporu między boginiami. Na wesele Peleusa i Tetydy, przyszłych rodziców Achillesa, zaproszono niemal wszystkich bogów. Pominięto jednak Eris, boginię niezgody. Urażona Eris rzuciła między uczestników wesela złote jabłko z napisem: „dla najpiękniejszej”. O jabłko pokłóciły się trzy boginie: Hera, Atena i Afrodyta.

Zeus nie chciał sam rozstrzygać sporu, dlatego wyznaczył na sędziego Parysa, królewicza trojańskiego. Każda z bogiń obiecywała mu nagrodę. Hera oferowała władzę, Atena mądrość i sławę wojenną, a Afrodyta miłość najpiękniejszej kobiety świata. Parys wybrał Afrodytę. Najpiękniejszą kobietą była Helena, żona Menelaosa, króla Sparty. Afrodyta sprawiła, że Parys zdobył Helenę i zabrał ją do Troi. W niektórych wersjach mitu mówi się o porwaniu Heleny, w innych o jej dobrowolnej ucieczce pod wpływem Afrodyty. Parys złamał przy tym prawo gościnności, ponieważ był gościem Menelaosa.

Menelaos wezwał na pomoc swojego brata Agamemnona, władcę Myken, oraz dawnych zalotników Heleny, którzy wcześniej przysięgli bronić jej małżeństwa. W ten sposób powstała wielka wyprawa Achajów, czyli Greków, przeciwko Troi. Według tradycji pod Troję wyruszyło ponad tysiąc okrętów.

Oblężenie Troi trwało dziesięć lat. Wojna toczyła się na dwóch płaszczyznach: ludzkiej i boskiej. Na ziemi walczyli herosi i wojownicy, natomiast na Olimpie bogowie wspierali swoich ulubieńców. Hera i Atena sprzyjały Grekom, ponieważ nienawidziły Parysa po sądzie nad jabłkiem. Afrodyta wspierała Trojan, zwłaszcza Parysa i Eneasza. Apollo także często pomagał Trojanom. Posejdon zwykle sprzyjał Grekom. Zeus starał się zachować nadrzędną pozycję i pilnować losu, choć również wpływał na bieg wydarzeń. „Iliada” nie opisuje całej wojny trojańskiej ani zdobycia Troi. Przedstawia tylko krótki fragment ostatniego roku wojny, skoncentrowany wokół gniewu Achillesa. Śmierć Hektora, najdzielniejszego obrońcy Troi, symbolicznie zapowiada przyszły upadek miasta, ale sama „Iliada” kończy się pogrzebem Hektora, nie zdobyciem Troi.

Upadek miasta nastąpił później dzięki podstępowi Odyseusza. Grecy zbudowali ogromnego drewnianego konia, w którym ukryli wojowników, a następnie upozorowali odwrót. Trojanie wprowadzili konia do miasta jako rzekomy dar dla bogini Ateny. Nocą Grecy wyszli z konia, otworzyli bramy i doprowadzili do zagłady Troi. Motyw konia trojańskiego znany jest między innymi z opowieści przywoływanej w „Odysei” oraz z późniejszej „Eneidy” Wergiliusza.

Cechy eposu homeryckiego

Inwokacja

Inwokacja to uroczysta apostrofa na początku utworu. Narrator zwraca się do Muzy z prośbą o natchnienie. „Iliada” zaczyna się od wezwania do opiewania gniewu Achillesa, a „Odyseja” — od prośby o opowieść o mężu, który po zburzeniu Troi długo błądził po świecie. Inwokacja od razu wskazuje główny temat eposu.

Patetyczny styl i narrator

Eposy Homera są napisane stylem podniosłym, obrazowym i uroczystym. Narrator opowiada w trzeciej osobie, zachowuje epicki dystans i obejmuje wiedzą wiele wydarzeń. Potrafi opisywać zarówno działania ludzi, jak i narady bogów na Olimpie. Nie jest jednak narratorem współczesnej powieści psychologicznej — emocje bohaterów pokazuje głównie przez ich słowa, gesty, czyny i reakcje.

Porównania homeryckie

Porównanie homeryckie to rozbudowane porównanie, w którym drugi człon staje się samodzielnym obrazem poetyckim. Homer często porównuje wojowników do zwierząt, żywiołów, burzy, ognia, rzeki, lwa czy orła. Takie porównania nadają scenom plastyczność, podniosłość i dynamikę, a jednocześnie spowalniają akcję.

Stałe epitety

Stałe epitety to powtarzalne określenia postaci, bogów i zjawisk. W tradycji ustnej ułatwiały zapamiętywanie i recytowanie poematu. Przykłady to: „szybkonogi Achilles”, „gromowładny Zeus”, „sowiooka Atena”, „różanopalca Jutrzenka”, „przemyślny Odyseusz”. Epitety podkreślają cechę, z którą dana postać jest najmocniej kojarzona.

Heksametr daktyliczny

„Iliada” i „Odyseja” zostały ułożone heksametrem daktylicznym, czyli antycznym wierszem bohaterskim. Była to podstawowa miara starożytnej poezji epickiej. W przekładach polskich rytm ten bywa oddawany różnie, ale warto zapamiętać, że oryginał Homera był poezją przeznaczoną do recytacji.

In medias res

Oba eposy zaczynają się in medias res, czyli „w środku rzeczy”. „Iliada” nie opowiada wojny trojańskiej od sądu Parysa, lecz zaczyna się od sporu Achillesa z Agamemnonem w ostatnim roku wojny. „Odyseja” nie zaczyna się od wypłynięcia Odyseusza spod Troi, lecz od sytuacji, gdy bohater od lat nie może wrócić do Itaki i przebywa u Kalypso. Wcześniejsze wydarzenia poznajemy dzięki retrospekcjom.

Dwa plany świata przedstawionego

W eposach Homera przenikają się dwa plany: ludzki i boski. Ludzie walczą, podróżują, cierpią, podejmują decyzje i popełniają błędy. Bogowie ingerują w ich losy, pomagają wybranym bohaterom albo im szkodzą. Atena wspiera Odyseusza, Apollo pomaga Trojanom, Posejdon prześladuje Odyseusza, a Zeus pilnuje nadrzędnego porządku. Nad ludźmi i bogami istnieje jednak także los, czyli przeznaczenie.

Iliada – streszczenie i problematyka

Czas i miejsce akcji

„Iliada” obejmuje około pięćdziesięciu dni z ostatniego, dziesiątego roku wojny trojańskiej. Akcja toczy się głównie w obozie Achajów i na równinie przed murami Troi. Epos nie opisuje początku wojny ani zdobycia miasta. Koncentruje się na konflikcie Achillesa z Agamemnonem i skutkach gniewu Achillesa.

Główne wątki fabularne „Iliady”

Spór Achillesa z Agamemnonem

Po dziewięciu latach wojny Grecy zdobyli wiele łupów i jeńców. Agamemnon, naczelny wódz Achajów, musiał oddać swoją brankę Chryzeidę, ponieważ jej ojciec, kapłan Apollina, błagał o jej zwrot, a Apollo zesłał na Greków zarazę. Agamemnon, chcąc zrekompensować sobie stratę, odebrał Achillesowi Bryzeidę.

Dla Achillesa była to zniewaga honoru. Bohater uznał, że Agamemnon potraktował go niesprawiedliwie, choć to on był najdzielniejszym wojownikiem Achajów. Urażony wycofał się z walki razem ze swoimi żołnierzami, Myrmidonami. Poprosił także matkę, Tetydę, aby wybłagała u Zeusa klęski Greków. Chciał, by Achajowie zrozumieli, jak bardzo go potrzebują.

Klęski Achajów bez Achillesa

Gdy Achilles nie walczy, przewagę zdobywają Trojanie. Hektor prowadzi swoich wojowników aż pod greckie okręty. Sytuacja Achajów staje się dramatyczna. Grecy wysyłają do Achillesa poselstwo i proponują mu bogate dary, ale bohater odmawia powrotu na pole bitwy. Jego gniew jest silniejszy niż poczucie odpowiedzialności za wspólnotę.

Patroklos i punkt zwrotny akcji

Patroklos, najbliższy przyjaciel Achillesa, nie może patrzeć na klęskę Achajów. Prosi Achillesa, aby pozwolił mu włożyć jego zbroję i poprowadzić Myrmidonów do walki. Achilles zgadza się, ale nakazuje Patroklosowi nie zapędzać się pod same mury Troi.

Patroklos rusza do walki i początkowo odnosi sukces. Trojanie myślą, że na pole bitwy wrócił Achilles. Patroklos jednak przekracza wyznaczoną granicę. Z pomocą Apollina zostaje osłabiony, raniony przez Euforbosa, a ostatecznie zabity przez Hektora. Śmierć Patroklosa staje się punktem zwrotnym „Iliady”. Gniew Achillesa zmienia kierunek: nie jest już skierowany przeciw Agamemnonowi, lecz przeciw Hektorowi.

Powrót Achillesa do walki

Achilles przeżywa rozpacz po śmierci Patroklosa. Postanawia wrócić do walki, choć wie, że zabicie Hektora przybliży także jego własną śmierć. Dochodzi do pojednania z Agamemnonem, a Tetyda prosi Hefajstosa, by wykuł dla syna nową zbroję. Opis tarczy Achillesa jest jednym z najsłynniejszych przykładów retardacji i ekfrazy, czyli literackiego opisu dzieła sztuki.

Achilles wraca na pole bitwy jako niemal niepowstrzymana siła. Zabija wielu Trojan, a jego gniew ma wymiar niemal nadludzki. W tej części eposu bohater jest jednocześnie podziwiany i groźny. Jego heroizm łączy się z okrucieństwem.

Pojedynek Achillesa z Hektorem

Hektor pozostaje pod murami Troi, choć rodzice błagają go, aby schronił się w mieście. Wie, że jako najważniejszy obrońca Troi powinien stanąć do walki. Gdy jednak widzi Achillesa, na chwilę ogarnia go lęk. Achilles ściga go wokół murów miasta. Ostatecznie, zwiedziony przez Atenę, Hektor zatrzymuje się i staje do pojedynku.

Achilles zabija Hektora. Umierający Hektor prosi, aby jego ciało zostało oddane rodzinie. Achilles odmawia. Przywiązuje zwłoki Hektora do rydwanu i wlecze je po ziemi. Ten czyn jest przekroczeniem norm honorowych i religijnych. W świecie Homera godny pochówek jest niezwykle ważny, a zbezczeszczenie ciała wroga oznacza moralny upadek.

Priam błaga o ciało Hektora

Po śmierci Hektora Troja pogrąża się w żałobie. Andromacha opłakuje męża, a Priam cierpi jako ojciec, który utracił syna. Achilles nadal odmawia wydania ciała. Dopiero interwencja bogów prowadzi do zmiany.

Priam nocą przybywa do obozu Achajów. Całuje ręce Achillesa — ręce, które zabiły jego syna — i błaga o wydanie ciała Hektora. Achilles, widząc cierpienie starego ojca, przypomina sobie własnego ojca, Peleusa. W tym momencie jego gniew zostaje złagodzony przez współczucie. Oddaje Priamowi ciało Hektora i zgadza się na rozejm potrzebny do pogrzebu.

„Iliada” kończy się pogrzebem Hektora. Nie kończy się śmiercią Achillesa ani upadkiem Troi. To bardzo ważne maturalnie: finałem „Iliady” jest odzyskanie przez Priama ciała Hektora i pogrzeb trojańskiego bohatera.

Problematyka i wymowa Iliady

Centralnym tematem „Iliady” jest gniew Achillesa. Już pierwsze słowo eposu w oryginale odnosi się do gniewu. Homer pokazuje, że nieopanowana złość i urażona duma mogą prowadzić do katastrofy. Achilles czuje się znieważony przez Agamemnona, ale jego decyzja o wycofaniu się z walki powoduje cierpienie wielu Achajów. Później gniew wobec Hektora prowadzi go do okrucieństwa i zbezczeszczenia ciała przeciwnika.

Jednocześnie „Iliada” pokazuje możliwość przemiany. Spotkanie z Priamem przywraca Achillesowi człowieczeństwo. Bohater zaczyna rozumieć, że cierpienie nie dotyczy tylko jego samego. Wróg także jest ojcem, synem, mężem i człowiekiem. W tym sensie finał „Iliady” ma wymiar głęboko humanistyczny.

Etos heroiczny

„Iliada” przedstawia świat, w którym ogromne znaczenie mają honor, sława i odwaga. Wojownik pragnie zdobyć kleos, czyli nieśmiertelną sławę. Achilles wie, że może wybrać długie życie bez wielkiej chwały albo krótkie życie zakończone sławą. Wybiera sławę. Hektor także kieruje się honorem: nie chce uciec przed walką, bo wie, że jako obrońca Troi musi stanąć naprzeciw Achillesa.

Epos nie jest jednak prostą pochwałą wojny. Homer pokazuje zarówno heroizm, jak i cierpienie. Obok scen bitewnych pojawiają się sceny rodzinne: pożegnanie Hektora z Andromachą, płacz Priama, rozpacz Achillesa po Patroklosie. Dzięki temu „Iliada” mówi nie tylko o chwale wojowników, ale też o cenie wojny.

Fatum i wolna wola

Bohaterowie Homera żyją w świecie przeznaczenia. Achilles wie, że po zabiciu Hektora sam wkrótce zginie. Hektor przeczuwa klęskę Troi, ale nie wycofuje się z walki. Los jest potężny, ale bohaterowie nadal dokonują wyborów. Ich wielkość polega na tym, jak zachowują się wobec nieuchronności.

W świecie Homera bogowie ingerują w ludzkie sprawy, ale nie czynią człowieka całkowicie biernym. Achilles sam wybiera gniew, zemstę, a potem współczucie. Hektor sam wybiera wierność Troi. To napięcie między losem, boską ingerencją i ludzką decyzją jest jedną z najważniejszych cech tragicznego wymiaru „Iliady”.

Wojna i jej ludzki wymiar

„Iliada” pokazuje wojnę jako przestrzeń chwały, ale także cierpienia. Dla Achajów Hektor jest wrogiem, ale dla Trojan jest synem, mężem, ojcem i obrońcą. Dla Achillesa Patroklos jest ukochanym przyjacielem, którego śmierć niszczy jego wewnętrzny świat. Homer pokazuje, że po obu stronach konfliktu są ludzie zdolni do miłości, odwagi, bólu i rozpaczy.

Dlatego „Iliada” jest ważna nie tylko jako epos wojenny, ale także jako utwór o gniewie, stracie, zemście, współczuciu i granicach człowieczeństwa.

Odyseja – streszczenie i problematyka

„Odyseja” opowiada o losach Odyseusza po zakończeniu wojny trojańskiej. Bohater przez dziesięć lat walczył pod Troją, a kolejne dziesięć lat trwał jego powrót do Itaki. Utwór zaczyna się in medias res: Odyseusz od lat nie może wrócić do domu, Penelopa jest nękana przez zalotników, a Telemach dorasta bez ojca.

Akcja właściwa „Odysei” obejmuje około czterdziestu dni, ale dzięki retrospekcjom poznajemy dziesięcioletnią tułaczkę bohatera. Szczególnie ważne są pieśni IX–XII, w których Odyseusz sam opowiada Feakom o swoich wcześniejszych przygodach. To tzw. opowieść w opowieści.

W porównaniu z „Iliadą” „Odyseja” ma charakter bardziej przygodowy, podróżniczy i baśniowy. Występują w niej cyklopi, czarodziejki, syreny, potwory morskie, zstąpienie do świata zmarłych i magiczne przemiany. Jednocześnie utwór ma bardzo poważne przesłanie: mówi o tęsknocie za domem, wierności, mądrości, samokontroli i odzyskiwaniu ładu.

Przebieg tułaczki Odyseusza

Po upadku Troi Odyseusz wyrusza do Itaki z flotą dwunastu okrętów. Jego powrót zostaje jednak opóźniony przez gniew bogów, błędy towarzyszy i własne słabości bohatera. Najważniejszym przeciwnikiem Odyseusza jest Posejdon, który mści się za oślepienie swojego syna, Polifema.

Kraj Kikonów

Po wypłynięciu spod Troi Odyseusz najeżdża Ismaros, miasto Kikonów. Grecy zwyciężają, ale zbyt długo ucztują i nie odpływają na czas. Kikonowie sprowadzają posiłki i atakują. Odyseusz traci część ludzi. Epizod pokazuje, że brak umiaru i dyscypliny prowadzi do klęski.

Lotofagowie

Burza zanosi okręty do kraju Lotofagów. Niektórzy towarzysze próbują lotosu, po którym zapominają o ojczyźnie i nie chcą wracać. Odyseusz siłą zabiera ich na statki. Lotos symbolizuje pokusę zapomnienia, ucieczki od obowiązku i rezygnacji z celu.

Polifem

Odyseusz trafia do jaskini Polifema, cyklopa i syna Posejdona. Polifem więzi Greków i pożera kilku z nich. Odyseusz ratuje siebie i towarzyszy dzięki sprytowi. Upija cyklopa winem, przedstawia się jako „Nikt”, a następnie oślepia go rozpalonym kołkiem. Gdy inni cyklopi pytają Polifema, kto go skrzywdził, ten odpowiada: „Nikt”, więc nie otrzymuje pomocy.

Plan Odyseusza jest genialny, ale bohater popełnia błąd. Odpływając, zdradza Polifemowi swoje prawdziwe imię. Cyklop prosi Posejdona o zemstę. Od tej chwili powrót Odyseusza staje się jeszcze trudniejszy. Epizod pokazuje jednocześnie siłę rozumu i niebezpieczeństwo pychy.

Eol

Eol, władca wiatrów, daje Odyseuszowi worek z zamkniętymi niepomyślnymi wiatrami. Dzięki temu bohater prawie dociera do Itaki. Towarzysze, podejrzewając, że w worku są skarby, otwierają go. Uwolnione wiatry odrzucają okręty z dala od ojczyzny. To przykład sytuacji, w której cel był blisko, ale został utracony przez nieufność i głupotę.

Lajstrygonowie

Odyseusz trafia do kraju Lajstrygonów, olbrzymów-ludożerców. Niszczą oni jedenaście z dwunastu okrętów. Ocala tylko statek Odyseusza, zacumowany dalej od brzegu. Ten epizod podkreśla narastającą samotność bohatera i stopniową utratę towarzyszy.

Kirke

Na wyspie Ajaja mieszka czarodziejka Kirke. Zamienia część towarzyszy Odyseusza w świnie. Hermes pomaga bohaterowi, dając mu zioło chroniące przed czarami. Odyseusz zmusza Kirke do odczarowania ludzi, a potem przez rok pozostaje na jej wyspie. Kirke ostatecznie pomaga mu i doradza, by udał się do świata zmarłych po przepowiednię Tejrezjasza.

Kirke symbolizuje niebezpieczną pokusę zatrzymania się w drodze. Jej wyspa może oznaczać zapomnienie o celu, ale także etap zdobywania wiedzy potrzebnej do dalszej podróży.

Nekyja, czyli spotkanie ze zmarłymi

Odyseusz udaje się na granicę świata zmarłych i przywołuje duchy. Spotyka wieszcza Tejrezjasza, który przepowiada mu dalszy los: powrót do Itaki, utratę towarzyszy, konieczność rozprawienia się z zalotnikami i późniejsze przebłaganie Posejdona. Odyseusz rozmawia także z matką Antikleją, od której dowiaduje się o sytuacji w domu, oraz z duchami bohaterów wojny trojańskiej.

Ten epizod ma ogromne znaczenie. Bohater konfrontuje się ze śmiercią, poznaje prawdę o własnym losie i rozumie cenę powrotu. Wędrówka Odyseusza staje się nie tylko podróżą geograficzną, ale także duchową.

Syreny

Syreny wabią żeglarzy cudownym śpiewem, który prowadzi do zguby. Odyseusz, uprzedzony przez Kirke, zatyka uszy towarzyszom woskiem, a siebie każe przywiązać do masztu. Dzięki temu może usłyszeć pieśń Syren, ale nie może za nią podążyć.

Epizod ten symbolizuje pokusę piękna, wiedzy i przyjemności, której można się oprzeć tylko dzięki rozumowi i samokontroli. Odyseusz nie rezygnuje z doświadczenia, ale zabezpiecza się przed jego niszczącą siłą.

Scylla i Charybda

Odyseusz musi przepłynąć przez cieśninę między dwoma potworami. Scylla porywa marynarzy z pokładu, a Charybda tworzy wir, który może pochłonąć cały statek. Bohater wybiera mniejsze zło: płynie bliżej Scylli, tracąc sześciu ludzi, ale ratując okręt.

Stąd pochodzi frazeologizm „znaleźć się między Scyllą a Charybdą”, czyli znaleźć się między dwoma niebezpieczeństwami, bez dobrego rozwiązania.

Wyspa Heliosa

Na wyspie Trinakria pasą się święte woły boga słońca Heliosa. Odyseusz ostrzega towarzyszy, że nie wolno ich tknąć. Gdy jednak kończy się jedzenie, a sztorm uniemożliwia odpłynięcie, towarzysze zabijają woły pod nieobecność Odyseusza. Jest to świętokradztwo. Zeus niszczy okręt piorunem. Giną wszyscy towarzysze bohatera, a Odyseusz jako jedyny ocalały dryfuje po morzu.

Kalypso

Odyseusz trafia na wyspę Ogigię, gdzie mieszka nimfa Kalypso. Kalypso zakochuje się w nim i zatrzymuje go przez siedem lat. Obiecuje mu nieśmiertelność, jeśli zostanie z nią na zawsze. Odyseusz jednak tęskni za Itaką, Penelopą i ludzkim życiem. Bogowie nakazują Kalypso uwolnić bohatera. Hermes przynosi jej rozkaz Zeusa, a Odyseusz buduje tratwę i odpływa.

Kalypso symbolizuje jedną z największych pokus: możliwość porzucenia ludzkiego losu, starzenia się, cierpienia i śmierci. Odyseusz wybiera jednak dom, rodzinę i śmiertelne życie zamiast nieśmiertelności bez ojczyzny.

Feakowie i powrót do Itaki

Po kolejnej burzy Odyseusz trafia do kraju Feaków. Odnajduje go królewna Nauzykaa. Król Alkinoos i królowa Arete przyjmują go gościnnie. Podczas uczty pieśniarz Demodok śpiewa o wojnie trojańskiej, co wzrusza Odyseusza. Bohater ujawnia swoją tożsamość i opowiada dzieje swojej tułaczki. Feakowie pomagają mu wrócić do Itaki.

Po powrocie Atena przebiera Odyseusza za żebraka. Bohater udaje się do wiernego świniopasa Eumajosa. Wkrótce spotyka Telemacha i ujawnia mu swoją tożsamość. Ojciec i syn planują rozprawę z zalotnikami.

Zemsta na zalotnikach i rozpoznanie przez Penelopę

Odyseusz, nadal przebrany za żebraka, pojawia się w swoim pałacu. Zalotnicy źle go traktują, łamiąc prawo gościnności. Rozpoznaje go stary pies Argos, który po ujrzeniu pana umiera. Później służąca Eurykleja rozpoznaje Odyseusza po bliźnie na nodze.

Penelopa ogłasza konkurs: poślubi tego, kto napnie łuk Odyseusza i przestrzeli strzałą otwory dwunastu toporów. Żaden z zalotników nie potrafi tego zrobić. Odyseusz napina łuk bez trudu i rozpoczyna krwawą rozprawę. Z pomocą Telemacha, Eumajosa i Filetiosa zabija zalotników. Ocala między innymi pieśniarz Femios i herold Medon, ponieważ nie byli winni tak jak pozostali.

Po walce Penelopa nie od razu wierzy, że żebrak jest jej mężem. Sprawdza go podstępem, wspominając o przeniesieniu ich małżeńskiego łoża. Odyseusz oburza się, ponieważ wie, że łóżko zostało zbudowane wokół pnia oliwnego i nie da się go przesunąć. Tę tajemnicę znali tylko oni. Penelopa rozpoznaje męża. Odyseusz odzyskuje dom, rodzinę i władzę.

Główne zagadnienia i przesłanie Odysei

Najważniejszym motywem „Odysei” jest nostos, czyli powrót do domu. Odyseusz nie szuka nowej ojczyzny ani wiecznej sławy. Jego celem jest Itaka — miejsce rodzinne, konkretne, skromne, ale własne. Wędrówka Odyseusza jest archetypem ludzkiego życia jako drogi pełnej prób, pokus i strat.

Każda przygoda sprawdza inną cechę bohatera. Lotofagowie sprawdzają pamięć o celu, Polifem — spryt i pychę, Syreny — samokontrolę, Scylla i Charybda — umiejętność wyboru mniejszego zła, Kalypso — wierność ludzkiej tożsamości i rodzinie.

Odyseusz jako bohater sprytu

Odyseusz różni się od Achillesa. Achilles zwycięża głównie siłą, odwagą i gwałtownością. Odyseusz zwycięża rozumem, cierpliwością, przebiegłością i umiejętnością dostosowania się do sytuacji. Homer określa go jako polytropos, czyli człowieka „wielu dróg”, „wielu sposobów”, „przemyślnego”.

Odyseusz potrafi kłamać, ukrywać tożsamość, planować i czekać na właściwy moment. Dzięki temu pokonuje Polifema, unika Syren, przeżywa spotkanie z potworami i zwycięża zalotników. Jest jednym z pierwszych wielkich bohaterów literatury, którego najważniejszą bronią jest inteligencja.

Wady Odyseusza

Odyseusz nie jest bohaterem idealnym. Bywa pyszny, ciekawski i okrutny. Najlepszy przykład to scena z Polifemem: bohater ocala dzięki sprytowi, ale potem z dumy wyjawia swoje imię, przez co ściąga na siebie gniew Posejdona. U Kirke zostaje przez rok, a u Kalypso spędza siedem lat, choć Homer podkreśla, że u Kalypso cierpi i tęskni za domem.

Odyseusz jest więc bohaterem złożonym. Jego wielkość nie polega na braku błędów, lecz na zdolności przetrwania, uczenia się, powrotu do celu i odzyskania ładu.

Rodzina, dom i wierność

„Odyseja” jest wielką pochwałą domu i rodziny. Penelopa przez dwadzieścia lat czeka na męża. Telemach dojrzewa, aby stać się godnym synem Odyseusza. Odyseusz rezygnuje z nieśmiertelności u Kalypso, ponieważ pragnie wrócić do śmiertelnej żony i własnej ojczyzny.

Dom, czyli oikos, jest w „Odysei” wartością fundamentalną. Zalotnicy niszczą dom Odyseusza, nadużywają gościnności i łamią porządek moralny. Powrót bohatera oznacza przywrócenie sprawiedliwości i harmonii.

Prawo gościnności

W „Odysei” bardzo ważne jest greckie prawo gościnności, czyli ksenia. Gość powinien być przyjęty z szacunkiem, nakarmiony i obdarowany, a gospodarz powinien być uczciwy. Dobrą gościnność reprezentują Feakowie, Eumajos i Nestor. Złą lub wypaczoną gościnność reprezentują Polifem, który pożera gości, oraz zalotnicy, którzy sami zachowują się jak pasożyty w cudzym domu.

Kara zalotników jest więc nie tylko prywatną zemstą Odyseusza, ale także przywróceniem naruszonego porządku moralnego.

Bohaterowie eposów Homera

Achilles

Achilles jest najpotężniejszym wojownikiem Achajów w „Iliadzie”. Jest synem Peleusa i boginki Tetydy. Tradycja pozahomerycka mówi, że został wychowany przez centaura Chejrona i że jego jedynym słabym miejscem była pięta. W samej „Iliadzie” motyw pięty Achillesa nie odgrywa jednak roli; należy do późniejszego mitu.

Achilles uosabia ideał wojownika: jest odważny, szybki, silny i niemal niezwyciężony. Jednocześnie jest gwałtowny, dumny i porywczy. Jego gniew napędza akcję „Iliady”. Urażony przez Agamemnona wycofuje się z walki, a po śmierci Patroklosa wraca, by dokonać zemsty na Hektorze.

Achilles jest postacią tragiczną. Wie, że jego życie będzie krótkie, jeśli wybierze sławę wojenną, ale mimo to decyduje się na ten los. Jego przemiana dokonuje się w scenie spotkania z Priamem. Wtedy bohater odzyskuje zdolność współczucia. Staje się nie tylko wojownikiem, ale także człowiekiem zdolnym zobaczyć cierpienie wroga.

Hektor

Hektor jest najdzielniejszym obrońcą Troi, synem Priama i Hekabe, mężem Andromachy i ojcem Astyanaksa. W przeciwieństwie do Achillesa walczy nie przede wszystkim dla osobistej sławy, lecz z poczucia obowiązku wobec ojczyzny i rodziny.

Hektor jest bohaterem tragicznym. Wie, że Troja jest zagrożona, ale nie ucieka od odpowiedzialności. Scena pożegnania z Andromachą i synem pokazuje jego ludzkie oblicze. Jest wojownikiem, ale także mężem i ojcem. Jego śmierć oznacza moralny i symboliczny początek końca Troi.

Hektor stał się archetypem obrońcy ojczyzny — człowieka szlachetnego, wiernego i gotowego oddać życie za wspólnotę.

Priam

Priam jest starym królem Troi i ojcem Hektora. W „Iliadzie” najważniejsza jest scena, w której przychodzi do Achillesa, by wykupić ciało syna. Priam upokarza się przed zabójcą Hektora, ale dzięki temu ukazuje ogrom ojcowskiej miłości i godności.

Jest symbolem cierpiącego ojca i mądrego władcy. Jego spotkanie z Achillesem należy do najważniejszych scen literatury antycznej, ponieważ pokazuje, że współczucie może przekroczyć granicę między wrogami.

Odyseusz

Odyseusz jest królem Itaki, mężem Penelopy i ojcem Telemacha. W „Iliadzie” występuje jako mądry doradca, dyplomata i wojownik. W „Odysei” staje się głównym bohaterem — człowiekiem sprytu, wytrwałości i tęsknoty za domem.

Jego najważniejsze cechy to inteligencja, przebiegłość, cierpliwość, zdolność do przetrwania i umiejętność ukrywania emocji. Potrafi walczyć, ale najczęściej zwycięża dzięki rozumowi. Odyseusz jest archetypem wędrowca i stratega. Jego podróż stała się wzorem wielu późniejszych opowieści o drodze, dojrzewaniu i powrocie.

Nie jest jednak bez skazy. Bywa pyszny, brutalny i skłonny do podstępu. Właśnie ta niejednoznaczność czyni go jednym z najciekawszych bohaterów literatury europejskiej.

Penelopa

Penelopa jest żoną Odyseusza i królową Itaki. Przez dwadzieścia lat czeka na powrót męża. Jest symbolem wierności, cierpliwości i mądrości. Aby odwlec decyzję o ponownym małżeństwie, obiecuje zalotnikom, że wybierze jednego z nich po ukończeniu całunu dla Laertesa. W dzień tka, a w nocy pruje wykonaną pracę.

Penelopa nie jest bierną postacią. Jej siłą jest roztropność, ostrożność i umiejętność działania w trudnych warunkach. Nawet po powrocie Odyseusza nie wierzy od razu w jego tożsamość. Sprawdza go testem małżeńskiego łoża. Dzięki temu pokazuje, że jej wierność łączy się z inteligencją.

Telemach

Telemach jest synem Odyseusza i Penelopy. Na początku „Odysei” jest młody, niepewny i bezradny wobec zalotników. Atena zachęca go do działania i podróży w poszukiwaniu wieści o ojcu. Telemach odwiedza Nestora i Menelaosa, słucha opowieści o Odyseuszu i stopniowo dojrzewa.

Jego historia to opowieść o dorastaniu. Telemach uczy się odwagi, odpowiedzialności i samodzielności. Po powrocie Odyseusza staje u boku ojca w walce z zalotnikami. Jest archetypem syna poszukującego ojca i własnej tożsamości.

Od imienia Mentora, opiekuna Telemacha, pochodzi współczesne słowo mentor, oznaczające mądrego doradcę i przewodnika.e Atena i Posejdon to bohaterowie boscy, bez których ingerencji trudno wyobrazić sobie bieg wydarzeń obu eposów.

Typy bohaterów homeryckich – czyli na skróty przez oba teksty 🙂

Postacie wykreowane przez Homera stały się archetypami, czyli pierwowzorami pewnych typów bohaterów literackich i kulturowych. Iliada i Odyseja ukazują dwa odmienne ideały herosa: jeden to młody wojownik o nadludzkiej sile i ambicji (Achilles), drugi – doświadczony tułacz o przenikliwym umyśle (Odyseusz). Również inne postacie – wierna Penelopa, waleczny Hektor, troskliwy Priam, poszukujący Telemach – na trwałe wpisały się do kanonu symbolicznych ról. Poniżej porównano dwie najsłynniejsze homerowe postaci pod kątem cech archetypicznych:

Aspekt	Achilles (Iliada)	Odyseusz (Odyseja)
Typ bohatera	Wojownik – najsilniejszy i najwaleczniejszy heros Achajów. Uosabia siłę fizyczną, męstwo i etos rycerski oparty na honorze i chwale bitewnej.	Tułacz-spryciarz – władca, żołnierz i podróżnik zarazem. Uosabia inteligencję, spryt i zdolność adaptacji; bohater przebiegły i pomysłowy, zwyciężający fortelem.
Cel i wartości	Dąży do nieśmiertelnej sławy na polu walki. Przekłada honor i chwałę nad własne życie (wedle wyboru: woli krótkie życie z wieczną sławą niż długie w zapomnieniu). Żyje zgodnie z kodeksem honorowym – kleos (sława) jest najwyższym dobrem, a hańba gorsza niż śmierć.	Dąży do powrotu do domu i odzyskania swojego królestwa. Najwyżej ceni rodzinę, ojczyznę i przetrwanie. Jego celem jest ocalenie siebie i bliskich mimo przeciwności, a wartościami – wierność rodzinie, pomyślność poddanych, sprytne osiąganie celów bez względu na środki (czasem kłamstwo lub podstęp w słusznej sprawie).
Cechy charakteru	Porywczy, dumny, impulsywny – kierują nim silne emocje (gniew, honor). Bywa okrutny w gniewie (bezczeszczenie zwłok Hektora), ale też potrafi okazać głębokie uczucia: ogromna miłość przyjacielska (Patroklos), szacunek dla ojca i ostatecznie litość dla Priama. Jednowymiarowy w dążeniu do chwały – nie cofa się przed niczym, by pomścić zniewagę lub ukochanego.	Opanowany, cierpliwy, pragmatyczny – umie schować dumę, ukryć się pod maską (żebraka), czekać na sprzyjający moment. Elastyczny i wielowymiarowy: bywa pokorny (znosi obelgi zalotników), kiedy indziej przebiegły i kłamliwy (wymyśla fałszywe tożsamości), a gdy trzeba – bezlitosny i odważny (rzeź zalotników). Jego słabości to ciekawość i pycha (czasem zbytnio ryzykuje, np. ujawnia imię Polifemowi, co ściąga gniew Posejdona). Lojalny wobec bliskich, ale potrafi być okrutny wobec wrogów.
Relacja z bogami	Jest półbogiem (matka Tetyda – nimfa), otrzymuje boską pomoc: nową zbroję od Hefajstosa, wsparcie Zeusa (który na prośbę Tetydy sprawił, że Grecy przegrywali, póki Achilles nie zostanie udobruchany. Bogowie stale czuwają nad jego losem: los Achillesa jest z góry przesądzony, a przepowiednia mówi, że zginie młodo po zabiciu Hektora. Achilles świadomie poddaje się swemu fatum.	Ulubieniec bogini Ateny (ceni go za mądrość i spryt) – Atena nieustannie go wspiera, ratuje z opresji i pomaga rodzinie (Telemachowi, Penelopie). Zarazem prześladowany przez Posejdona, który mści się za Polifema. Bogowie ingerują w jego podróż: Zeus na prośbę Ateny nakazuje Kalypso go uwolnić, ale też każe (na żądanie Heliosa) ukarać towarzyszy Odysa za zjedzenie świętych krów (burza i zatopienie statku). Odyseusz korzysta z boskiej pomocy, lecz równie wiele zawdzięcza własnej przebiegłości – bogowie sprzyjają mu, bo sam działa z rozwagą.
Zakończenie losów	Umiera młodo jako największy bohater wojny trojańskiej. Według mitu zabity strzałą Parysa w piętę podczas oblężenia Troi. Po śmierci zyskuje nieśmiertelną sławę – jest opiewany przez poetów, staje się wzorem dla wojowników wszystkich czasów (jego imię żyje wiecznie). Achilles symbolizuje chwałę wojownika okupioną życiem – tragiczny, ale wielki los.	Powraca do Itaki żywy, przywraca porządek w swoim domu i królestwie. Dożywa późnej starości (wedle późniejszych przekazów wyruszył jeszcze w ostatnią podróż, by wypełnić wróżbę Tejrezjasza i zmarł w spokoju). Odyseusz symbolizuje tryumf rozumu i wytrwałości – osiąga cel, przetrwawszy wszystko. Jego los jest nagrodą za mądrość i wierność – dostaje to, czego pragnął najbardziej (rodzinę i tron).

Motywy i uniwersalne przesłania Iliady i Odysei

Eposy Homera są skarbnicą motywów literackich, które do dziś pozostają aktualne i czytelne. Poniżej omówiono najważniejsze motywy homeryckie oraz wynikające z nich uniwersalne przesłania:

Motyw honoru i chwały wojennej

Zarówno Iliada, jak i Odyseja silnie akcentują kodeks honorowy epoki heroicznej. W Iliadzie honor (timé) jest wartością nadrzędną dla Achillesa i Hektora – sława (kleos) zdobyta w boju zapewnia nieśmiertelność w pieśni, stąd bohaterowie wolą raczej zginąć niż okryć się hańbą tchórzostwa. Achilles wybiera krótkie życie w chwale niż długie w niepamięci – jego imię staje się wieczne. Hektor z kolei woli stanąć do walki z Achillesem, choć przeczuwa przegraną, niż ocalić życie kosztem utraty honoru (mówi Andromasze, że nie może schować się za murami, bo byłoby to niegodne). Homer ukazuje, że etos rycerski napędza bohaterów do wielkich czynów, ale ma też swoją cenę – jest źródłem konfliktów (gniew Achillesa rodzi się z urażonego poczucia honoru) i prowadzi do tragedii. Epos nie krytykuje jednak samego ideału honoru, raczej podkreśla jego wagę w świecie wojowników: brak szacunku (zniewaga Achillesa przez Agamemnona) może zachwiać całym porządkiem społecznym w obozie Achajów. W Odysei natomiast motyw chwały wojennej schodzi na dalszy plan – Odyseusz jest już bohaterem sławnym (znamy jego czyny spod Troi), ale teraz najważniejsza jest dla niego rodzina i ojczyzna, nie kolejna wojna. Mimo to element honoru pojawia się w wątku zemsty na zalotnikach: Odys musi przywrócić swój honor króla Itaki, ukarać tych, którzy go zelżyli i znieważyli jego dom. Ogółem, eposy Homera niosą przesłanie, że prawdziwy honor wymaga poświęceń, a chwała wojenna jest ulotna – najpierw wynosi bohatera na szczyt (Achilles zwycięża Hektora), by potem często go zniszczyć (Achilles wkrótce sam ginie).

Motyw gniewu i zemsty

Gniew (gr. menis) Achillesa to przewodni temat Iliady – Homer ukazuje destrukcyjną siłę tego uczucia. Rozsierdzenie Achillesa przynosi zgubę wielu Achajom, a w końcu i Trojanom (gdy jego gniew skupia się na Hektorze). Gniew bohatera jest niemal personifikowany – to moc, która wymyka się spod kontroli, prowadząc do czynów sprzecznych z normami (desekracja zwłok). Iliada przestrzega, że niepohamowany gniew wyniszcza zarówno wrogów, jak i gniewnego – Achilles „marnuje” część wojny, tracąc przyjaciela, i plami swój honor okrucieństwem. Ostatecznie jednak epos pokazuje ukojenie gniewu – spotkanie z Priamem uzmysławia Achillesowi, że ciągła zemsta nie przyniesie ukojeni. Temat zemsty również jest centralny: Achilles mści Patroklosa bezwzględnie i zostaje to ukazane ambiwalentnie (podziw dla determinacji, ale i potępienie przesady). W Odysei motyw zemsty powraca w innej odsłonie: Posejdon mści się na Odyseuszu za skrzywdzenie syna Polifema – jest to zemsta boska, nieubłagana, trwająca latami. Z kolei Odyseusz mści się na zalotnikach za ich zniewagi i spustoszenie domu – jest to zemsta ludzka, usprawiedliwiona moralnie (uzurpatorzy muszą ponieść karę). Homer przedstawia zatem zemstę jako prawo odpłaty, które w świecie heroicznym jest akceptowane, a wręcz nakazane (honor wymaga pomsty za zabicie bliskiego czy zniewagę). Jednak zarówno w Iliadzie, jak i Odysei pojawia się refleksja nad granicami gniewu: Achilles musi się w końcu pogodzić (bo inaczej zatraci człowieczeństwo), zaś w Odysei sama Atena powstrzymuje dalsze rozlewy krwi po rzezi zalotników, zapewniając pokój (by nie doszło do niekończącej się spirali zemsty). Przesłanie Homera odczytać można tak: gniew jest naturalną reakcją wielkich ludzi na zniewagę lub krzywdę, ale rozum i litość powinny w końcu go okiełznać, inaczej pochłonie on wszystkich dookoła. Ponadczasowość tego motywu widać w późniejszej literaturze – choćby tragedie szekspirowskie pełne są bohaterów niszczonych przez chęć zemsty.

Motyw wędrówki i powrotu do domu

Odyseja to w zasadzie pierwszy w literaturze wielki utwór drogi. Motyw wędrówki jest tu wszechobecny – losy Odyseusza to ciągła podróż przez nieznane morza i lądy, pełna prób i niebezpieczeństw. Podróż Odyseusza stała się archetypem podróży z przygodami, Odysseyą w języku potocznym nazywa się każdą długą i skomplikowaną tułaczkę. Homer pokazuje podróż jako proces poznawczy i moralny: Odyseusz „wiele miast widział, wielu ludzi zmaje” i nauczył się od nich różnych zwyczajów (jak głosi inwokacja Odysei). Tułaczka kształci bohatera, uczy go sprytu, cierpliwości, pokory wobec bogów. Jednocześnie wędrówka Odysa ma wymiar uniwersalnej metafory życia – przeciwności losu (sztormy, potwory) symbolizują życiowe problemy, z jakimi musi zmagać się każdy człowiek. Odyseusz staje się „każdym z nas”, kto przechodzi przez rozmaite etapy, kuszony przez rozmaite pokusy (odpowiedniki syreniego śpiewu) i stawiany przed wyborami (między Scyllą a Charybdą – jak przysłowiowo mówimy, gdy stoimy przed dwiema złymi opcjami). Ważną częścią motywu wędrówki w Odysei jest też motyw powrotu do domu (nostos). Cała podróż ma sens, bo jej celem jest Itaka – ojczyzna i dom. Odyseja kładzie nacisk na to, że nawet najbardziej fascynujące przygody nie zastąpią ciepła rodzinnego ogniska. Odyseusz odrzuca propozycję nieśmiertelności u Kalypso, bo ponad wieczne życie z boginią przedkłada powrót do śmiertelnej żony i syna. Nostalgia (słowo to wywodzi się od nostos – powrót) to potężne uczucie popychające bohatera do działania. Przesłanie Homera jest tu czytelne: „wszędzie dobrze, ale w domu najlepiej” – doceniamy wartość ojczyzny i rodziny często dopiero po długiej rozłące. Motyw wędrówki Odysa bywa interpretowany też metafizycznie: jako wędrówka duszy przez pokusy świata do prawdziwego domu, choć to już odczytania późniejszych epok (np. Dantego). Na poziomie fabularnym pozostaje jednak afirmacja niezłomnej woli powrotu – Odyseja kończy się szczęśliwym finałem tej podróży, co daje odbiorcy pocieszenie, że trud wędrówki może się opłacić.

Motyw sprytu i inteligencji

Homeryccy bohaterowie to nie tylko siłacze machający mieczem – na przykładzie Odyseusza Homer wprowadza do literatury ideał mądrości praktycznej. Spryt (metis) Odyseusza jest jego najcenniejszą bronią. W Iliadzie Odys słynie z rozsądku i daru przekonywania, a w Odysei – z przebiegłości, która ratuje go w krytycznych momentach. Motyw „pozytywnego oszusta”, czyli bohatera pokonującego przeszkody nie siłą, a przemyślnością, przewija się przez całą Odyseję: od fortelu z nazwaniem się „Nikim” przed Polifemem, przez sztuczki pozwalające umknąć potworom, po wyrafinowany plan rozprawy z zalotnikami (wejście do własnego domu incognito, test z łukiem). Odyseusz jest wręcz proteotypem literackiego „trickstera” – kogoś sprytnego, kto potrafi przechytrzyć nawet potężniejszych od siebie. Co istotne, Odyseja wskazuje, że intelekt i podstęp bywają bardziej skuteczne niż brutalna siła. Tam gdzie Achilles rąbałby mieczem, Odyseusz knuje plan – i zwycięża niekonwencjonalnie. Homer zdaje się pochwalać inteligencję: Odyseusz ma pełne wsparcie bogini Ateny (uosobienie mądrości), co sugeruje, że spryt jest cnotą cenioną także przez niebiosa. Naturalnie, grecki heros nie przekracza pewnych granic – Odys jest przebiegły, ale nie tchórzliwy; oszukuje wrogów, ale potrafi być szczery z przyjaciółmi; kłamie dla słusznych celów, a nie z czystej manipulacji. Mimo to na tle ówczesnych wzorców to nowy typ bohatera: mniej naiwnie honorowy, bardziej praktyczny, giętki. W literaturze motyw mądrego sprytu rodzi cały szereg postaci, od mitologicznego Syzyfa czy Prometeusza, po średniowiecznego Odyna w nordyckich sagach, do Renarta Lisa w bajkach. Jednak Odyseusz pozostaje prototypem bohatera wieloznacznego moralnie, lecz budzącego sympatię dzięki swojej inteligencji. Jego dziedzictwem są liczni bohaterowie literaccy, którzy wygrywają sprytem, nie mieczem (np. Sindbad Żeglarz, Baron Münchhausen, a we współczesnej popkulturze – choćby komiksowy Spider-Man pokonujący silniejszych wrogów pomysłowością).

Rola bogów (interwencja boska w losy bohaterów)

W świecie Homera bogowie nie są odległymi, abstrakcyjnymi siłami – to postacie z krwi i kości (choć nieśmiertelne), aktywnie uczestniczące w akcji utworu. Zarówno Iliada, jak Odyseja pokazują ścisłe przenikanie się świata boskiego i ludzkiego. Motyw teomachii (walki bogów) i theomachii (walka z bogiem, np. ranienie Aresa przez Diomedesa w Iliadzie) czyni eposy homeryckie pełnymi fantastyki. Bogowie Homera są jednak specyficzni: to antropomorficzne bóstwa obdarzone emocjami i słabościami. Iliada ukazuje bogów skłóconych na Olimpie: Hera i Atena wspierają Greków, podczas gdy Afrodyta, Apollo czy Ares sprzyjają Trojanom. Zeus stara się zachować pewną neutralność i pilnuje przeznaczenia, ale nawet on ulega stronniczym prośbom (jak prośbie Tetydy w sprawie Achillesa). Interwencje boskie niejednokrotnie decydują o przebiegu wydarzeń: Apollo zsyła zarazę na Achajów (kara za zniewagę kapłana przez Agamemnona), Atena zatrzymuje Hektora w pojedynku, Posejdon wstrząsa ziemią itd. Bogowie są kapryśni i kierują się emocjami – ich spory oddają na wyższym planie konflikt ludzi, ale też go potęgują. Odyseja z kolei kładzie nacisk na boską opiekę lub jej brak: Atena niemal jak anioł stróż chroni Odyseusza i jego rodzinę, Posejdon go prześladuje nieustępliwie, Zeus ingeruje w kluczowych momentach (burze, decyzja o Kalypso). Pojawia się też motyw sprawiedliwości boskiej: Zeus dba, by ludzie płacili za krzywdy (ukaranie towarzyszy za zjedzenie bydła Heliosa), a jednocześnie by cnota była nagrodzona (pozwala Odysowi wrócić). Homer dzięki temu buduje obraz świata, gdzie ludzie nie są do końca panami swojego losu – muszą liczyć się z wolą bóstw. Fatum jest często przekazywane ludziom właśnie przez bogów (np. proroctwa Hermesa, Tejrezjasza). Interesujący jest „ludzki” charakter bogów: czasem wręcz komiczny (Ares i Afrodyta zostają ranni i kwilą jak ludzie), kiedy indziej przerażający (Zeus jako bezwzględny egzekutor – piorunem zatapia okręt Odyseusza). Motyw ten niósł przesłanie dla starożytnych: człowiek powinien szanować bogów i fatum, bo pycha wobec niebian (jak u Odyseusza, który krzyczy swoje imię Polifemowi) zostanie ukarana. Jednocześnie Homer zachęca do pobożności i ofiar – bohaterowie, którzy czczą bogów (Odys składa ofiary w Hadesie, Achilles czci Zeusa), zyskują ich przychylność. Dla dzisiejszego odbiorcy motyw ten jest przede wszystkim literacko ciekawy – nadaje utworom warstwę mitologiczną i pokazuje, jak starożytni Grecy wyobrażali sobie relacje bosko-ludzkie. W dalszej tradycji literackiej boscy patroni bohaterów (np. Wergiliusz w Eneidzie – opieka Wenus nad Eneaszem) oraz boskie interwencje stały się częstym motywem. Jednak z czasem, szczególnie w literaturze nowożytnej, pojmowano to bardziej alegorycznie lub jako element stylizacji epickiej (np. w Panu Tadeuszu bogów zastępują „Muzy” i Opatrzność). U Homera boska obecność jest dosłowna, co czyni eposy unikalnym splotem religii i literatury.

Fatum a wolna wola bohaterów

W eposach Homera widoczna jest wiara w fatum – przeznaczenie, któremu nawet bogowie podlegają. Los bohaterów Iliady jest z grubsza ustalony: Achilles ma dwie opcje (krótka chwała lub długie życie w zapomnieniu), Hektor zginie z ręki Achillesa, Troja upadnie po 10 latach. W Odysei Tejrezjasz zapowiada Odysowi powrót do domu i to się spełnia. Przepowiednie i wróżby pojawiają się często – Grecy w nie wierzą i starają się ich przestrzegać (np. Achilles wie o swym losie, Patroklos zapowiada Hektorowi jego rychłą śmierć – co następuje). Iliada pokazuje też, że bogowie znają przyszłość: Zeus wie, że Achilles ma wkrótce umrzeć, dlatego pozwala mu chwilę triumfować; bogowie przed pojedynkiem Achillesa z Hektorem wiedzą, jaki będzie wynik. Mimo to bohaterowie podejmują decyzje, które do tego losu prowadzą – Homer nie przedstawia ich jako marionetek losu, raczej ludzi, którzy świadomie realizują swój przeznaczony los. Achilles mógłby przecież wybrać inne życie, lecz nie czyni tego. W Odysei fatum również działa (Odys musi błąkać się 10 lat), ale i tu bohater ma pewną sprawczość: np. przepowiednia mówiła, że wróci sam – a jego czyny (błędy załogi, jego pycha wobec Polifema) doprowadziły do spełnienia tej klątwy (wszyscy towarzysze zginęli). Jednocześnie Odyseusz nie zna swojego dalszego losu w szczegółach – wie tylko, że wróci, ale nie wie jak i kiedy, stąd walczy do końca. W eposach Homera jest więc ciekawa dynamika: los decyduje o rezultatach głównych wydarzeń, ale charakter i wybory bohaterów wyznaczają ścieżkę dojścia do tych wyników. To trochę jakby przeznaczenie stawiało ludzi przed pewnymi nieuchronnymi zdarzeniami (np. śmierć kogoś bliskiego), a od człowieka zależy, jak się wówczas zachowa. Achilles wybiera zemstę i ginie młodo, gdyby wybrał życie – nie byłby czczonym herosem. Odyseusz wybiera powrót mimo lat cierpień, mógł zostać u Kalypso i żyć wiecznie – ale wówczas zaprzeczyłby sobie. Homer zdaje się podpowiadać, że prawdziwa chwała to wiernie i godnie wypełnić swój los. W mitologii greckiej Mojry przędą nici życia – nie można ich zerwać przed czasem, ale można żyć tak, by ta nić jaśniała czynami. Taka filozofia przebija z eposów: nie masz ucieczki przed przeznaczeniem, ale masz wpływ na to, jak cię zapamiętają. W literaturze motyw fatum z Homera przeniknął do tragedii greckiej (losy Edypa czy Agamemnona), a później do koncepcji tragizmu w dramatach elżbietańskich czy romantycznych. Jednak Homer uniknął skrajnego determinizmu – bohaterowie homeryccy nie są bezwolni, przeciwnie, to silne indywidualności, które nawet wiedząc o fatum, walczą do końca (Hektor wiedział, że przegra z Achillesem, a i tak stawił mu czoła). To heroiczne pogodzenie wolnej woli z losem – godne podziwu i inspirujące.

Obraz wojny: bohaterstwo kontra cierpienie

Iliada jest arcydziełem literatury wojennej – z pietyzmem opisuje zmagania herosów, turniejowe pojedynki, wielkie bitwy, sławnych wojowników. Gloryfikacja bohaterstwa jest wyraźnym rysem eposu: czytając, podziwiamy męstwo Achillesa, waleczność Ajasa, zręczność Parysa łucznika czy odwagę Hektora. Opisy walk są dynamiczne i pełne patosu; wojna jawi się jako arena chwały dla najszlachetniejszych (to koncepcja, że wojna może wydobyć z ludzi wielkość). Jednak Homer, choć wychwala areté (dzielność) wojownika, równocześnie nie idealizuje wojny – ukazuje także jej okrucieństwo i ofiary. Niemal każda walka kończy się czyjąś śmiercią opisaną realistycznie (Homer nie szczędzi krwawych detali ran). Epos wspomina wiele bezimiennych ofiar – młodych żołnierzy, którym nie dane było wrócić do domu. Jeden z najbardziej poruszających epizodów to pożegnanie Hektora z żoną Andromachą i synkiem – Andromacha błaga męża, by nie ryzykował, bo boi się zostać wdową, a ich mały synek sierotą. Hektor jednak odchodzi wypełnić swój obowiązek, a Andromacha po jego śmierci zanosząc się z płaczu mówi, że ich synek nie będzie miał ojca, a Troja upadnie i ona zostanie niewolnicą. Ta scena pokazuje ludzki wymiar wojny – cierpienie kobiet i dzieci, którzy tracą najbliższych. Homer, wkładając w usta Andromachy takie słowa, zmusza odbiorcę, by spojrzał na wojnę oczami tych, którzy płacą najwyższą cenę, choć nie walczą. Podobnie płacz Priama nad ciałem Hektora – boleść starego ojca – wydobywa tragizm sytuacji Trojan. W ten sposób Iliada balansuje kult bohaterów z empatią dla ofiar. Nie jest utworem pacyfistycznym (wojna trojańska to w końcu sceneria heroicznych czynów), ale z pewnością nie jest też propagandą wojny – raczej epickim pomnikiem ku czci zarówno chwały walczących, jak i pamięci poległych. Odyseja z kolei pokazuje wojnę trojańską z perspektywy wspomnień weteranów. U Menelaosa w Sparcie Telemach dowiaduje się o losach bohaterów (np. los Agamemnona zamordowanego po powrocie – co stanowi gorzki epilog wojny). Cień Achillesa w Hadesie mówi Odysowi, że wolałby być najemnikiem i żyć, niż panować nad zmarłymi – „lepiej być żywym pachołkiem, niż umarłym bohaterem” (to przekaz, że chwała po śmierci to marna pociecha). W ten sposób Odyseja również podważa romantykę wojny – pokazuje, że bohaterowie muszą potem mierzyć się z traumami i stratą (Odys wspomina żałobę po towarzyszach). Całościowo przesłanie Homera dot. wojny jest złożone: wojna jest polem wielkich cnót, ale i wielkich tragedii. Można ją przeżyć z honorami, lecz zawsze odbiera coś bezpowrotnie (przyjaciół, młodość, niewinność). Ten dualizm sprawia, że eposy są do dziś aktualne – gloryfikują odwagę, lecz nie ukrywają ceny przemocy. W scenie gdy Achilles oddaje ciało Hektora, obaj wrogowie – Achilles i Priam – płaczą razem, każdy opłakując swojego zmarłego (Patroklosa i Hektora). To niesłychanie wymowny obraz: po obu stronach wojny ból po stracie jest taki sam, ludzkie łzy są uniwersalne. Homer tym samym antycypuje humanistyczne spojrzenie: wróg także jest człowiekiem zdolnym do cierpienia i miłości. Pod tym względem Iliada przewyższa prosty epos bohaterski – jest eposem humanistycznym. Nic dziwnego, że przez wieki inspirowała twórców ukazujących bezsens wojny (np. tragedie Eurypidesa, który w Troadach skupia się na cierpieniu trojańskich kobiet po upadku Troi). Motyw ten – wojny jako sceny heroizmu i okrucieństwa naraz – będzie powracał aż po współczesne czasy w literaturze i filmie.

Wpływ Iliady i Odysei na kulturę

Eposy Homera wywarły olbrzymi wpływ na kulturę europejską – literaturę, sztukę, język i świadomość zbiorową. Już starożytni Grecy traktowali Iliadę i Odyseję niemal jak święte księgi – uczono się ich na pamięć, recytowano publicznie, a bohaterowie Homera stali się wzorcami postaw. Później, w starożytnym Rzymie, Wergiliusz napisał Eneidę jako nawiązanie i dopełnienie homeryckich eposów – wzorując się na stylu Homera (inwokacja, heksametr, boscy patroni). Eneida łączy wątki Iliady (walki, bohaterstwo – w księgach o wojnie w Italii) i Odysei (wędrówka Eneasza po morzach – w księgach podróżnych). Od czasów Wergiliusza kanon edukacji obejmował Homera – w średniowieczu znano jego opowieści przez streszczenia (np. tzw. Roman de Troie), a w renesansie nastąpił wielki powrót do oryginału (zwłaszcza po zdobyciu Konstantynopola, gdy bizantyjscy uczeni przywieźli rękopisy Homera na Zachód).

W literaturze nowożytnej echa Homera odnajdziemy na wielu polach. W epoce renesansu Jan Kochanowski w Trenach odwołuje się do mitologii greckiej, m.in. do mitu Orfeusza i Eurydyki, by wyrazić swój ból po utracie córki Urszulki. W Trenie XIV Kochanowski porównuje się do Orfeusza, który stracił ukochaną – poeta sugeruje, że poszedłby za dzieckiem w zaświaty jak Orfeusz za Eurydyką, byle tylko z nią być. To odwołanie działa porównawczo: tak jak Orfeusz nie zdołał zatrzymać Eurydyki przy życiu, tak i poeta nie zdoła wskrzesić córki (świadomość bezsilności wobec śmierci). Horacy, rzymski poeta, również pełnymi garściami czerpał z homeryckich tematów: w swoich Odach wspomina bohaterów trojańskich, a w słynnej Ars Poetica przestrzega, że nawet wielki Homer miewa drzemki („quandoque bonus dormitat Homerus” – „nieraz i poczciwy Homer zaśnie”), co stało się przysłowiowym powiedzeniem o tym, że najwięksi twórcy mogą popełniać drobne błędy. Horacy w zasadzie wyznawał zasadę, że Homera znać trzeba – i tak było przez kolejne stulecia. W Polsce czasów renesansu i baroku klasyczne wykształcenie obejmowało mitologię trojańską; np. Jan Andrzej Morsztyn w jednej ze swych liryk stylizuje ukochaną na Helenę trojańską, a siebie na Parysa. Adam Mickiewicz w Panu Tadeuszu celowo stworzył polski epos narodowy na wzór homerycki: zaczyna się od inwokacji (do Matki Boskiej – odpowiednika muzy), pisany jest wierszem zbliżonym do heksametru (13-zgłoskowiec w stałych stopach), zawiera obszerne opisy natury stylizowane na porównania homeryckie, a nawet ma swój „katalog szlachty” w księdze XI (wzorowany na katalogu okrętów z Iliady). Pan Tadeusz pełen jest aluzji do Homera (np. Telimena czytająca Homer to symbol wkroczenia eposu do Soplicowa).

W XX wieku nastąpiło twórcze przetworzenie mitów homeryckich w duchu nowoczesnym. Najsłynniejszym przykładem jest powieść Jamesa Joyce’a „Ulisses” (1922) – tytuł wprost nawiązuje do imienia Odyseusza (łac. Ulisses). Joyce luźno skonstruował całą fabułę powieści jako paralelę do Odysei: jeden dzień z życia każdego człowieka (Leopold Bloom w Dublinie) staje się odpowiednikiem wieloletniej wędrówki Odysa. Główne postacie mają swoje odpowiedniki: Leopold Bloom to współczesny Odys (włóczy się po Dublinie, wraca wieczorem do żony), jego żona Molly Bloom to Penelopa (choć akurat niewierna, co jest odwróceniem ideału), a młody Stefan Dedalus pełni rolę Telemacha. Każdy rozdział powieści Joyce’a koresponduje z jakimś epizodem Odysei – np. rozdział „Cyklop” przedstawia satyryczne spotkanie Blooma z nacjonalistą (cyklopem – „jednookim” fanatykiem jednej idei), rozdział „Syreny” rozgrywa się w gwarnej restauracji, gdzie muzyka i śpiew oszałamiają jak syreni śpiew itd. Joyce wykorzystał mit Odyseusza do ukazania „wędrówki” zwykłego człowieka przez prozę życia – co dowodzi, jak elastyczne i uniwersalne są homerowe wątki. Ulisses Joyce’a to przykład, jak można genialnie przetransponować starożytny mit na współczesność, czyniąc z Odysa archetyp Każdego Człowieka. Podobnie zresztą w poezji modernistycznej Odyseusz bywał symbolem tułacza (np. w wierszu Konstandinosa Kawafisa „Itaka” – gdzie droga do Itaki symbolizuje drogę życia).

Nie tylko Odyseja inspirowała pisarzy – również Iliada często bywa przywoływana. W literaturze polskiej ciekawym nawiązaniem jest Tren VIII Jana Kochanowskiego, gdzie poeta opłakuje zmarłą córkę Urszulkę i mówi: „Ujął ją Orfeus, mistrz, i zabiwszy smyczek / Umarłych tym lamentem wzruszył, że aż żonę / Na powrót wziąć miał; i jam stracił mój skarbek, Orszulę!”. Widać tu porównanie sytuacji poety do Orfeusza, co znów przypomina o Orfeuszu z mitów (chociaż Orfeusz pojawia się akurat poza eposami Homera, w mitologii funkcjonuje na prawach podobnej opowieści o zejściu do Hadesu). W klasycyzmie francuskim dramatopisarze sięgali po wątki trojańskie (np. Jean Racine napisał tragedię Andromaque o wdowie po Hektorze), w muzyce powstawały opery o powrocie Odyseusza (Monteverdi Il ritorno d’Ulisse in patria), a w sztuce – niezliczone obrazy przedstawiające sceny z Homera (przywołać można choćby malarstwo Jacquesa-Louisa Davida, Angeliki Kauffmann, czy w Polsce Jana Matejki „Achilles u wrót Skyros”). Iliada do dziś bywa adaptowana – czy to w literaturze (poemat Christy Wolf Kassandra opowiada wojnę trojańską z perspektywy trojańskiej księżniczki Kassandry), czy w filmie (hollywoodzki film „Troja” z 2004 r. był widowiskową adaptacją wątków Iliady). Odyseja również doczekała się niezliczonych interpretacji – od dzieł malarstwa (np. malarze prerafaelici chętnie malowali sceny syren czy Kirke), przez filmy („Odyseja” reż. Konchalovsky’ego, miniserial 1997), aż po literaturę fantasy (np. seria fantasy „Percy Jackson” Ricka Riordana to swobodna zabawa wątkami mitologicznymi, gdzie pojawia się Polifem, Kirke itp. we współczesnych realiach). Wszystko to świadczy o niesłabnącej żywotności Homerowych opowieści.

Iliada i Odyseja, a szerzej mitologia grecka, wzbogaciły również wiele języków o stałe związki frazeologiczne. W języku polskim do dziś używamy zwrotów wywodzących się z tych eposów bądź z cyklu mitów trojańskich, np.:

• „Pięta achillesowa” – oznacza słaby punkt, jedyną podatność danej osoby lub systemu. Wywodzi się oczywiście z mitu o Achillesie, którego ciało było niezniszczalne prócz pięty (gdzie ugodziła go strzała Parysa). Każdy ma jakąś „piętę achillesową” – to przysłowiowe określenie słabości. Ciekawostka: medycznie ścięgno piętowe nazywa się do dziś ścięgnem Achillesa.
• „Koń trojański” – to określenie podstępnego daru, pułapki ukrytej pod pozorem czegoś korzystnego W informatyce funkcjonuje np. nazwa wirusa komputerowego trojan (koń trojański) na program, który udaje przydatną aplikację, a w rzeczywistości wyrządza szkody. Frazeologizm ten pochodzi bezpośrednio od fortelu z drewnianym koniem, dzięki któremu Grecy oszukali Trojan i zdobyli ich miasto – „koń trojański” to dziś synonim zgubnego podstępu.
• „Syreni śpiew” – oznacza coś niezwykle kuszącego, co jednak prowadzi do zguby. Mówimy tak np. o „syrenim śpiewie ideologii” – czyli pięknych hasłach, które mogą zwieść ludzi na manowce. Wyrażenie to oczywiście wywodzi się z Odysei: śpiew mitologicznych Syren był cudownie piękny, lecz tych, którzy go słuchali, czekała śmierć (rozbicie okrętu na skałach). Stąd syreni śpiew w przenośni to niebezpieczna pokusa.
• „Między Scyllą a Charybdą” – czyli znaleźć się w sytuacji bez wyjścia, między dwoma równorzędnymi zagrożeniami (jak mówi polskie porzekadło: „między młotem a kowadłem”). Frazeologizm ten nawiązuje do Odysei, gdzie Odyseusz musiał przepływać cieśninę, mając po jednej stronie potwora Scyllę, a po drugiej wir Charybdę – nie dało się uniknąć straty, trzeba było wybrać „mniejsze zło”. Dziś mówimy tak np. o polityku „między Scyllą a Charybdą”, który musi wybierać między dwiema niepopularnymi decyzjami.
• „Nić Ariadny” – to z kolei związek frazeologiczny oznaczający wskazówkę, drogowskaz, pomoc, która pozwala wybrnąć z zawikłanej sytuacji. Pochodzi co prawda nie z eposów Homera, a z mitu o Tezeuszu (Ariadna dała Tezeuszowi kłębek nici, by oznaczył drogę w Labiryncie i dzięki temu wydostał się po pokonaniu Minotaura). Jednak często wspomina się o „nici Ariadny” w kontekście mitologii ogólnie – a mit ten bywa przywoływany wraz z wątkami homeryckimi jako część wspólnego kręgu greckich opowieści.
• Inne frazeologizmy z mitologii greckiej, które czasem łączą się z epiką homerycką: „jabłko niezgody” (przyczyna konfliktu – tu bezpośrednio geneza wojny trojańskiej), „róg obfitości” (niewyczerpane bogactwo), „męki Tantala” (cierpienie z powodu pożądanej, a niedostępnej rzeczy), „stajnia Augiasza” (bałagan wymagający heroicznego posprzątania), „syzyfowa praca” (daremny trud) itd. Choć nie wszystkie te postaci i historie pojawiają się w Iliadzie czy Odysei, to jednak popularność eposów homeryckich przyczyniła się do spopularyzowania całej mitologii greckiej, a wraz z nią – tych wyrażeń.

Homer jest często nazywany „ojcem literatury europejskiej” i nie ma w tym przesady. Iliada i Odyseja przez 28 wieków nie straciły aktualności – wciąż fascynują czytelników przygodami, emocjami i pięknym językiem. Dla maturzysty znajomość tych eposów to nie tylko realizacja programu nauczania, ale też klucz do zrozumienia niezliczonych nawiązań w późniejszej literaturze. Od Horacego i Kochanowskiego, przez Mickiewicza i Słowackiego (np. w Odzie do młodości czy Podróży do Ziemi Świętej z Neapolu pojawiają się wzmianki o Odysei), po współczesne powieści i filmy – motywy homeryckie są wszechobecne.

Warto również wspomnieć, że Homer był inspiracją nie tylko literacką, ale i filozoficzną. Już Platon i Arystoteles dyskutowali o wartości etycznej Homera, a filozofowie stoiccy widzieli w Odyseuszu uosobienie cnoty mądrości, zaś Achilles dla romantyków stał się symbolem buntu i namiętności. W sztuce nowoczesnej pojawiają się także reinterpretacje postaci (np. dramat „Trojańskie kobiety” Jeana-Paula Sartre’a, ukazujący wojnę trojańską jako absurdalną rzeź z perspektywy kobiet – to echo Homera dostosowane do sensybilności XX wieku).